Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju

Istražite izvanrednu prošlost Novog Bečeja i Vranjeva kroz stranice knjige 'Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju'. Otkrijte političke događaje, ekonomski razvoj i kulturnu baštinu ovih banatskih gradova kroz bogato dokumentovane priče. Pratite evoluciju od najranijih dana do savremenosti, istražujući složene niti političkih intriga, ekonomske transformacije i kulturnih uspona. Proživite prošlost kroz oči autora, dok se stranice knjige otvaraju pred vama, pružajući jedinstvenu perspektivu na život i nasleđe ovih značajnih lokaliteta.

Novobečejska tvrđava
Featured

Novobečejska tvrđava

Prilično iscrpne podatke o novobečejskoj tvrđavi izneo je istoričar Rudolf Šmit u svojoj studiji — Grad Bečej — objavljenoj u Glasniku Istorijskog društva 1939. godine. Za taj svoj rad Šmit je, pored drugih istorijskih izvora, uglavnom koristio arhivski materijal Kriegsarchiv-a iz Beča. U tom se arhivu, između mnoštva drugih podataka, čuva i nacrt (plan) tvrđave Bečej sa svim podacima, koji je izradio inženjerski kapetan Johan Kristijan de Kolet neposredno pre početka rušenja bečejske tvrđave marta 1701. godine.

Prema tim podacima tvrđava je bila tipičan srednjovekovni grad na vodi, izgrađen »na najpovoljnijoj tačci — na ostrvu«. Svi delovi tvrđave izgrađeni su u isto vreme, a njen raspored pruža utisak da je izgrađena uglavnom radi zaštite, jer grad nije bio umetnički ukrašen te kao takav nije ni služio za prikazivaije raskoši i bogatstva. Građen je vrlo čvrsto i solidno, jer na njegovim zidinama nije prilepljen ni jedan potporanj. Za gradnju je upotrebljavana cigla, a samo ivice glavne gradske kule bile su pokrivene kamenjem. Glavna odbrambena snaga mu je bila Tisa, a celu tvrđavu je obuhvatio još i opkop širok oko trideset metara, a dubok tri metra.

Raspored tvrđave je »jasan i jednostavan«. Preko jednog pokretnog mosta ulazi se u prednji grad, oivičen palisadama, koji je svojevremeno bio pojačan rondelom zvanom barbakana; iz njega se dolazi do prve gradske kapije, koju je s boka štitila polukula. Kroz gradsku kapiju lučnim svodom ulazi se u prvo gradsko dvorište s usponom. Tu je pravo bila glavna gradska kula, iza koje se, naslonjena na spoljni zid, nalazio verovatno stan komandanta tvrđave.

Sam grad, bez prednjeg utvrđenja imao je površinu od 2.231 m2, od čega je 440 m2 bilo izgrađeno, a 1.981 m2 neizgrađene površine. Promer tvrđave bio je 48,5 m, a dužina bedema i kula iznosila je 280 metara. Pretpostavlja se da je tvrđava izgrađena između 1300—1320. godine. Jaki i visoki zidovi potvrđuju da je izgrađena pre pronalaska baruta.

Neki stručnjaci osporavaju tačnost skice (plana) koja se nalazi u Kriegsarchiv-u u Beču, prema kome je tvrđava imala skoro pravilni četvorougaoni oblik s kulama na krajevima, pravim zidovima nešto malo (blago) izvijanim prema sredini svakog zida. Đurđe Bošković smatra da se ta skica ne slaže s ostacima zidova čija je trasa na terenu znatno manje pravilna nego što je data na skici, »zid kraj jugoistočne kule čak naglo zaokreće po kružnoj liniji što se na planu iz 1701. nigde ne vidi«.

Nije pouzdana ni tvrdnja da je tvrđava izgrađena na ostrvu Tise, ne samo što se to ne vidi iz crteža koji je objavio Šmit u svojoj studiji, nego što i Evlija Čelebija u svom opisu Lepi grad Bečej ističe, da je tvrđava na obali Tise. Sentklarai kategorično pobija da je tvrđava građena na ostrvu. On doduše kaže da je Bečej kao i tvrđava nekada, zbog taloženja mulja i izlivanja Tise mogla ležati na nekoj od ada, ali da je taj položaj bio zavisan od izlivanja Tise. U takvim trenucima ne samo da se tvrđava nego i naselje Bečej nalazilo na ostrvu i da to »ostrvo nije ležalo nigde drugde nego na istom ovom zemljištu, na kojem i danas leži mesto Bečej, gde ostaci ruševina drevne tvrđave proviruju iz Tise...«.

Pored iznetih podataka, Šmit je prilično iscrpno prikazao ulogu tvrđave u privrednom i političkom životu kroz istoriju i njene gospodare, pa je sasvim opravdano da veći deo toga iznesemo ovde. Čak ako je moguće i nešto više, jer je tvrđava i njena istorija u stvari deo istorije Novog Bečeja i Vranjeva.

Iskoristićemo, osim studije Šmita, i lep materijal koji je pripremio i objavio u novosadskom Dnevniku naš sugrađanin, istoričar po struci, magistar Aleksandar Kasaš.

Šmit nastoji da objasni poreklo i naziv Bečeja i kaže: »Bečej se prvi put dokumentarno pominje tek 1238. godine, kada kralj Bela IV iznova poklanja konventu krstaša u Stonom Beogradu selo Bečej (villa Wechey) koje je nekad pripadalo kraljevskom zapovedništvu tvrđave Bač, i to zajedno sa vozarinom i sajamskim pravom saracenskom mosta Čurug (Churlach)«.

