srenhu

Vrednovanje i temeljne vrednosti zaštićenog područja

Suštinske odlike i vrednosti dobra

Okanj bara, pored Slanog Kopova i Bare Rusande, predstavlja jednu od tri najreprezentativnijih i najatraktivnijih očuvanih bara na slatinama Vojvodine, odnosno slanih jezera nastalih u paleo-meandrima Tise, poznatih po jedinstvenim prirodnim vrednostima i izvan granica Srbije. Specijalni rezervat prirode „Okanj bara“ obuhvata kompleks livadsko – stepske vegetacije, slatina i zaslanjenih bara različitog saliniteta koje predstavljaju prioritetni tip stanišništa za zaštitu u panonskom biljnogeografskom regionu. Specifičnost se ogleda u prisustvu očuvanih panonskih ekosistema tipičnih za zaslanjene bare, slatine i livade, sa očuvanim euhalofitnim biljnim vrstama i životinjskim svetom karakterističnim za slanu podlogu.

Značaj područja Okanj bare je višestruk, kao jedne od retkih očuvanih panonskih tipova predela čiji su slatinski, livadsko - stepski, močvarni i vodeni ekosistemi od značaja za očuvanje ukupne biološke raznovrsnosti regiona Banata, Vojvodine, Srbije i Evrope. Na ovom području očuvane su specifične slatinske zajednica klase Thero - Salicornietea koje se javljaju na vlažnim peskovima (ass. Salsoletum sodae) i isušenim slabo zaslanjenim barama i depresijama (ass. Crypsidetum aculeatae). U okviru klase Festuco Puccinellietea koja obuhvata livadsko-stepsku vegetaciju kontinentalnih slatina javljaju se potopljene jako slane livade reda Festuco - Puccinellietalia i livadsko-stepska vegetacija slabo zaslanjenih zemljišta reda Aretmisio - Festucetalia. Specifičnost prostora određena je i očuvanom močvarnom vegetacijom zaslanjenih staništa reda Bolboschoenetalia maritimi.

Prisustvo panonskih endema (Limonium gmelini, Plantago schwarzenbergiana) i subendema (Pucinellia distans ssp. limosa, Roripa sylvestris ssp. kerneri) kao i biljnih vrsta tipičnih za ovu izvornu slatinsku vegetaciju predstavljaju florističke raritete. Prisutne su značajne biljne vrste, zaštićene na nacionalnom i međunarodnom nivou: Allium atropurpurpureum, Aster tripolium L. ssp. pannonicus, Cirsium brachicephalum, Crypsis aculeata, Ornithogalum boucheanum, Salvia austriaca, Silene viscosa, Salsola soda, Scilla autumnalis i dr.

Od retkih vrsta insekata, Okanj nastanjuju Acrida ungarica, panonski endem, Theophilea subcylindricollis, nova vrsta u fauni Srbije i Stylurus flavipes, međunarodno ugrožena vrsta. Predstavnik retke i ugrožene batrahofaune je obična češnjarka (Pelobates fuscus).

Bogatstvo faune ptica Okanja se ogleda u gnežđenju retkih vrsta čaplji u mešovitoj koloniji (Egretta alba, Egretta garzetta, Ardea purpurea, Platalea leucorodia), kao i vlastelice (Himantopus himantopus), crvenonogog sprudnika (Tringa totanus) i cvrčića trščara (Locustella naevia).

Tokom prolećne i jesenje seobe Okanj je važno odmorište na kojem se okupljaju velika jata ptica. Na Okanju živi nekoliko manjih kolonija tekunica (Citellus citellus), koja je strogo zaštićena vrsta, a kao globalno ugrožena vrsta nalazi na Svetskoj crvenoj listi.

Važan faktor za očuvanje halofitske vegetacije je očuvanje sezonskih oscilacija podzemnih i površinskih voda, tj. prirodne dinamike vodnog režima i koncentracija soli u podlozi. Ubacivanjem slatke vode ovaj prirodni proces bi se poremetio, što bi za posledicu imalo raslanjivanje podloge, a samim tim i gubitak osnovnih prirodnih vrednosti zbog kojih se uspostavlja zaštita.

Pored bogatstva i očuvanosti specijskog i ekosistemskog diverziteta karaktrističnog za livadsko-stepske i slatinske ekosisteme, na travnim staništima prisutna je ispaša i košenje kao tradicionalan način korišćenja prirodnih resursa, tj. livada, pašnjaka i tršćaka, koji su i opstali zahvaljujući ovakvom načinu korićšenja.

