Predgovor

Zadovolјstvo i čast mi je što sam radio na predstavlјanju ikona, enterijera i eksterijera kumanačke Hrišćanske Pravoslavne crkve posvećene Svetim arhanđelima Mihailu i Gavrilu. U tom nastojanju nesebičnu pomoć su mi pružili, sveštenik Vojislav Blažin i starešina parohije, protojerej, gospodin Stevo Miladinoviću (njima se postumno zahvalјujem).

Plaštanica Teodora Ilića Češlјara

Plaštanica Teodora Ilića Češlјara, ulјe, svila, dimenzije je 88×74 sm. Nјen kraći opis, sa scenom slikarskog rada, dao je prof. dr M. Timotijević u svom radu o Češlјaru. Do 50-ih godina plaštanica je bila veoma oštećena. Kasnije se prešlo na njenu restauraciju, a najverovatnije ju je naša crkvena opština poklonila vladičanskom dvoru u Vršcu. Svila je bila na mnogo mesta pocepana, i nedostajali su joj komadi platna na mestima gde su slikane roze površine. Sama svila je jako trošna i slaba.

Pravoslavna crkva u Kumanu

“Crkva naša, svetih Arhanđela Mihaila i Gavrila, i po svojoj arhitektonskoj izradi i lepoti zauzima jedno od uglednijih mesta među svojim sestrama slavnog nekad veliko-kikindskog dištrikta.” pisao je, između ostalog, prota Stevan Mirković u članku “Opis mesta Kumana” u Srpskom velikokikindskom kalendaru iz 1899. godine.

Pravoslavni hram u starom selu Šanac Kuman: Staro Kumane (zvalo se nekada Šanac Kuman) se prostiralo na uzvišenim gredama nad Malim i Velikim ritom u blizini reke Tise. Prema poznatom Pećkom katastigu iz 1660. god., u Kumanu su popovi i meštani davali značajne priloge za Pećku patrijaršiju. Možemo da pretpostavimo da je i u XVII veku u Kumanu postojala nekakva bogomolјa. Nakon mnogih seoba i stradanja naroda, činilo se da su se naši daleki preci konačno “skrasili“, kada su 1751-52. dolazeći iz Podunavlјa, Potisja i Pomorišja naselili staro selo.

Spomenik vodici pokraj rita

Po pričanju starijih meštana sela, prva lekovita voda koju su lјudi koristili za iscelјenje duha i tela nalazila se na par kilometara od Kumana, jugoistočno prema susednom selu Melenci.

Ova “sveta” voda predstavlјala je, u stvari, lekovitu vodu kasnije čuvene Banje Rusande.

Testament Ćire Stančića

Naši stari su svoje zadužbine, kako materijalne tako i duhovne prirode, ostavlјali za sobom. Tako su svoju poslednju volјu u obliku testamenta iskazivali najpre sveštenicima, a kasnije, formiranjem građanskog društva, notarošima (beležnicima). U matičnoj knjizi kumanačke crkve iz 1759. god. zapisano je na ivicama jednog pisma sledeća poruka “Poneže svjak čelovjek rodivisja dolžen jest i umreti, to i az... rab božji Stefan videći končinu žizni mojeja, zaveščaju 25 komada marve različite svojim potomcima i t.d.” Vasa Stajić je u knjizi “Velikokikindski distrikt” zabeležio desetak, a Luka Nadlački čak 120 testamenata stanovnika čitavog Dištrikta. U Kikindskoj arhivi se nalazi još nekoliko desetina neobjavlјenih testamenata, iz kojih mogu da se vide mnoge pojedinosti koje se odnose na moral, pravdu i običaje našeg naroda. U Fondu 378.31 od 12. februara 1842. god. nalazi se i testament Ćire Stančića iz Kumana. Početak je uopšten, sredina i kraj su svojstveni testamentatoru.

Sudbina crkvenih zvona

Crkvena zvona u svim mestima gde su postojale bogomolјe, pozivala su svojim milozvučnim glasom verne na molitvu. Tako je i sa zvonima Kumanačke crkve od kada je selo nastalo i u njemu crkva. Nakon podizanja crkve u Kumanu 1834. god., zvona su po jednoj beleški protokola doneta iz Temišvara i to “veliko zvono od 8 centi i najmanje (srednje i frtalј ne spominje se i ako su i ta dva bila) od cente i funte. Te godine Opština je platila cimermajstoru Raindlu 94 forinte za dizanje zvona na toranj hrama 24. novembra 1834. leta, a da zvone su počela 1. dekembrija u subotu iste godine”. Dakle, život crkve poklapa se za životom zvona [50]. Kao srce u čoveka. Međutim, kako i srce ponekad zataji, tako je i zvono jednoga dana naprslo. Desilo se to početkom ovoga veka sa jednim zvonom seoske crkve posvećenoj arhanđelima Mihailu i Gavrilu. Rešila su tada tri brata u plemenitog oca i majke pravoslavne da poklone svom rodnom selu i hramu božijem novo zvono. Sa velikim blaženstvom i ponosom, pisali su te 1911. godine pismo sledeće sadržine vladici banatskom, episkopu temišvarskom Dr Georgiju Letiću.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje I

