Branko Ćopić pripada piscima uz čije su knjige odrastale generacije čitalaca širom Jugoslavije. Njegove priče povezivale su svet detinjstva sa iskustvima rata, a vedrinu sa tugom i brigom za čoveka. U njima su posebno mesto imali ljudi iz zavičaja, njihova mašta, govor i sposobnost da sačuvaju humor i u teškim okolnostima. Iza prepoznatljive topline njegovog pripovedanja stajao je i kritičan pogled na društvo u kome je živeo.
Od Hašana do književnog poziva
Rođen je 1. januara 1915. godine u Hašanima, kod Bosanske Krupe. Odrastao je u zemljoradničkoj porodici i rano ostao bez oca. Na njegovo detinjstvo snažno su uticali deda i stric, čije su priče podsticale njegovu maštu. Bosanska krajina ostala je trajno izvorište njegovih književnih tema i likova.
Posle niže gimnazije u Bihaću školovao se za učitelja, a zatim studirao u Beogradu. Na Filozofskom fakultetu diplomirao je 1940. godine, na grupi za pedagogiju. Još tokom studija objavljivao je priče u „Politici“, a 1939. dobio je nagradu „Milan Rakić“.
Njegova prva zbirka pripovedaka, „Pod Grmečom“, objavljena je 1938. godine. Usledile su knjige „Borci i bjegunci“ i „Planinci“, u kojima se već prepoznaju osobine njegovog pripovedanja: jednostavan izraz, lirizam, humor i pažnja posvećena sudbini običnog čoveka.
Rat i sudbina običnog čoveka
Ćopić se 1941. godine priključio partizanskom pokretu. Ratno iskustvo postalo je važan deo njegovog stvaralaštva, ali su u središtu njegovih knjiga ostajali ljudi, njihove slabosti, strahovi i međusobni odnosi. [2][3]
U delima „Prolom“, „Doživljaji Nikoletine Bursaća“, „Gluvi barut“ i „Osma ofanziva“ prikazivao je sudbine malog čoveka u istorijskim previranjima. Humor je u tom svetu imao posebno mesto: omogućavao je junacima da sačuvaju vedrinu, a pripovedaču da njihove postupke sagleda i sa razumevanjem i sa ironijom. [2]
Knjige koje su obeležile detinjstvo
Posle rata radio je u Beogradu kao urednik dečjeg lista „Pionir“, a tokom pedesetih godina potpuno se posvetio književnosti. Pisao je poeziju, pripovetke, romane i satiru, stvarajući i obiman opus za decu. [1]
„Orlovi rano lete“, „Ježeva kućica“ i „Doživljaji mačka Toše“ među naslovima su po kojima ga čitaoci najlakše prepoznaju. Njegova dela živela su i izvan knjiga: dramatizovana su, izvođena na pozornicama širom Jugoslavije i prenošena na film. [1][4]
Posebno mesto zauzima zbirka „Bašta sljezove boje“, objavljena 1970. godine. U njenom lirizmu, humoru i ironiji može se prepoznati ono što Ćopićevo pripovedanje čini bliskim čitaocu: osećanje da se o prošlosti govori prisno, uz osmeh koji ne prikriva tugu. [2]
Satira i sukob sa vlastima
Ćopićeva spremnost da kritikuje društvo naročito se pokazala u „Jeretičkoj priči“, objavljenoj 1950. godine. Ova satira izazvala je oštre osude Komunističke partije i državnih organa. Biografski zapis Arhiva SANU beleži da mu je kritički odnos prema vremenu u kome je živeo doneo političke pritiske i odbacivanje dela kolega i prijatelja. [3]
Taj deo njegove biografije podseća da Ćopićev humor nije služio samo zabavi. Bio je i sredstvo za postavljanje neprijatnih pitanja o vlasti, društvu i ljudskom ponašanju.
Književno nasleđe
Za dopisnog člana Srpske akademije nauka i umetnosti izabran je 1965, a za redovnog 1968. godine. Među priznanjima koja je dobio nalaze se NIN-ova nagrada 1958. i Njegoševa nagrada 1972. godine. Preminuo je u Beogradu 26. marta 1984. [1]
Ćopićeve knjige ostavljaju prostor i za smeh i za saosećanje. Njihovi junaci greše, plaše se, maštaju i pokušavaju da pronađu svoje mesto u svetu. Upravo ta ljudska bliskost čini ih vrednim ponovnog čitanja — u detinjstvu zbog pustolovine, a kasnije zbog onoga što govore o dobroti, gubitku i savesti.
Izvori i reference
- Srpska akademija nauka i umetnosti: „Branko Ćopić“ — zvanična biografija, članstvo i priznanja.
- Hrvatska enciklopedija: „Ćopić, Branko“ — Leksikografski zavod Miroslav Krleža; pregled dela i književnih osobina.
- Zbirka odlikovanja Arhiva SANU: „Branko Ćopić“ — biografski zapis u okviru arhivske zbirke.
- Enciklopedija Srpskog narodnog pozorišta: „Ćopić Branko“ — bibliografski podaci i pregled pozorišnih i filmskih adaptacija.
Komentari