Jedan od učesnika dugotrajnih borbi oko upražnjenog mađarskog prestola bio je i srpski plemić Stefan Balentić, potomak uglednog Srbina Tome Balinta i rođak despota Radiča Božića – svi u službi mađarske krupne vlastele, koja je jednim delom bila uz Ferdinanda Habsburga, a drugim delom uz Jovana Zapolju, odnosno prema datoj situaciji prilazila u celini ili delimično – čas jednom, čas drugom pretendentu.
Tako se, na primer, i Stefan Balentić konačno odmetnuo od Jovana Zapolje i prišao Ferdinandu, i za njegov račun topovima napao i zauzeo Novobečejsko vlastelinstvo i utrvrđenje, koja su do tada pripadala jednom od glavnih Zapoljinih pristalica, slavnom Stefanu Verbeciju.
Formalnu predaju Novobečejskog vlastelinstva i tvrđave austrijskom kralju Ferdinandu Habsburgu izvršila je – na osnovu sklopljenog ugovora uz naknadu – udova vojvode Jovana Zapolje kraljica Izabela, zajedno sa svojim sinom Jovanom Sigismundom godinu dana kasnije – 19. jula 1551. godine.
Krajem leta, odnosno početkom jeseni 1551. godine, beglerbeg (koji je, istovremeno bio i rumelijski sandžakbeg) kasnije veliki vezir na Porti (dvoru turskog sultana), Mehmed-paša Sokolović (inače poreklom Srbin iz Hercegovine) krene iz Petrovaradina sa oko 80.000 vojnika u nameri da, zajedno sa ostalim banatskim tvrđavama, zauzme i Novobečejsku tvrđavu.
Da bi za sebe pridobio banatske Srbe, koji su u to vreme zbog stava mađarske vlastele prema njima bili dosta naklonjeni Turcima, Mehmed-paša Sokolović im je unapred obećavao slobodu i povlastice, a što je potvrdio jednim proglasom upućenim ovim Srbima i pisanom na srpskom jeziku. O ovim događajima naročito nas prodrobno izveštava tadašnji arački kastelan (komandant Arače) Mihailo Harašti. Na ovaj poziv Mehmed-paše, veliki broj banatskih Srba naročito sa našeg područja koji su bili izloženi nepoštednom izrabljivanju od strane mađarske vlastele i katoličke crkve, prešao je na stranu Turaka.
Dok su Turci opsedali Novobečejsku tvrđavu, Srbi iz Arače (Vranjeva) su preko svoga izaslanika, nekog Đorđa Radovanova, obavestili Mehmed-pašu Sokolovića da će predati svoje utvrđenje bez borbe, što su Turci odmah prihvatili i ušli u Araču 18. septembra 1551. godine.
Istog dana, kada su Turci ušli u Araču, spaljena je aračka crkva, koja se više nije obnavljala.
Opsada Novobečejske tvrđave, kojom su komandovali Toma Sentanai i Gavrilo Figedi, počela je 16. septembra 1551. godine bombardama i spravama za lomljenje zidova. Posada Tvrđave je pružala snažan otpor puna četiri dana. U jedan mah posada je izišla iz Tvrđave, izvršila juriš na Turke, mnogo njih poubijala, odsekla im glave i odnela u Tvrđavu, a jednog Turčina je živog uhvatila i razapela ga pred gradskom kapijom.
Pred zoru 20. septemba 1551. godine (subota), Turci su, najzad, prodrli u Tvrđavu i poubijali celu posadu, koja je brojala 300-400 vojnika pretežno Mađara.
Obećanja koja je svojim proglasom dao Mehmed-paša Sokolović nisu se ispunila, te je ubrzo posle zauzimanja Banata od strane Turaka dolazilo istom do čestih ustanaka Srba protiv turske vlasti, od kojih je najveći bio ustanak koji je izbio u južnom Banatu (u Vršcu), na čijem čelu je bio Petar Majzoš. Ustanak se brzo proširio na ceo Banat, tako da su ustanici već iste, 1594. godine, opkolili i Novobečejsku tvrđavu, u kojoj se tada nalazilo oko 50-60 turskih vojnika. Posada je nudila Tvrđavu na predaju ali ustanici nisu hteli da pristanu na turske uslove. Naime, Turci su, kao uslov predaje tražili da mogu sa sobom poneti ogromnu količinu opljačkanog blaga, koje je bilo skriveno u samoj Tvrđavi. Najzad, ustanici su podrli u Tvrđavu, ubili celu posadu i odneli sve blago.