Ispunjenost uslova za zaštitu

Okanj bara, je jedno od tri najreprezentativnija i najatraktivnija očuvana slana jezera u paleo - meandru Tise. Retki i očuvani panonski tipovi predela predstavljeni livadsko - stepskim, slatinskim, močvarnim ekosistemi različite zaslanjenosti od značaja su za očuvanje ukupne biološke raznovrsnosti panonskog biljnogeografskog regiona. Na osnovu prirodnih i stvorenih vrednosti i značaja sa aspekta očuvanja genetskog, specijskog i ekosistemskog diverziteta, geomorfoloških i hidrološki specifičnosti, specijalni rezervat prirode „Okanj bara“ ispunjava sve uslove za stavljanje pod zaštitu.

Autentičnost (izvornost)

Na zaštićenom području „Okanj bara“ nalazi se slano jezero u paleomeandru, koje je jedno od tri očuvana prirodna slana jezera u Vojvodini.

Osobitost predstavljaju tipične i specifične vrednosti karakterističnih livadsko-stepskih, slatinskih i močvarnih ekosistema različitog saliniteta podloge koje su danas retkost i predstavljaju staništa prioritna za zaštitu prema direktivama EU. Očuvane izvorne ekosisteme zaslanjene podloge karakterišu euhalofitske vrste, koji imaju usko ili disjunktno rasprostranjenje i nalaze se na južnoj granici areala. Prisustvo biljnih vrsta panonskih endema (Limonium gmelini, Plantago schwarzenbergiana) i subendema (Pucinellia distans ssp. limosa, Roripa sylvestris ssp. kerneri) kao i biljnih vrsta tipičnih za ovu izvornu slatinsku vegetaciju predstavljaju florističke raritete. Na izvornost ukazuje i nalaz insekta Acrida ungarica, koji je panonski endem. Na ovom prirodnom dobru je zabeležena vrsta insekta Theophilea subcylindricollis, što predstavlja novi nalaz vrste u fauni Srbije. Okanj je jedno od malobrojnih gnezdilišta čaplje kašikare (Platalea leucorodia) u Srbiji, i stanište čak sedam vrsta ptica sa Svetske Crvene Liste (IUCN Red List). Na livadam obitava i nekoliko manjih kolonija tekunica (Citellus citellus), globalno ugrožena vrste sisara sa Svetske crvene liste koja je u Srbiji strogo zaštićena („Službeni glasnik RS”, br. 5/10).

Reprezentativnost

Zaštićeno području „Okanj bara“ karakteriše jedno od najreprezentativnijih slanih jezera u paleo-meandru, na području Panonske nizije. Ovde se nalazi jedan od reprezentativnih, očuvanih panonskih tipova predela čiji su livadsko – stepski, slatinski i močvarni ekosistemi različite zaslanjenosti podloge, od izuzetno velikog značaja za očuvanje genetskog, specijskog i ekosistemskog diverziteta, kako na lokalnom, regionalnom, tako i na globalnom nivou.

Najzastupljeniji tip zemljišta u Rezervatu je solonjec, slani tip zemljišta koji usled prirodnih oscilacija površinskih i podzemnih voda omogućava razvoj i opstanak slatina, specifičnih i prepoznatljivih po halofitskoj (slatinskoj) vegetaciji koja daje osnovni pečat „Okanj bari“.

Raznolikost

Osnovu svake raznolikosti vrsta čini raznovrsnost staništa, koja su ovde predstavljena vegetacijom jednogodišnjih, pretežno sukulentnih halofita na vlažnim peskovima, isušenim slabo zaslanjenim barama i depresijama, vegetacijom potopljenih jako slanih livada, vlažnih srednje slanih livada gde je nizak nivo podzemne vode, livadsko-stepskom vegetacijom slabo zaslanjenih zemljišta, vlažnim plavnim livadama, vlažnim livadama, pašnjacima, močvarnom vegetacijom zaslanjenih staništa, vodenom vegetacijom, močvarnom vegetacijom tršćaka, uskim slatkovodnim barama poput Šikšova i Čikoša i otvorenom slanom akvatorijom Okanj bare.

Na raznolikost staništa utiče i izražen nanoreljef, gde se jasno ocrtavaju stari meandri reke Tise, iznad kojih se uzdižu više grede. U depresijama su razvijene bare i vlažne livade, a na višim terenima slatine, livade i pašnjaci. Na najvišim terenima su obradive površine.

