Od 1929. do 1931. godine partijske organizacije u Vojvodini delovale su izolovano. Proces njihovog obnavljanja i povezivanja odvijao se tokom 1934. i 1935. godine. U to vreme postojali su okružni komiteti u Bačkoj i južnom Banatu, dok je u severnom Banatu postojala samo partijska organizacija u Zrenjaninu, Kumanu, Melencima i još nekim mestima.
Posle Junskog plenuma 1935. godine, Politbiro CK KPJ obrazovao je Zemaljski biro, koji je, kao operativni organ Centralnog komiteta, rukovodio radom partijskih organizacija u zemlji. Sedište Biroa bilo je u Zagrebu.
Obnavljanje partijskih organizacija bilo je povezano sa ličnošću Lazara Milankova. Međutim, on je došao u Vojvodinu u izuzetno povoljnim uslovima, kada su već sazrele mogućnosti za povezivanje komunističkih grupa na njenoj teritoriji. Milankov je često ilegalno odlazio u Beograd, gde je podnosio izveštaje o radu Mihajlu Bumbuloviću-Panti. Između ostalog, Bumbulović mu je postavio zadatak da osnuje Pokrajinski komitet za Vojvodinu.
Milankov je zadužio Mihajla Selešija, koga je poznavao sa robije u Sremskoj Mitrovici, da u Zrenjaninu izvrši pripreme za pokrajinsku konferenciju. Seleši je pronašao pogodan stan kod Terezije Servo, čiji je sin Mihalj takođe bio na robiji u Sremskoj Mitrovici.
Konferencija je održana 29. septembra 1935. godine u Zrenjaninu, u kući radnice Terezije Servo, u Štrosmajerovoj ulici broj 50. Prisustvovali su Lazar Milankov i Svetozar Solarov iz Kumana, Mihalj Seleši, koji je predsedavao konferencijom, Zoltan Vereb iz Zrenjanina, Vojislav Zavišin i Peter Konti, delegat Nemaca, iz Vršca, Ivan Munćan iz Kruščice, Stanko Bradvarević iz Kusića i Aleksa Radosavčev iz Kikinde.
Trebalo je da budu prisutni i delegati iz Subotice, Novog Sada i Pančeva, ali nije poznato zbog čega nisu došli. Pošto je Mihajlo Bumbulović-Panta bio sprečen da prisustvuje konferenciji, zastupao ga je njegov zamenik iz Beograda.
Delegat iz Kumana referisao je da njihova mesna organizacija ima 40 članova, da uživa podršku gotovo celog sela i da održava veze sa gotovo svim selima u srezu. Delegat iz Beograda ocenio je da je organizacija KPJ u Kumanu i okolini organizaciono i akciono najbolja u Vojvodini.
Na konferenciji su osnovani Pokrajinski komitet i Pokrajinski sekretarijat. U Pokrajinski komitet ušli su po jedan predstavnik organizacija iz Kikinde, Bele Crkve i Kumana, dok su Vršac i Zrenjanin dali po dva predstavnika. Pokrajinski sekretarijat činila su tri člana: Mihalj Seleši, zidarski radnik iz Zrenjanina, Zoltan Vereb, stolarski radnik iz Zrenjanina, i Lazar Milankov, stolarski radnik iz Kumana.
Svi članovi Pokrajinskog komiteta bili su radnici. Odlučeno je da sedište Pokrajinskog komiteta bude u Zrenjaninu.
Po povratku u Kumane, organizacioni sekretar Lazar Milankov napisao je izveštaj o stanju partijske organizacije u Vojvodini i uputio ga Centralnom komitetu KPJ, koji se tada nalazio u Beču. Izveštaj je, međutim, dospeo u ruke policije, nakon čega je usledilo masovno hapšenje članova i saradnika partijske organizacije širom Vojvodine.
Iako je prilikom izbora Pokrajinskog komiteta formalno odlučeno da njegovo sedište bude u Zrenjaninu, stvarni centar iz kojeg se tokom 1935. i 1936. godine rukovodilo partijskim radom u Vojvodini bilo je Kumane, gde je živeo organizacioni sekretar Pokrajinskog komiteta.
U Kumanu je čuvana poverljiva, ilegalna arhiva Pokrajinskog komiteta, sa raznovrsnim i brojnim propagandnim materijalom. Tu se nalazio i tehnički i propagandni centar iz kojeg su se snabdevala gotovo sva mesta u Vojvodini.