Međutim, ovaj ustanak banatskih Srba je već početkom iduće 1595. godine ugušen od strane turske vojske kojom je komandovao budimski Sinan-paša.
Pod turskom okupacijom, naše mesto (i ceo banat – kao Čanadski, Temišvarski, Bečkerečki, Lipovački i Moldavski sandžakat, odnosno svi zajedno kao Temišvarski vilajet (ostaje sve do kraja austrijsko-turskog rata 1716-1718. godine, koji se završava zaključenjem mirovnog ugovora u Požarevcu 21. jula 1718. godine.
Sa malim prekidom, naše mesto oslobađa se turske vlasti u vreme velikog austrijsko-turskog rata 1683-1699. godine, kada je po odredbama mirovnog ugovora skloplenog u Karlovcima 26. januara 1699. godine (po starom kalendaru), između ostalog donesena oduka o konačnom rušenju Novobečejske tvrđave, a što je učinjeno 1701. godine.
Ova odredba pomenutog mirovnog ugovora o rušenju svih tvrđava na području Banata koje su se nalazile na levoj obali reke Moriša i Tise, pa, prema tome, i Novobečejske tvrđave, bila je, u suštini, bez posebnog značaja, jer su tvrđave toga tipa već u to vreme bile izgubile svoju nekadašnju strategijsku važnost, s obzirom da u to vreme način vođenja ratova trpi veoma bitne izmene sve većim prodorom vatrenog oružja u ratnu tehniku.
Za vreme pomenutog velikog austrijsko-turskog rata 1690. godine dolazi do velike seobe Srba, koje predvodi tadašnji srpski patrijarh Arsenije III Čarnojević, kada u ove krajeve prelazi oko 70.000 duša (za ono vreme, to je bio ogroman broj), povlačeći se zajedno sa austrijskom vojskom i noseći sa sobom, delimično svoju pokretnu imovinu.
Najveći broj ovih doseljenika bio je sa područja Kosova.
Austrijski car Leopold, suočen sa povlačenjem i porazima svojih armija u velikom austrijsko-turskom ratu, a da bi pridobio Srbe za borbu protiv Turaka, izdaje:
a) proklamacije – 6. i 26. aprila i 31. maja 1690. godine,
b) privilegiju – 21. avgusta 1690. godine,
v) protekcionalnu diplomu – 11. decembra 1690. godine,
g) privilegiju – 20. avgusta 1691. godine i
d) privilegiju 3. marta 1695. godine
na osnovu kojih Srbi-doseljenici pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem dobijaju, zajedno sa Srbima-starosedeocima ovih krajeva, samoupravnu teritoriju Vojvodinu sa podvojvodom Jovanom Monasterlijom na čelu.
Ovo je istovremeno, prvi put da se u zvaničnim dokumentima austrijskog dvora pominje Vojvodina kao posebna teritorija u okviru Habsburške monarhije. Naziv Vojvodina ostaje od tada stalno u upotrebi, iako taj pojam, u celokupnom kasnijem istorijskom razvoju, stalno menja svoju političku, nacionalnu, kulturnu, ekonomsku i teritorijalnu sadržinu zavisno od svih društveno-ekonomskih i društveno-političkih promena koje su se odigrale na ovom području, da bi svoju konačnu vrednost i suštinu dobio u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji.
Povlastice sadržane u navedenim dokumentima austrijskog cara Leopolda počinju se primenjivati i na Srbe u Banatu tek pošto je ovaj konačno osvojen od Turaka u novom austrijsko-turskom ratu 1716-1718. godine.
Zvanično proširenje svih povlastica i na Srbe u Banatu učinjeno je posebno carskom odlukom od 16. januara 1720. godine.
Iako u početku dosta široko date, od strane zvaničnih austrijskih organa stalno se i sistematski nastoji da se povlastice smanje, suže i ograniče, a što se naročito vidi iz primene odredbe „bez povreda prava drugih“, koju je donela carica Marija Terezija 24. aprila 1743. godine i upotpunila 18.maja iste godine. Ova odredba je značila da se Srbima mogu dati određene povlastice, ali pod uslovom da time ne bude ugrožen već postojeći povlašćeni položaj nemalog i mađarskog stanovništva u okviru carevine. Drugim rečima, kada je Austiji pretila veća opasnost od navale Turaka, Srbima su davana veća prava i povlastice, kako bi se obezbedilo njihovo učešće u borbi za odbranu austriskih granica, a kada bi ta opasnost prestala, prava i povlastice Srba su sužavane i ukidane.
