Progoni i hapšenja komunista u Kumanu 1927–1929

Tokom 1927. i 1928. godine Mesni komitet Partije u Kumanu razvio je široku političku delatnost ne samo u svom mestu, već je pružao pomoć i partijskim organizacijama u okolnim sredinama – Zrenjaninu, Velikim Livadama, Novom Bečeju i Melencima. U predizbornim kampanjama pomagao je organizovanje političkih zborova i rasturanje propagandnog materijala.

O značaju kumanjske organizacije svedoči i izjava delegata iz Zrenjanina, Nikolića, izneta na plenumu Politbiroa Centralnog komiteta KPJ održanom 27. novembra 1927. godine. U svojoj diskusiji protestovao je rečima:

„Politbiro ima veze samo sa jednim selom (Kumane), a sa Pokrajinskim sekretarijatom nema. To selo dobija sve i sva, a mi, ako uspemo nešto od njega da uzmemo, toliko i imamo, jer oni (Kumane) održavaju veze ne samo sa nama nego i sa Politbiroom. Nemoguće je dalje tako raditi.“

Žandarmerijska stanica u Novoj Crnji otkrila je 7. maja 1928. godine komunističku organizaciju sa 97 članova u Velikim Livadama. Tom prilikom uhapšeni su Dragoljub Šuvakov, Rada Savin, Dobrivoje Tatić, Nikola Pejin, Sredoje Velimirov, Despot Marinkov i Veselin Stanisavljev, pod sumnjom da su učestvovali u osnivanju organizacije.

Prilikom pretresa njihovih domova pronađena je velika količina komunističkih letaka, knjiga, mapa, propagandnih planova i direktivnih pisama za rad partijskih ćelija. Među zaplenjenim materijalom nalazila se i lista kandidata za opštinske izbore sa oko 120 imena, kao i jedno pismo koje je stiglo iz Kumana preko radnice koja je boravila kod rođaka u Velikim Livadama.

Istragom je utvrđeno da su 3. marta 1928. godine u Velike Livade doputovale Milica Blažić, Kovinka Mečkić i Nevenka Petrović iz Kumana. One su dva dana boravile kod Dobrivoja Tatića. Već prve večeri u njegovoj kući okupilo se više osoba, među kojima i poznati komunista Dragoljub Šuvakov. Gošće iz Kumana donele su potrebne instrukcije, nakon čega je osnovana podružnica Saveza poljoprivrednih radnika Jugoslavije (SPRJ).

Na osnovu pronađenog pisma izvršena su hapšenja i u Kumanu. Uhapšeni su Kovinka Mečkić, Nevenka Petrović, Milica Blažić, Ljubomir Petrović, Lazar Mirčetić i Sredoje Stanisavljev.

Nakon saslušanja u Žandarmerijskoj stanici u Novoj Crnji 10. maja, uhapšeni su sprovedeni u istražni zatvor u Zrenjaninu, gde su saslušani 14. maja, nakon čega je protiv njih pokrenut krivični postupak.

Već na osnovu zaplenjenog materijala može se zaključiti da je u Kumanu 1928. godine postojala snažna partijska organizacija koja je raspolagala raznovrsnim ilegalnim teorijskim i propagandnim materijalom. Iz originalnog zapisnika sa glavnog pretresa vidi se da su se optuženi Kumančani na suđenju držali hrabro i odlučno. Zahvaljujući tome, ali i nedostatku čvrstih dokaza, svi su bili oslobođeni.

Tokom procesa uhapšen je i Andrija Mihajlović, jer su tri radnice iz Kumana 1. maja boravile kod njega. Tada im je prodao prvomajske dopisne karte koje je izdavao CRSOJ, a koje su se godinama legalno prodavale. Prema izjavi Kove Granić-Mečkić, tom prilikom su preuzele i prvomajske letke koje su kasnije rasturile po Kumanu i Velikim Livadama. Letke je izdalo Sindikalno veće u Zrenjaninu.

Masovni komunistički procesi na području severnog Banata tokom 1928. godine izazvali su zabrinutost državnih vlasti, koje su već pripremale teren za uvođenje diktature. Smatralo se da bi upravo KPJ mogla predstavljati najveću prepreku takvom političkom kursu.

Zbog toga je ministar unutrašnjih dela Anton Korošec izdao poverljivu naredbu broj 23/12060/928 o preduzimanju energičnih mera radi suzbijanja komunističke delatnosti. Nakon toga sreski načelnici dostavljali su izveštaje velikom županu sa procenama stanja na terenu i predlozima za obračun sa komunističkim pokretom.