Na raznolikost veliki uticaj ima solonjec, kao slani tip zemljišta, a različite koncentacije soli u podlozi i nivoi vode u podlozi i na njoj uslovljavaju i mozaičnost staništa, odnosno raznovrsnost biljnog pokrivača, a koja je izražena i vidljiva po rubnim delovima depresija, gde se u uskim pojasevima od nekoliko metara smenjuju različiti tipovi močvarne i halofitske vegetacije. To je izraženo na Okanj bari gde se posle pojasa zaslanjene močvarne vegetacije, nadovezuju jako potopljene slane livade, isušene slabo zaslanjene bare i livadska vegetacija. Na visokoj obali nalaze se fragmenti stepe. Na području prirodnog dobra zabeleženo je sedam vegetacijskih klasa. Ukupan broj od čak 184 vrste ptica zabeleženih na ovom prostoru, od kojih je velik broj vrsta strogo zaštićen.

Integralnost

Ukupan prostor dobra smešten je u aluvijalnu ravan Tise. Teren je izbrazdan lučnim paleo-meandrima reke koja je u geološkoj prošlosti menjala svoj tok od istoka ka zapadu. Prostor je okružen višim obradivim zemljištem, a unutar rezervata postoje visoke grede.

Okanj predstavlja značajno područje, na kome su se na relativno malom prostoru očuvale specifične zaslanjene bare i jezera, kao i slatine koje zajedno sa sličnim stanišnim tipovima u srednjem Banatu, odnosno sa barom Rusandom, Slanim kopovom i Ostrovom, čini vrednu i ekološki jedinstvenu i prepoznatljivu celinu.

Na prostoru zaštićenog prirodnog dobra smenjuju se različita staništa, sa mnogim vrstama koje životne potrebe zadovoljavaju u okviru dva ili više ekosistema i na njihovim ekotonima, sa međusobno zavisnim i isprepletanim odnosima.

Pejsažna atraktivnost

Dominantnu pejzažnu celinu čini vodeno ogledalo Okanj bare, skladno uklopljeno u mozaično prostranstvo livadskih i barskih ravničarskih predela na koje se nadovezuju obradive površine i ravničarska ušorena sela.

Stepen očuvanosti

Čovekov uticaj se pre svega ogleda u aktivnostima na melioraciji i obradi zemlje, odvođenjem viška vode u Tisu i preoravanjem viših greda pretvarajući ih u obradivo zemljište. I pored navedenih aktivnosti, izvornost prostora je očuvana, a kroz mere aktivne zaštite moguće je ublažiti posledice negativnog uticaja.

Značaj i funkcija zaštićenog područja

Područje Okanj bare, predstavlja ostatak starih meandara nekadašnjeg plavnog područja reke Tise u srednjem Banatu, koji su i danas prepoznatljivi po obliku. Prisutnost rastvorljivih soli u zemljištu i prirodna dinamika vodnog režima osigurala je opstanak slatina i vrsta prilagođenih na zaslanjenu podlogu.

Osnovni značaj „Okanj bare“ je očuvanje prirodnih celina u izmenjenom agrikulturnom okruženju u kojem dominiraju monokulture. Kroz to se ujedno ostvaruje i očuvanje biološke raznovrsnosti, kao i ublažavanje opšte narušenosti životne sredine. Funkcionalnost ekosistema Okanja doprinosi očuvanju kvaliteta vode, vazduha i zemljišta. Na taj način se poboljšava i kvalitet života ljudi u okruženju.

Zbog posebnih prirodnih vrednosti jedinstvenih panonskih ekosistema tipičnih za slana jezera, slatine i ostatake stepe, SRP „Okanj bara“ ima značajno mesto u regionalnom razvoju opština Zrenjanin i Novi Bečej, kao i razvoju AP Vojvodine. Pored važnosti kao oaze očuvane prirode, ovaj prostor ima ekološku, naučno – istraživačku, vaspitno – obrazovnu i razvojnu funkciju.