Konačno objedinjavanje svih povlastica, koje su Srbi dobili od Austrije svojim doseljavanjem na njenu teritoriju, izvršeno je izdavanjem posebnog Deklatorija 1779. godine i Konzistorijalnog sistema 1782. godine (za vreme carice Marije Terezije i njenog sina-naslednika, cara Josifa II).
Izdavanje ovih dokumenata značilo je, u stvari, veoma naglo i bitno sužavanje, ograničavanje, pa i ukidanje velikog dela povlastica koje su Srbi dobili ranijim aktima austrijskog dvora, a posebno u odnosu na obećanje koje je, svojevremeno, dao austrijski car Leopold I. Ovo je učinjeno posebno zbog toga jer je stvarna opasnost od Turaka već uveliko bila prestala, pa je i potreba za podrškom od strane Srba bila, ako ne potpuno nepotrebna, a ono sigurno bitno smanjena.
Odmah po završetku već pomenutog velikog austrijskog rata, Austrija pristupa formiranju i organizovanju odbrambene linije protiv Turaka na levim obalama reka Tise i Moriša u vremenu 1702-1703. godine pod nazivom Potisko-pomoriška granica. Kao graničari, ukljućuju se Srbi–doseljenici i Srbi–starosedeoci.
Sa proterivanjem Turaka iz Banata u sledećem ratu između Austrije i Turske dolazi do ukidanja Potisko-pomoriške granice, a Srbi-graničari se premeštaju na levu obalu Dunava – nizvodno od ušća reke Tise, i u tom delu formira se nova vojna granica pod nazivom Banatska zemaljska milicija. Od tada je i sačuvan naziv-nadimak za sadašnje stanovnike južnog Banata –militari-milicija.
Uređenje i organizovanje Banatske zemaljske milicije regulisano je carskom Konvencijom od 28. oktobra 1790. godine i carskim Ediktom-ukazom od 23. oktobra 1753. godine. Tada se jedan deo vojnika i njihovih porodica iz rasformirane Potisko-pomoriške vojne granice naseljava na Matej, Borđoš, a najviše u tzv. Turski Bečej (današnji Novi Bečej-Vranjevo), koji, na osnovu Naredbe Zemaljske dvorske kancelarije od 31. marta 1753. godine dobija naziv Francisdorf (Franzisdorf), koje se ime, tokom vremena postepeno posrbljuje i dobija svoj konačni oblik u nazivu Vranjevo (Franjevo).
Stanovništvo Banatske zemaljske milicije (pa, prema tome, i današnjeg Vranjeva) najviše je i najvećim delom naseljeno iz porušene Arače i iz Bačke (naročito iz potiskog dela) kada se – i inače – veliki broj Srba spušta iz severne u južnu Mađarsku, a to će reći i u području u kojem mi danas živimo.
Najseverniji deo Banatske zemaljske milicije dopirao je do Kikinde, i na ovom području se sastojala samo od jednog bataljona, koji je bio podeljen na šest kompanija (četa), od kojih je kompanija u Vranjevu bila prva po značaju, a druga po veličini (odmah iza kikindske) sa 578 vojnika.
Četom (kompanijom) u Vranjevu komandovao je viceober kapetan, neki Lazar Popović koji je istovremeno, bio i zamenik komandanta cele Banatske zemaljske milicije, oberkapetana Gavrila Novakovića.
Bečejsko vlastelinstvo kupila je porodica Sisanji na jednoj od licitacija održanih 1781. i 1782. godine u Beču.
Sa prelaskom ovog valstelinstva u vlasništvo porodice Sisanji, počinje intenzivnija kolonizacija stranih etničkih elemenata na teritoriju Banata – prvenstveno Nemaca, Mađara, Slovaka, Rumuna i drugih – pa, prema tome, i na ovo vlastelinstvo. Tada ovi vlasnici Sisanji naseljavaju na svoje vlastelinstvo prvih oko 60 mađarskih porodica, što je, istovremeno, bio prvi brojniji strani etnički elemenat na teritoriji našeg mesta – ako izuzmemo preriod turske vladavine.
