Počev od sredine 19. veka fotografija kao važna inovativna grana primenjene umetnosti (posredstvom Budimpešte i Beča) polako utire sebi put i u Banatu, gde je u županijskom središtu, u Velikom Bečkereku, Ištvan Oldal stariji već 1853. otvorio prvi stalni slikarski atelje. Budući da je prvi pojavni oblik fotografije – dagerotipija, u to vreme bio veoma skup za obično građanstvo, i nepraktičan sa aspekta umnožavanja i izlaganja, fotografija je bila dostupna samo za odabrane.
Tek su se šezdesetih i sedamdesetih godina XIX veka stvorili uslovi za širenje ove vizuelne izražajne forme. Tehničkim usavršavanjem izrade fotografija je – budući da je sada rađena na papiru te da je postojala mogućnost umnožavanja – preko noći postala rasprostranjena i dostupna skoro svima. Koliko je ova novina bila popularna u Banatu govori i činjenica da se ovom granom vizuelne kulture (koja je sve do 1902. godine smatrana umetničkom disciplinom), u obliku zanata, u periodu do 1918. godine bavilo ukupno oko 180 svetlopisaca. Jedan deo njih je, počev od 1870-ih godina, radio i u Turskom (Novom) Bečeju.
Karolj Andre, neumorni, vredni tragalac za zavičajnom istorijom Novog Bečeja, u ovoj svojoj knjizi sabrao je sve dostupne činjenice, koje dokumentuju rad negdašnjih novobečejskih svetlopisaca, prikupivši usput i vrednu foto-građu koja potvrđuje rad ovih majstora svetlopisa. Karolj Folkman (Volkmann), Konstantin Vukov, Geza Sakač i drugi poslenici ovog umetničkog zanata ceo su svoj život posvetili foto-dokumentovanju lica, događaja i predela negdašnjeg Novog Bečeja, te se na osnovu njihovog rada naziru i fotografijom ispisane konture istorije Novog Bečeja – što daje posebnu vrednost ovom radu.
Poznata je stvar da je fotografija ponekad isto toliko važna kao i pisani tekst, jer fotografija kao dokument često više govori o nekom licu ili događaju, nego više stranica ispisanih tekstom. Knjiga Karolja Andrea upravo to dokazuje, skrećući pažnju na negdašnje svetlopisce (što stalne, što putujuće, pa i amatere), koji su se često reklamirali i kao slikari, a koji su ostavili značajan foto-trag u Novom Bečeju ili o Novom Bečeju.
Dvadeset prvi vek je, kao što nam je poznato, pretežno vek vizuelne komunikacije i naglašene upotrebe fotografije u međusobnoj komunikaciji, ali i na internetu, te nam ovo delo o novobečejskim svetlopiscima ponovo skreće pažnju na važnost i značaj fotografskog zapisa (bilo da se radi o originalnom snimku ili o štamparski umnoženoj fotografiji na starim razglednicama), ne samo kao dokumenta, već i kao umetničke izražajne forme.
I na kraju: ovo delo će nas zasigurno navesti na promišljanje o značaju i vrednosti fotografije (i one starije, a i novije), o potrebi njenog čuvanja, jer arhiviranjem svojih starih porodičnih fotografija, zapravo, čuvamo i svoju istoriju i svoj identitet.
Dr Ferenc Nemet, istoričar kulture
Kao rezultat napretka industrije i tehničko-tehnoloških mogućnosti, u devetnaestovekovnoj Evropi ostvarile su se mogućnosti za rađanjem jedne nove kulturne istorije. Pronalazak fotografskog postupka, koji je zvanično objavljen u Parizu, na sednici Akademije nauka, 19. avgusta 1839. godine, označio je sasvim neočekivanu razvojnu putanju kulturne istorije kroz ovaj novi vizuelni medij.
Pedesetih godina 19. veka već tehnološki unapređeni fotografski postupak stiže na područje Srbije i tadašnje Habzburške monarhije. Zahvaljujući putujućim fotografima, koji su iz Beča i drugih centara kulture doneli ovaj postupak, svaki grad i manje mesto imali su nekoliko svetlopisaca koji su se zadržavali određeni vremenski period, fotografisali žitelje, promovisali novi postupak i vršili obuku zainteresovanih. Na taj način naseljena mesta su polako počela da dobijaju i svoje prve stalne fotografske ateljee. Srednji Banat je bio izuzetno bogat ovom delatnošću počev od sredine 19. veka. Pored Bečkereka, koji je bio jedan od dinamičnijih centara fotografije u to vreme, iz ove knjige saznajemo i koliko je Novi Bečej imao bogatu fotografsku delatnost i koliko je ona ostavila značajan trag u vizuelnoj i građanskoj kulturi ovog mesta.
Kroz biografije fotografa autor nas bliže upoznaje sa nosiocima ove delatnosti u Novom Bečeju u periodu od sedamdesetih godina XIX veka sve do pojave digitalne fotografije. Kroz pregledan hronološki tok stiče se svojevrstan doživljaj samog razvitka fotografije kao medija, ali nam se i omogućavaju složena iščitavanja sa fotografija koje su priložene. Informativni opisi fotografija obogaćeni su i podacima o istorijskim ličnostima, viđenijim žiteljima, objektima i značajnim događajima u Novom Bečeju i Vranjevu. Time se stiče jedna puna slika o životu, građanstvu, kulturi i duhu vremena u periodima o kojima je reč.
U knjizi „Novobečejski svetlopisci“ autor nam ukazuje koliko je fotografska delatnost u pomenutim mestima bila intenzivna. Od Karolja Folkmana (Volkmann), Konstantina Vukova, Geze Sakača, preko mnogih foto-studija i fotografa-amatera, stvoren je kontinuitet koji se negovao i rezultirao bogatom fotografskom zaostavštinom.
Karolj Andre, pored toga što poseduje veliko znanje i posvećenost istoriji Novog Bečeja, piše knjige koje su primer toga kako se postupa sa zavičajnim nasleđem. Kako je i sam naglasio, ova knjiga nije foto-priručnik, već istorijski pregled, i ukazuje na prisutnost i važnost fotografa u Novom Bečeju. Autor neguje sećanje na fotografe minulih vremena, rekonstruiše društveni, kulturni i privredni život svog mesta kroz vizuelni materjial novobečejskih fotografa.
Rad Karolja Andrea na knjizi „Novobečejski svetlopisci“ predstavlja primer dobre prakse kako se tretira zavičajna fotografska zaostavština, kako se izučava, baštini, i na kraju – prezentuje.
Ivana Arađan, istoričar umetnosti
Komentari