Ekološka funkcija

Vlažna područja u svetu, kao i kod nas se danas nalaz pod udarom civilizacijskog razvoja, zato što su ekonomski najmanje cenjena i prva koji se uništavaju. SRP „Okanj bare“ ima ekološki značaj u očuvanju staništa različitih biljnih i životinjskih vrsta kao njihovih životnih zajednica. Ne remećenje uspostavljene biološke raznovrsnosti važno je za očuvanje fitocenoza (i za njih vezane faune), odnosno za sprečavanje njihove progradacijske sukcesije i očuvanje njihove autentičnosti i reprezentativnosti. Ovo se vrši kroz niz naučno-istraživačkih monitoring projekata, u cilju praćenja stanja prirodnih vrednosti, a što ukazuje na ekološko stanje čitavog rezervata. Funkcionalnost ekosistema ovog područja ogleda se u:

  • predstavlja značajan centar biološke raznovrsnosti, kako genske, speciske i ekosistemske;
  • poboljšava kvalitet vode tako što močvarna vegetacija ima ulogu biofiltera koji hemiskim procesima razlažu nutrijente i otpadne materije;
  • preventivno deluje na zaštiti useva;
  • puni nivo podzemnih voda tako što površinska voda prodire kroz podlogu;
  • područja za odmor i rekreaciju pogodna za posmatranje ptica, pešačenje, jahanje, lov i sl.

Naučno – istraživačka funkcija

Kao jedinstveno i očuvano ravničarsko područje Okanj bara predstavlja pogodan poligon za proučavanje prirodnih procesa i organskih vrsta karakterističnih za slanu podlogu. Sa aspekta prirodnih vrednosti je samo delimično istražen. Razvoj nauke na ovom prostoru potrebno je usmeriti na multidisciplinarni pristup u rešavanju problema u oblasti zaštite prirode, kako bi se kroz stvaranje modela unapredile i revitalizovale degradirane površine pod stepom i slatinom u skladu sa njihovim ekološkim karakteristikama. Naučno – istraživački rad pored upotpunjavanja saznanja iz fundamentalnih i primenjenih bioloških i hidroloških nauka, kao i konzervacione biologije u zaštiti ugroženih vrsta i prioritetnih tipova staništa za zaštitu, treba da predstavlja osnovu za primenu aktivnih mera zaštite.

Vaspitno – obrazovna funkcija

SRP „Okanj bara“ omogućava odvijanje vaspitno – obrazovnih aktivnosti, zasniva se na mogućnosti prezentacije prirodnih vrednosti, integralnosti ekosistema i očuvanim predeonim vrednostima u kojem su povezana prirodna staništa i tradicionalno korišćenje livada i pašnjaka. Potrebno da se u prirodnom dobru uspostave eko-staze i osmatračnice. Najvažniji aspekt ove vrednosti je da se učenicima, studentima i posetiocima pruža mogućnost upoznavanja sa prirodnim vrednostima Okanj bare, kao karakterističnog, očuvanog panonskog predela. Takođe, potrebno je postaviti informativne table, urediti hranilišta i osmatračnice za posmatranje životinja.

Razvojna funkcija

Razvojna funkcija SRP „Okanj bara“ povezana je sa razvojem naselja koji gravitiraju prema prirodnom dobru (Elemir, Taraš i Kumane), usklađenim sa mogućim korišćenjem prirodnih vrednosti. Ono se sastoji u ograničenom stočarenju, sa naglaskom na razvoj ovčarstva, kao i kontrolisanoj ratarskoj proizvodnji, usmerenoj na ekološku proizvodnju zdrave hrane. Jedan deo oranica nalazi se na zaslanjenoj podlozi koja je pogodna za gajenje kamilice, kao lekovite biljne vrste. Kamilica prirodno raste na ovom području.

Prostrana travna staništa koja okružuju seoska naselja i danas omogućuju tradicionalne aktivnosti kao što su pašarenje, košenje livada i trske.

Prisustvo stepskih i slatinskih terena, koji se koriste kao pašnjaci, omogućava da se održe kulturne osobenosti vezane za ekstenzivno stočarstvo, čobanski način života i specifičan način privređivanja. Ekološka funkcionalnost ovog prirodnog dobra neodvojivo je povezana sa kulturnim nasleđem okolnog prostora. Iz toga razloga potrebno je razvijati održivi turizam, naročito eko - turizam, kroz saradnju upravljača, mesnih zajednica, opština i turističkih organizacija.

Turističke vrednosti

Turističko-geografski položaj SRP „Okanj bare“ relativno je povoljan u odnosu na drumski saobraćaj. Naime put Beograd-Zrenjanin-Kikinda prolazi u neposrednoj blizini zaštićenog područja, odnosno Rezervat je oko 10 km udaljen od pomenutog puta.

Na osnovu prirodnih i društvenih atraktivnih faktora, odnosno na bazi raritetnosti i konkurentnosti u SRP «Okanj bara» mogu se izdvojiti sledeći mogući oblici turizma: naučno-obrazovni, ekskurzioni i sve više aktuelan, eko-etno turizam.

Povezani članci