Konvent krstaša je — po njemu — u cilju obezbeđenja svog poseda u Bečeju, a i zbog unosnog prevoza na Tisi izgradio, na najpovoljnijoj tački na ostrvu Tise, grad Bečej. Grad (tvrđava) je izgrađen u prvoj četvrtini četrnaestog veka (između 1300—1320. godine). Kao dokaz toj tvrdnji Šmit koristi dokumenat iz 1342. godine u kome se pominje kaštelan Bečaja (»de Beche«). Taj podatak, međutim, ne govori da su tvrđavu izgradili sekešfehervarski krstaši, niti da je ona izgrađena između 1300—1320. godine, već samo da je u to vreme već postojala. To znači da je mogla biti izgrađena i stotinak i više godina ranije. Posebno, kada se zna da su u njenim ruševinama nađeni ostaci starog rimskog utvrđenja i rimski novac, što govori, da ona postoji, ili da je postojala još u doba Rimljana. Da li je posle toga porušena, i koliko, ne zna se.

U ostacima (ruševinama) tvrđave početkom ovog veka pronađen je mač koji potiče iz jedanaestog i početkom dvanaestog veka, te se onda ne može sa sigurnošću tvrditi da su tvrđavu izgradili krstaši iz Sekešfehervara (ovaj grad Srbi nazivaju Stonim Beogradom) i to 1300— 1320. godine.

Darovnica iz 1238. godine u kojoj se ističe »poklanja iznova«, govori da im je ranije već jednom poklonjena.

Možda treba veću pažnju pridati rečima iz darovnice: »koja je nekad pripadala kralj, zapovedništvu tvrđave Bač, i to zajedno sa vozarinom i sajamskim pravom saracenskog mesta Čurug (Churlach).« Zar se iz ovoga ne može izvući zaključak da je trvđava još tada postojala? Šta bi zapovedništvo jedne tako udaljene tvrđave (od Bača do Bečeja je oko sto km) imalo veze s jednim selom, ako u njemu ne bi postojalo utvrđenje sa određenom posadom? Možda treba imati u vidu, pri utvrđivanju porekla tvrđave, i pretpostavku Sentklaraia da je bečejsku tvrđavu obnovio ili izgradio 1419—1422. ili neku godinu ranije Stevan Lazarević.

Prilično dugo se posle 1342. godine ništa ne čuje o tvrđavi. Tek 1386. godine, budući kralj ugarski Sigismund kao markgraf od Brandenburga, poklanja je braći Ladislavu i Ištvanu Lošonciju.

Šmit tvrdi da nije poznato kada i pod kojim okolnostima je grad Bečej došao pod vlast Stevana Lazarevića, ali je on krajem četrnaestog veka u rukama despota Stevana. Posle Stevana Lazarevića, 1419. godine, tvrđava prelazi u nasleđe njegovog sestrića Đurđa Brankovića. Đurđev zapovednik tvrđave je od 1440. godine Ladislav Gesti, kada se Bečej spominje i kao značajno carinsko mesto. Naredne, 1441. godine, despot Branković poklanja Bečej s okolinom (kojoj su pripadala deset sela i četiri varoši) svom rođaku Pavlu Biraniju od Verone. U Bečeju se 1442. godine održavaju sednice sabora Torontalske županije.

Prema nekim izvorima bečejska tvrđava je izvesno vreme bila u rukama kralja Maćaša (Matije Korvina), a posle njegove smrti prešla je u posed porodice Gereb iz Vindgarta.

I u nemirima pod Doža Đerđom 1514. spominje se bečejska tvrđava, jer su je zauzimali ustanici.

Turska vojska pod komandom Mehmed-paše Sokolovića 19. septembra 1551. godine osvojila je bečejsku tvrđavu.

Turci su popravili tvrđavu, ali o njoj se za vreme turske vladavine vrlo malo zna.

O turskoj posadi iz druge polovine šesnaestog veka (1579—80) pominje se da je »džemat muslimana tvrđave brojao dvadeset jednog čoveka. Među njima je dizdar, ćehaja, serdar, dvojica serbuljaka, džundija, imam i  hatib«.

Vredne podatke o Bečeju i o tvrđavi dao je putopisac Evlija Čelebija oko 1665. godine pod naslovom Lepi grad Bečej. (Vidi u poglavlju Novi Bečej pod Turcima.)

U ratovima za oslobođenje tih krajeva od Turaka 1683—1699. godine tvrđava nije imala vojničku ulogu. Po nalogu princa Eugena Savojskog pretvorena je 1697. godine u magazin.

Prema odlukama Karlovačkog mira razrušena su sva utvrđenja na Tisi. Tako je 1701. godine nestala i tvrđava Bečej. Ma koliko da se njeno rušenje odlagalo, na insistiranje temišvarskog paše, pristupa se marta 1701. godine rušenju bečejske tvrđave.

Rušenje je završeno 5. maja 1701. godine — na žalost — izvedeno je do temelja. Tako je nestala bečejska tvrđava, koja je i danas, sa svojim neznatnim ostacima poštovanja vredna relikvija — kako Sentklarai kaže — najplemenitijeg rodoljuba i uzvišenih građanskih vrlina predaka.

Ali i takvi ostaci temelja, smetali su navodno plovidbi, te su oni minama dalje razrušeni 1911. godine.

Related Articles

Prof. dr Aleksandar Kasaš

Prof. dr Aleksandar Kasaš

Prof. dr Аlеksаndаr Kаsаš

Prof. dr Аlеksаndаr Kаsаš