Sve do tada, to jest do druge polovine XVIII veka, na teritoriji današnjeg Novog Bečeja bilo je naselljeno isključivo srpsko stanovništvo.
U vreme kada je porodica Sisanji (oduda potiče današnji naziv za Šušanj) kupila Bečejsko vlastelinstvo, starešina porodice bio je Pavle Sisanji, oženjen Agnesom Konstantin. Plemstvo je dobio tek njegov sin Jovan sa dodatkom „od Turskog Bečeja“ – oko 1798. godine. Jovan je bio oženjen Klarom Papolizom. Njihova deca bila su: Pavle, Nikola, Agnesa, Jelisaveta, Konstantina, Marija, Anastasija i Jelena.
1824. godine nasledni gospodar i vlastelin Turskog Bečeja postao je Pavlov unuk, odnosno Jovanov sin Nikola.
Jedna od Nikolinih kćeri udala se za kapetana Leopolda Rohoncija, koji je 1847. godine (tada je imao oko 40 godina) Turski Bečej, i tu se trajno naselio.
Druga Nikolina ćerka Jelisaveta udala se za generala Lajnineg-Vesterburga, a treća se udala za nekog Đorđa Urbana.
Prema podacima kojima se sada raspolaže, porodica Sisanji je grčko-jermensko-cincarskog porekla, iako se u nacionalnom pogledu uvek osećala mađarskom.
Po veroispovesti, pripadala je izvesno vreme (u početku) „grčkom obredu“ (pravoslavlju), kada je polovinom XVIII veka prešla u katoličku veru.
Iz revolucionalne 1848. godine
Februarska revolucija u Francuskoj, koja se snažno osetila i u Habsburškoj monarhiji, kao bečki ustanak i mađarska buna, imala je odjeka i u našim krajevima.
Tako je, 24. aprila te godine, došlo do nemira i u Vranjevu i u još nekim okolnim mestima (Kikindi, Melencima i drugim), gde pobunjenici “u ovim mestima izvadiše sve mađarske pisane protokule, koje na malene komadiće poderaše i razbacaše, a u Melenci baciše sa varoške kuće zeleni barjak u jednu jarugu, te ga pogaziše s nogama, a na njegovo mesto usadiše naš barjak, to jest bel, crven i plavi.“
U Kikindi je delovao preki sud, po čijoj presudi je streljano pet lica, oko tri stotine njih je stavljeno u okove, a „u Turskom Bečeju je obešen trgovac Jovan Rajković iz Vranjeva“.
Stoga nije slučajno što je jadan od glavnih mađarskih vojnih ekspedicionih logora bio smešten upravo u Turskom Bečeju.
U ovako revolucionarnoj atmosferi održana je i čuvena Majska skupština u Sremskim Karlovcima, na kojoj je Turski Bečej zastupao neki Lazar Marković.
Zahtevi Majske skupštine nisu ni približno ostvareni, već se carskim Manifestom od 15. decembra 1848. godine „od zemljišta što se sada nalaze u sadašnjim županijama Bodroškoj, Torontalskoj, Tamiškoj i Krašovskoj i u okruzima Rumekom i Iločkom Sremska županija uređuje zemljište... samostalno od uprave Mađarske...kojom će upravljati pokrajinske vlasti našeg ministarstva, a to će se zemljište zvati Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat“.
Prema tome, od današnjeg nama poznatog naselja Novog Bečeja, takozvani Bečej je ušao u sastav formirane Vojvodine, a Vranjevo je i dalje ostalo kao sastavni deo Kikindskog distrikta.
Nesumnjivo da je formiranje ovakve Vojvodine odgovaralo isključivo interesima Habsburške monarhije i gornjim slojevima vladajućih naroda u njoj (Nemcima i Mađarima), a vreme njenog postojanja poklapa se sa apsolutizmom Aleksandra Baha, kada se donošenjem Oktobarske diplome od 1860. godine i takva Vojvodina konačno ukida.
Da je tadašnja Vojvodina bila srpska samo po nazivu, govori i podatak o brojnom stanju njenog stanovništva, čiji je popis izvršen 1851. godine, kada je, od ukupno 1,438.751 stanovnika, Srba bilo svega 321.110, odnosno stanovnika slovenskog porekla (zajedno sa Srbima) bilo je ukupno 449.600.
Komentari