Da bi mogao da izvršava svoje zadatke, Pokrajinski komitet je morao da obezbedi sigurnu kurirsku službu sa partijskim komitetima. Zahvaljujući komunistima kumanske partijske organizacije, veze su uspostavljene, a u mnogim mestima osnovane su nove partijske organizacije. Kumančani su, kao delegati i kuriri, održavali i uspostavljali veze, prenosili direktive za rad, ilegalnu partijsku štampu i literaturu.
U tehničkom aparatu često su radili i simpatizeri i žene. Tako je Milena Bokanić, u dečjim kolicima, zajedno sa malim detetom, prenela ilegalni materijal iz Beograda u Kumane. Zorka Stančić je, pod izgovorom da u Beogradu prodaje ćilime, održavala stalnu vezu između beogradske partijske organizacije i Pokrajinskog komiteta u Kumanu.
U tehnici Pokrajinskog komiteta radili su i omladinci, izvršavajući različite odgovorne zadatke. Panta Miškov primao je poverljiva pisma Pokrajinskog komiteta na svoju adresu i obavljao kurirske poslove. Ljubiša Stančić-Lapada prenosio je iz Beograda propagandni materijal do Kumana, a odatle ga raznosio po okolnim mestima. U njegovom stanu održavani su ilegalni sastanci članova Pokrajinskog komiteta.
Radivoje Trifunjagić prenosio je iz Beograda ilegalni materijal za sekretara Pokrajinskog komiteta, dok su na adresu Slavka Mirkova stizala pisma namenjena Komitetu. Andrija Kizur prenosio je iz Zagreba, preko Subotice, ilegalni materijal u koferu sa duplim dnom i predavao ga Ljubiši Stančiću, a ovaj Lazi Milankovu.
Bogdan Teodosin, član tehničkog aparata, održavao je stalnu vezu između Kikinde i Kumana. Prenosio je materijale iz Beograda na umnožavanje Aleksi Đomparinu, koji je rukovodio tehnikom Pokrajinskog komiteta. Nakon umnožavanja, Bogdan Teodosin vraćao je materijal u Kumane, odakle su ga kuriri dalje rasturali po ostalim mestima Vojvodine.
Počev od maja 1935. godine počeo je proces jačanja i omasovljavanja partijske organizacije, koji je trajao sve do velike provale u novembru 1936. godine. Najaktivniji simpatizeri primani su u Partiju.
U maju 1935. godine Žarko Aćimov-Kalić proširio je svoju ćeliju prijemom Bože Titinog i Milutina Stojanova-Bače. Septembra 1935. godine osnovana je nova ćelija, sa sekretarom Mitom Trifunjagićem-Mićem i članovima Pantom Miškovim, Ivanom Aćimcem, Omerom Vuletašom i Zoranom Blažićem.
U septembru je obrazovana i ćelija čiji je sekretar bio Milivoje Marinac, a članovi Svetozar Ćurčić, Toma Tatić, Kariton Vuletin i Steva Stevanov.
Posle osnivanja novog Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu, partijsko članstvo ubrzano je jačalo širom Vojvodine. U Kumanu je u decembru 1935. godine Sredoje Stančić postao sekretar ćelije, čiji su članovi bili Laza Čolić i Rada Milankov.
Krajem maja 1936. godine Žarko Milankov osnovao je novu ćeliju, čiji su članovi bili Maksa Kovačev, Svetozar Odžin, Ljuba Čolić, Aca Trifunjagić i Svetozar Čolić. Kasnije je Maksa Kovačev izabran za pročelnika ove ćelije.
U proleće 1936. godine Dobra Gladić izabran je za pročelnika ćelije čiji su članovi bili Boško Miokov, Branko Tatić, Marinko Marinkov i Cvetko Eremić. Žarko Aćimov-Kalić primio je u svoju ćeliju Dušana Ćurčića i Jocu Stojanova.
Članovi ćelija bili su većinom proleteri – poljoprivredni radnici, bistri, trezveni i čestiti ljudi, sposobni da se svojim radom afirmišu u narodu. Među članovima bilo je i dosta poluproletara iz redova siromašnog seljaštva, dok su iz redova „srednjaka“ primani samo najborbeniji.
Ovako ojačana partijska organizacija odigrala je tokom 1936. godine važnu ulogu u razvoju političkog i društvenog života u selu.
Policijski snimak Ljubomira Čolića, člana KPJ od 1936. godine.
Komentari