Slike Nikole Aleksića na oltaru kumanačke crkve

Javlјanje anđela Isusu NavinuIkonostas u Kumanu je slikao i završio Nikola Aleksić 1854. godine. Lepu celinu predstavlјa oltarska pregrada svojim konstruktivnim, a naročito kolorističkim rešenjem. U arhitekturi ikonostasa je jasno naglašen klasicizam, rezbareni dekorativni motivi su bilјne stilizacije, uglavnom rozeta obavijena volutom uz koju se privijaju listovi. Na belu osnovu i bele kanelirane stubove, postavlјeni su zlatni ornamenti i kapiteli. Iz istog vremena su Bogorodičin i arhijerejski tron, pevničke oplate i pevnički stolovi. Slikarstvo u svim elementima je vrlo slično ikonostasima okolnih crkava u mestima u kojima je Nikola Aleksić slikao ikonostase.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje II

Bogorodica sa Hristom. Isto stoji na oblacima koji su na gornjim površinama sve svetliji. Pozadina je plava. Okrenuta u polu-profil na desno. Tamnoplava donja odeća, tamnocrveni himation, zelenosmeđi maforion. Inkarnat je vrlo bled, skoro beo.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje III

Blagovesti: Slikane su na carskim dverima. Na levom krilu Bogorodica kleči na katedri na kojoj je otvoreno jevanđelјe. Obučena je u svetloružičastu halјinu i tamnoplavi himation, svetlosmeđi maforion. Pozadina je tamnosmeđa. Nјena figura je tanka, izdužena i bledolika. Anđeo u poluprofilu u desnom krilu carskih vrata, u desnoj ruci drži cvet, levom rukom pokazuje na nebo. Ista je tamnosmeđa pozadina. Odeća anđela je beličasta, sa svetlosivim senkama. Prozračna je, dok je ogrtač ružičast.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje IV

Krštenje gospodnje. I ova scena nema toliko uočlјive slikareve simetrije, mada je položaj figura i njihov pokret isti kao i na ostalim kompozicijama krštenja. Jovanovo telo je malo pomereno od Hristovog, nagib gornjeg dela je manji i to sve utiče na opšti izgled scene. Hristove noge su skoro do polovine u vodi, i naziru se kroz bistru vodu. Odeća anđela, koji prinosi ubrus, je svetloružičasta i belosiva. Kolorit je uopšte veoma svetao, nežnih bledunjavih tonova. U plavom nebu figure Boga sa mnogobrojnim anđelima.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje V

Scene stradanjaIII zona - scene stradanja, s leva na desno. Druga zona se završava u sredini i sa strane su tri velika polukružna zabata između kojih je arhitrav. Nad srednjem je scena skidanje Hrista sa krsta, a iznad toga raspeće i Bogorodica sa Jovanom Bogoslovom. Nad druga dva bočna regiona je po jedna velika, široka vaza sa dve drške. Vaze su bele ukrašene zlatnim listovima, i u njima su zlatni buketi cveća. Od polukružnih zabata polaze mali svodovi, poduprti sa strane vitkim korintskim stubovima, ukrašeni na profilima gejsipodama, jonskim kimom, ornamentisanim frizom a na potrbušju luka rozetama. Na arhitravu leže osam visokih, ovalnih medalјona, iznad kojih se nalaze još četiri. U svima su prikazane i levo i desno scene Hristovog stradanja.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje VI

Arhijerejski tron. Sveti Nikola je u svetloružičastom stiharu, belom sakosu sa sivim senkama i belom omoforu. Pozadina je tamnosmeđa. Lice je bledo, brada mu je gusta i seda.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje VII

Sveti Sim(e)onSveti Sim(e)on kao prvovenčani kralј srpski (1166.-24. septembar 1227.), poznat i je i kao Stefan Prvovenčani, bio je srpski srednjovekovni vladar (1196–1227.) i prvi krunisani kralј među Nemanjićima, zbog čega je nazvan Prvovenčani. Počeo je da vlada kao veliki župan, a prema preovlađujućem mišlјenju istoričara 1217. krunisan je kao kralј i podigao je državu Nemanjića na status kralјevine.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje VIII

Hristos i SamarjankaHristos i Samarjanka i Hristos i Samarjanka je, takođe, delo Stevana Aleksića, (na njoj je potpis slikara). Veoma topao kolorit, ali je nažalost slika prilično oštećena. U koncepcijskom i vizuelnom smislu u potpunosti se uklapa sa prethodnim delima Nikole Aleksića iz 1854/55.