Posebno je značajan izveštaj načelnika sreza Novi Bečej od 7. jula 1928. godine:

„Radi što bržega i uspešnijega suzbijanja komunizma u ovom srezu, a specijalno u selu Kumane, čast mi je predložiti da se ustroji zasebna žandarmerijska stanica u Opštini Kumane, pošto je u istom selu policija usled malog broja potpuno nemoćna, a selo broji 7.000 stanovnika, većim delom zadojenih komunističkim idejama.“

Sličan izveštaj uputio je 31. avgusta 1928. godine i sreski načelnik iz Jaše Tomića. On je naveo da među kolonistima u Aleksandrovu, doseljenim iz Kumana i Melenaca, postoji komunistički pokret, ali da ga je teško dokazati jer se aktivnosti odvijaju usmeno, bez pisanih tragova.

U izveštaju od 14. septembra 1928. godine načelnik sreza Novi Bečej tvrdio je da su komunističke organizacije rasturene i njihov rad zabranjen. Naveo je i imena 35 osoba iz Kumana kod kojih su izvršeni pretresi i zaplenjene komunističke knjige i brošure.

Istovremeno je predložio niz mera za suzbijanje komunističkog pokreta:

1. Komunistima zabraniti posedovanje oružja.
2. Sve komuniste staviti pod strog policijski nadzor.
3. Oduzeti im obrtničke i javne funkcije.
4. Oduzeti agrarnu i dobrovoljačku zemlju.
5. Naložiti sudovima da energičnije vode istrage i strože kažnjavaju optužene.

Kao primer represije navodi se slučaj Laze Blažića – Socijaliste, kojem je oduzeto 8 i 3/4 jutra kvalitetne dobrovoljačke zemlje, a zauzvrat dodeljeno šest jutara slabijeg zemljišta. Sličnih slučajeva bilo je više, naročito među dobrovoljcima iz redova Dobrudžana, od kojih su mnogi učestvovali u Oktobarskoj revoluciji.

Podružnica SPRJ u Kumanu delovala je ilegalno gotovo dve godine. Njena snaga i uticaj na široke narodne slojeve naročito su dolazili do izražaja tokom izbornih kampanja. Komunisti su nastupali preko liste Nezavisnih radnika i Radničko-seljačkog republikanskog saveza, ostvarujući zapažene izborne rezultate.

Ministarstvo unutrašnjih dela više puta je izdavalo naredbe za preduzimanje mera protiv SPRJ, uz obrazloženje da su njegovi članovi povezani sa komunističkim pokretom. Uprkos tome, podružnica u Kumanu nastavila je sa radom sve do zabrane Saveza poljoprivrednih radnika Jugoslavije 1928. godine. Na Zemaljskoj konferenciji SPRJ održanoj 19. februara 1928. godine u Beogradu, kumanjsku podružnicu predstavljao je Svetozar Solarov, poljoprivredni radnik i član KPJ.

Nakon zabrane rada SPRJ i policijske zabrane delovanja Centralne uprave Saveza u Subotici 9. oktobra 1928. godine, prestala je sa radom i podružnica u Kumanu.

Posle gašenja Udruženja za obrazovanje mladih ljudi 1927. godine, komunisti i skojevci nastavili su rad među omladinom kroz kulturno-prosvetne aktivnosti u Diletantskoj sekciji i Horu Vatrogasnog društva. Među najaktivnijim članovima bili su Slavko Miškov, Slavko Strajnić, Panta Miškov, Svetozar Solarov, Zoran Blažić, Ivan Aćimac, Žarko Petrović, Nevenka Petrović, Jovanka Đorđević i Ljuba Stojić.

Na njihovu inicijativu osnovano je Udruženje ratarsko-zanatlijske omladine „Progres“. Osnivačka skupština održana je 30. decembra 1928. godine. Za predsednika je izabran Slavko Miškov, berberski radnik, a za sekretara Slavko Strajnić, bravarski radnik. Skupštini je prisustvovalo 66 omladinaca – 37 seljaka, 27 radnika različitih zanata i dva gimnazijalca.

Cilj udruženja bio je okupljanje ratarske i zanatlijske omladine oba pola radi samoobrazovanja, kulturnog uzdizanja i društvenog života. Članovima je omogućavano čitanje knjiga, novina i časopisa, prisustvovanje predavanjima, recitacijama, muzičkim i horskim nastupima, kao i organizovanje proslava, igranki i diletantskih predstava.

Pravila udruženja i zapisnik sa osnivačke skupštine poslati su sreskom načelniku u Novi Bečej radi odobrenja. Međutim, nakon uvođenja Šestojanuarske diktature 6. januara 1929. godine, pravila nikada nisu potvrđena, pa je društvo prestalo sa radom pre nego što je formalno legalizovano.

Ipak, zapisnik i pravila Udruženja ratarsko-zanatlijske omladine „Progres“ iz Kumana sačuvani su do danas kao značajno svedočanstvo o društvenom i političkom životu omladine u međuratnom periodu.

Fotografija: Kova Mečkić Granić, član KPJ od 1927. godine. Izvedena pred sud zbog širenja komunističke propagande i učestvovanja u osnivanju ilegalne organizacije KPJ u Velikim Livadama.