Banat, velika i plodna ravnica, ali gusto prošarana močvarama i rečnim rukavcima, postao je u drugoj polovini XVIII veka poprište migracije raznih naroda. Starosedelački narodi, Srbi i Mađari, bili su, posle velikih austro-turskih ratova i epidemija kuge, veoma razređeni, a prostrane oblasti bile su prazne, pa su tadašnje vlasti preduzimale mere da se one popune i da se u njima stabilizuje stanovništvo (Dušan Popović: Srbi u Banatu, str. 56-57).
Naseljavali su se Mađari i Srbi iz udaljenijih krajeva, a bilo je i direktne kolonizacije koju je vršio austrijski dvor, dovodeći iz vrlo udaljenih krajeva Nemce, Francuze, Slovake, Španjolce i druge narodnosne grupe (Lazar Mečkić: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju, str. 47-48).
Snaženje privrednih potencijala Banata izazvalo je potrebu za prisustvom preduzimljivih i sposobnih organizatora privrede i razmene. Zbog toga je već sredinom XVIII veka počelo sporo i oprezno naseljavanje Jevreja iz Austrije, Gornje Mađarske, Slovačke, Šlezije, Galicije i Poljske u banatske gradove i sela (Dragoljub Čolić: Učešće Jevreja u razvoju privrede Banata, str. 112).
Govoreći o počecima naseljavanja Jevreja u Banatu, Dragoljub Čolić u svojoj neobjavljenoj monografiji banatskih Jevreja ističe mnogobrojne prepreke koje su u to doba činile vlasti na svim nivoima: od opštinskog i sreskog, do županijskog i državnog (Dragoljub Čolić: ibid., str. 111-112).
Međutim, proces naseljavanja se ipak nastavljao, pa je, na primer, grad Veliki Bečkerek već od 1747. godine dobio svoje prve registrovane stanovnike Jevreje (Dragoljub Čolić: Učešće Jevreja u razvoju privrede Banata, str. 113).
Nemamo podataka o vremenu doseljavanja Jevreja u Novi Bečej i Vranjevo, ali mirne duše možemo prihvatiti mišljenje D. Čolića, da su se, otprilike u drugoj polovini XVIII veka, pojavili prvi doseljenici. Proces doseljavanja išao je sporo, jer su u oba mesta teško dobijali status ravnopravnog građanina sa jednakim pravom na rad (Lazar Mečkić: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju, str. 57-58).
Naime, zvanično odobrenje za naseljenje – “INKOLAT” – mogao je dobiti samo onaj Jevrejin koji se prethodno dokaže kao dobar privrednik i ispravan građanin (Drag. Čolić: ibid., str. 112).
Otežavali su njihovo naseljavanje i starosedeoci, koji su bili puni nepoverenja i verske netrpeljivosti. Za njihovu, još nedovoljno razvijenu svest, lako su se lepile priče o tajanstvenim verskim obredima Jevreja, koji krvlju hrišćanske dece treba da poprskaju temelje svojih sinagoga (B. Čiplić: Oproštaj s Rahavom, Bgd. 1960, str. 13):
"... Oderana je sinagoga, lep joj je spao, samo se crvenkasta boja drži. Inoverija kaže da je to od krvi hrišćanske kojom smo temelje morali da poprskamo kad smo je zidali – onako kako to naš bog čivutski traži."
Te su predrasude širili i zlonamerni trgovci i zanatlije iz mesta, koji su se bojali konkurencije spretnih i mudrih jevrejskih preduzetnika koji su uvek bili zadovoljni malim, ali ulagali su veliki trud da mušteriju zadovolje (D. Čolić: ibid., str. 112).
Zbog svih tih razloga Jevreji u Novom Bečeju i Vranjevu bili su retki, a mnogi od njih živeli su polulegalno po malim zaseocima u okolini, čekajući svoju priliku da se "ubace" u Vranjevo i Novi Bečej. Tek od početka XIX veka nalaze se podaci o njihovom doseljavanju.
Naime, i županijske vlasti, kao i vlasti u Dištriktu, sve do kraja XVIII veka otežavale su doseljavanje Jevreja, a od početka XIX veka zapaža se promena odnosa prema njima, jer se steklo iskustvo da je doseljavanje ovih vrednih i preduzimljivih ljudi povoljno uticalo na poboljšanje organizovanosti privrednog života, što je bilo osnova za dalji napredak Banata.
Zato se u dokumentima toga vremena počinju češće susretati jevrejska imena. Oni su se postepeno doseljavali prvo u manja sela i zaseoke, pa su se postepeno kretali ka većim privrednim centrima. U svom delu VELIKOKIKINDSKI DIŠTRIKT Vasa Stajić navodi niz takvih slučajeva.
U pomenutom delu Vase Stajića zapaža se pominjanje Jevreja u Vranjevu dosta kasno, iako su u Dištriktu već uveliko živeli i pominjali se Jevreji u drugim sredinama. Tako on navodi primer Jevrejina Moritza iz Kikinde, po zanimanju krčmara, koji je 31. januara 1791. godine optužen za uvredu nanetu beležniku Kikinde, Srbinu, a 14. juna 1793. optužen je u Kikindi Jevrejin Filip Volf zbog krijumčarenja vina. 19. oktobra iste godine, Jevrejin Mihael Majtinski iz Krstura molio je da se skine sekvestar sa njegove kuće i nepokretnosti. 31. maja 1802. godine, selo Taraš tuži svog Jevrejina Rozencvajga da drži mnogo stoke, a neće da plaća popašu...
Međutim, prvi citat koji se odnosi na Vranjevo nalazi se tek 1834. godine, kada je Jevrejin Herman Polak iz Berega tražio inkolat u Vranjevu, sa pozivom na to da je toj varošici činio razne usluge. Iste godine pominje se Jozef Kraus, koji je već preko dvadeset godina živeo u tom selu, kao miran i pošten čovek... Ako bismo doslovno tumačili ovaj citat, to bi značilo da je Jozef Kraus oko 1810. godine već bio stanovnik Vranjeva, a sigurno nije bio jedini, jer smo već pomenuli da je Jevreja bilo u okolnim selima od samog početka XIX veka.
Tome ide u prilog i činjenica da je jevrejsko groblje u Vranjevu utemeljeno 1825. godine, što svakako nije moglo biti učinjeno, dok u Vranjevu nije bilo bar 10-15 porodica (L. Mečkić: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju, str. 58).
Komentari