Ikone na zidovima ovalne tavanice na južnom (desnom) delu broda crkve: U ovim ostalim su scene: Solomon deli pravdu, U drugom konkavnom traveju je Izbavlјenje Petra iz tamnice i u trećem Mironosice na grobu Hristovom.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje IX

Ikonostas u Kumanu je slikao i završio Nikola Aleksić 1854. godine. Lepu celinu predstavlјa oltarska pregrada svojim konstruktivnim, a naročito kolorističkim rešenjem. U arhitekturi ikonostasa je jasno naglašen klasicizam, rezbareni dekorativni motivi su bilјne stilizacije, uglavnom rozeta obavijena volutom uz koju se privijaju listovi. Na belu osnovu i bele kanelirane stubove, postavlјeni su zlatni ornamenti i kapiteli. Iz istog vremena su Bogorodičin i arhijerejski tron, pevničke oplate i pevnički stolovi. Slikarstvo u svim elementima je vrlo slično ikonostasima okolnih crkava u mestima u kojima je Nikola Aleksić slikao ikonostase.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje X

Bogorodica sa Hristom. Isto stoji na oblacima koji su na gornjim površinama sve svetliji. Pozadina je plava. Okrenuta u polu-profil na desno. Tamnoplava donja odeća, tamnocrveni himation, zelenosmeđi maforion. Inkarnat je vrlo bled, skoro beo.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje XI

Blagovesti: Slikane su na carskim dverima. Na levom krilu Bogorodica kleči na katedri na kojoj je otvoreno jevanđelјe. Obučena je u svetloružičastu halјinu i tamnoplavi himation, svetlosmeđi maforion. Pozadina je tamnosmeđa. Nјena figura je tanka, izdužena i bledolika. Anđeo u poluprofilu u desnom krilu carskih vrata, u desnoj ruci drži cvet, levom rukom pokazuje na nebo. Ista je tamnosmeđa pozadina. Odeća anđela je beličasta, sa svetlosivim senkama. Prozračna je, dok je ogrtač ružičast.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje XII

Krštenje gospodnje. I ova scena nema toliko uočlјive slikareve simetrije, mada je položaj figura i njihov pokret isti kao i na ostalim kompozicijama krštenja. Jovanovo telo je malo pomereno od Hristovog, nagib gornjeg dela je manji i to sve utiče na opšti izgled scene. Hristove noge su skoro do polovine u vodi, i naziru se kroz bistru vodu. Odeća anđela, koji prinosi ubrus, je svetloružičasta i belosiva. Kolorit je uopšte veoma svetao, nežnih bledunjavih tonova. U plavom nebu figure Boga sa mnogobrojnim anđelima.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje XIII

Arhijerejski tron. Sveti Nikola je u svetloružičastom stiharu, belom sakosu sa sivim senkama i belom omoforu. Pozadina je tamnosmeđa. Lice je bledo, brada mu je gusta i seda.

Ikonostas i zidne kompozicije crkve gospodnje XIV

Sveti Sim(e)on kao prvovenčani kralј srpski (1166.-24. septembar 1227.), poznat i je i kao Stefan Prvovenčani, bio je srpski srednjovekovni vladar (1196–1227.) i prvi krunisani kralј među Nemanjićima, zbog čega je nazvan Prvovenčani. Počeo je da vlada kao veliki župan, a prema preovlađujućem mišlјenju istoričara 1217. krunisan je kao kralј i podigao je državu Nemanjića na status kralјevine. Prvovečani je i jedan od prvih značajnih pisaca originalnih žitija vladara-svetitelјa u srpskoj književnosti, a njegov stil postao je uzor za druge pisce [81]. Nјegovo najznačajnije delo je ''Žitije Svetog Simeona“ u kome je opisao život i čuda svoga oca. Stefan Prvovenčani bio je drugi sin velikog župana Stefana Nemanje, rodonačelnika dinastije Nemanjića, i Ane. Bio je mlađi brat Vukana Nemanjića, koji je postao knez i upravnik Zete, a stariji je brat Rastka Nemanjića, osnivača autonomne Srpske arhiepiskopije. Presto je nasledio na državnom saboru kod Petrove crkve u Rasu 25. marta. 1196. godine po želјi svoga oca, koji se tada zamonašio uzevši ime Simeon (†13. 2. 1200), ali presto je nasleđen mimo prava primogeniture. Nakon smrti oca Simeona, veliki župan Stefan morao je braniti oružjem svoja vladarska prava od starijeg brata Vukana koji je bio knez i samozvani kralј u Zeti. Knez Vukan je mislio da ima više prava na presto i titulu velikog župana, a njega je podržavao i ugarski kralј Emerik. Tako je počeo građanski rat između dvojice braće koji je trajao od 1202. do 1204. ili 1205. Privremeno poražen od udruženih snaga brata Vukana i kralјa Ugarske, Stefan se sklonio verovatno u Bugarsku 1202. ili 1203. godine. Nakon prve propasti Vizantijskog carstva koje su razorili krstaši Četvrtog pohoda (u aprilu 1204.), Stefan je vešto menjao saveze. Tako se vratio na presto i održavao nezavisnost svoje zemlјe. Tu nezavisnost je odlučio da prizna i rimski papa, nadajući se da će slanjem kralјevske krune ojačati svoj ugled u Srbiji.