Sudbina toksičnih supstanci u vodenoj sredini

Danas tehnološko društvo generiše ogromne količine različitih zagađujućih materija, koje delom nastaju kao industrijski proizvod, a delom kao otpadna materija. Porast hemijskog zagađenja i njegovo dospevanje u životnu sredinu, rezultovalo je ispoljavanjem niza štetnih efekata. Zbog potencijalnog štetnog uticaja koje odredene hemijske komponente mogu imati na živi svet, nivo zagađujućih materija u životnoj sredini postao je značajan kriterijum za evaluaciju kvaliteta životne sredine.

Činjenica je da svaka antropogena aktivnost, u manjoj ili većoj meri, utiče na životnu sredinu. Medutim, usled njihove kompleksne povezanosti sa promenama u životnoj sredini, utvrđivanje aktivnosti, koje uzrokuju najveća zagađenja može predstavljati izazovan zadatak.

Značajan broj hemijskih komponenti prisutnih u životnoj sredini ima "potencijal da prouzrokuje štetu" odnosno, poseduje karakteristike hazarda. I pored duge istorije toksikologije kao nauke, u određenim slučajevima teško je definisati koje komponente su stvarno toksične, a koje to nisu.

Polutant ili toksični agens je pojam u ovom tekstu najčešće korišćen u smislu agensa koji može da izazove negativan efekat u biološkom sistemu, ozbiljno narušavajući njegovu strukturu ili funkcionisanje ili, pak, prouzrokujući smrt. Ovaj izraz takođe, obuhvata i negativne abiotičke promene, kao što su ekstremne vrednosti temperature i pH, smanjenje sadržaja rastvorenog kiseonika i povećanje suspendovanih materija ili sedimentacije. Sta više, postoji opšta, medunarodno prihvaćena definicija zagađenja, koja je od velike važnosti za medunarodno zakonodavstvo, a koja obično pravi razliku između kontaminanta (prisutnost fizičkih ili hemijskih promena) i polutanta (prisutnost hemijskih ili fizičkih promena koje uzrokuju negativne efekte na biotu, na njeno stanište ili na strukturu i funkcionisanje ekosistema). S aspekta dospevanja ovih materija u životnu sredinu i uspostavljanja specifičnih veza sa prirodnim ekosistemom koji je izložen njihovom dejstvu, određene toksične supstance se mogu klasifikovati i kao ekotoksične supstance odnosno, ekotoksikanti.

Povezanost između karakteristika ekotoksičnih supstanci i interakcija sa ekosistemomPojam ekotoksikant odnosi se na širok spektar supstanci, obzirom da se odnosi na sve supstance koje dospevaju u životnu sredinu, a imaju potencijalni uticaj na ekosisteme pri relativno niskim koncentracijama. Reakcije individualnih organizama na dejstvo ovih komponenti može voditi promenama na nivou populacije, što u krajnjim slučajevima može rezultovati nestankom određenih vrsta iz posmatranog sistema, menjajući na taj način strukturu zajednice i konačno dovesti do promena u funkcionisanju ekosistema. Sudbina i ekološki efekti ekotoksičnih supstanci u zavisnosti od njihovih karakteristika prikazani su na slici.

Mnoge supstance koje se smatraju ekotoksičnim, već su prisutne u životnoj sredini u koncentracijama koje odgovaraju prirodnom fonu, ali koje se vremenom usled antropogenog dejstva povećavaju. Osim toga, u životnu sredinu dospeva i veliki broj sintetičkih ekotoksičnih komponenti, kao što su pesticidi, polihlorovani bifenili, organometalne komponente (tributil kalaj i sl.) i dr.

Budući da je tokom svih ovih godina do današnjih dana tehnološki razvoj značajno uticao na povećanje broja strukturno različitih organskih jedinjenja koja se ispuštaju i akumuliraju u vodenoj sredini, stvarajući nove oblike zagađenja, pažnja istraživača je proširena na nove grupe organskih polutanata, ali je i dalje broj onih koji se prate daleko manji od ukupnog broja jedinjenja koji otpadnim tokovima dospevaju u akvatične sisteme.

Glavne kategorije toksičnih materija antropogenog porekla, naročito onih koje mogu da izazovu značajne biološke i ekološke probleme u akvatičnoj sredini su sintetički organski pesticidi, industrijske hemikalije iz hemijske proizvodnje, naftni ugljovodonici, soii metala i ostala neorganska jedinjenja i tečni industrijski otpad (efluenti).

Zagađenost akvatičnih sistema koja za posledicu ima ispoljavanje toksičnih efekata na živi svet njihovih ekosistema predstavlja problem svuda u svetu, a posebno u zemljama sa dugom industrijskom tradicijom, a naročito u onima, u koje se svakako može ubrojati i naša zemlja, u kojima se prečišćavanju otpadnih voda ne pridaje dovoljna pažnja.

Saznanja o srednjim vrednostima dospevanja polutanata u vodenu sredinu ili o njihovoj pojavi u sredini u vidu pojedinačnih velikih "porcija" važna su sa aspekta predviđanja sadržaja ovih supstanci u životnoj sredini. Međutim, srednje vrednosti sadržaja i kraćeg zadržavanja većih koncentracija toksičnih supstanci u životnoj sredini su promenljive veličine i teško ih je odrediti odnosno, mogu biti samo grubo procenjene. Osim toga, zagadujuće materije koje na ovaj način dospevaju u vodenu sredinu karakterišu različita fizičko-hemijska svojstva i shodno njima različita perzistentnost, toksičnost i mogućnost bioakumulacije.

Kad se govori o akvatičnim sistemima, pored vode i sediment kao esencijalna, dinamička komponenta svih akvatičnih sistema, zahteva posebnu pažnju, ako ne i veću od one koja se poklanja vodi. Razlog je taj što sediment usled snažno izražene tendencije vezivanja, predstavlja svojevrsni rezervoar akumuliranih, toksičnih i perzistentnih jedinjenja prirodnog i antropogenog porekla, te može predstavljati sekundarni izvor zagađenja. Pored procene uticaja sedimenta na kvalitet akvatičnih ekosistema, kvalitet sedimenta postaje značajno pitanje prilikom taloženja sedimenata na obradivo zemljište u slučaju poplava, kao i prilikom revitalizacije kanala, kada se određene količine sedimenta uklanjaju iz vodotoka, pa je neophodno doneti odluke o načinu njegovog odlaganja i remedijacije bez negativnih posledica po životnu sredinu.

Iako u kontroli zagađenja veliki značaj imaju socio-ekonomski i politički faktori, u cilju definisanja odgovarajućih kontrolnih mera, neophodno je samo zagadenje sagledati iz prave perspektive, sa jasnim razumevanjem njegove prirode i efekata koje prouzrokuje. U daljem tekstu dat je pregled osnovnih činioca koji definišu sudbinu zagađujućih materija u životnoj sredini (kao što su biodostupnost, perzisentnost, toksičnost, bioakumulacija), jer upravo komponente sa izraženim ovim svojstvima predstavljaju i najveće, i najteže rešive probleme u životnoj sredini.

Tags:

Da li ste znali...

Prema dosadašnjim proučavanjima utvrđeno je da se Tisa u novijoj geološkoj istoriji neprestano pomera prema zapadu.

O gradu