Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju

Istražite izvanrednu prošlost Novog Bečeja i Vranjeva kroz stranice knjige 'Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju'. Otkrijte političke događaje, ekonomski razvoj i kulturnu baštinu ovih banatskih gradova kroz bogato dokumentovane priče. Pratite evoluciju od najranijih dana do savremenosti, istražujući složene niti političkih intriga, ekonomske transformacije i kulturnih uspona. Proživite prošlost kroz oči autora, dok se stranice knjige otvaraju pred vama, pružajući jedinstvenu perspektivu na život i nasleđe ovih značajnih lokaliteta.

Period posle velike bune

Posle ugušivanja bune uspostavljen je u Austriji i Mađarskoj režim apsolutizma. Ukinute su sve poluustavne privilegije kojima se Mađarska koristila do 1848. godine. Zabranjene su društvene organizacije, uvedena je cenzura, a prema Mađarima učesnicima u buni pooštrene mere praćenja njihovog kretanja.

Arhivski podaci iz tog vremena, koji se odnose na Novi Bečej i okolinu pokazuju usredsređenost vlasti na ponašanje Mađara:

»Prijava vojne komande u Novom Bečeju da mađarski begunci šire svoje ideje.«

»Namesništvo za Ugarsku obaveštava zemaljsku upravu da je Leopoldu V. Rohonciju, bivšem honvedskom oficiru, dozvoljeno da se nastani na svom imanju u Turskom Bečeju, s molbom da bude pod nadzorom.«

»Obaveštenje da neki trgovci u Turskom Bečeju poseduju Košutove akcije izdate u Njujorku.«

Patentom od 18. novembra 1849. godine formirao je Car Franja Josif I novu krunovinu »Srpsku Vojvodinu i Tamiški Banat« sa sedištem u Temišvaru. Ta krunovina obuhvatala je Srem, Bačku i čitav Banat s kraško-severinskom županijom. Znači, da su uključeni i oni delovi Banata u kojima žive isključivo Rumuni. To nije bila želja Srba, ali je odgovaralo interesima Beča, da u datim trenucima iskoristi Rumune protiv Srba, kojima Beč nikada nije dovoljno verovao. Na čelu te, takve, Vojvodine bio je nemački guverner, a zvanični jezik nemački.

Austrijski poraz od Francuza i Kneževine Piemonta, 1859. godine i gubitak Lombardije, koja je još onda bila najgušće naseljena pokrajina u Evropi zahvaljujući sistemu navodnjavanja koji je izgrađen još u petnaestom i šestnaestom veku), naterali su Austriju da učini maksimalne ustupke nezadovoljnim Mađarima. Ukinut je Bahov apsolutizam i donet federalni ustav. Ukinuta je »Srpska Vojvodina«, za čije ukidanje je Miletić rekao: »Oko onom ispalo ko je za njom zaplakao«, toliko je ona bila srpska.

Nije prošlo mnogo vremena, a Austrija doživljava i drugi poraz u ratu s Pruskom i Italijom 1866. godine, što je dovelo do velikog iscrpljenja zemlje. Da bi poboljšala svoju unutrašnju situaciju, austrijska vlada zaključuje 1867. godine, sporazum s Mađarima, po kome je Austrijska carevina pretvorena u svojevrsnu državu Austro-Ugarsku, s dva centra. Franja Josif I (koji je na austrijskom prestolu od 1848 - 1916) bio je vladar i jedne i druge države. Kao austrijski car vladao je poluautokratski, a kao mađarski kralj morao je vladati kao parlamentarni monarh, jer je u njoj stvoreno aristokratske parlamentarno uređenje. Poslanici u Mađarskoj birani su na osnovu imovinskog cenzusa i tako je ona bila zemlja sa najaristokratskijom vladom u Evropi.

Iako je austrijski deo države bio industrijski razvijeniji od Mađarske, koja je bila isključivo agrarna, još uvek je po nivou svog industrijskog razvitka sedamdesetih i osamdesetih godina devetnaestog veka bila iza Engleske, Nemačke, Sjedinjenih Američkih Država, Francuske i Belgije, ali zato ispred Rusije, Italije i Japana. Industrija se u Austro-Ugarskoj, u stvari, počela ozbiljnije razvijati sedamdesetih godina devetnaestog veka, kada se i otpočelo naglom izgradnjom železničkih pruga, pa i gradnja pruge Segedin—Kikinda—Temišvar, kao i drugih pruga u Banatu.

Za period posle velike bune i ukidanja apsolutizma treba istaći da je to vreme izgradnje železničkih pruga. Prva pruga u Banatu izgrađena je 1856. godine. Za Novi Bečej i Vranjevo je to period kada se ubrzava opadanje njihove trgovačke moći u prometu žitarica. Železnička pruga Veliki Bečkerek - Velika Kikinda izgrađena je 1883. godine, kojom su Novi Bečej i Vranjevo, s jedne strane, bili povezani sa svetom, ali je novobečejsko pristanište izgubilo u svom značaju, ne samo s ovom prugom, nego i onima koje su još pre nje izgrađene u Banatu.

Nešto pre izgradnje železničke pruge dolazi i do ukidanja Velikokikindskog dištrikta (1876), čime je Vranjevo potpuno izgubilo značaj u trgovini žitaricama (Jer su magazini prestali da budu interesantni za mesta koja su ranije pripadala Dištriktu, a Novi Bečej, koji je ovim ukidanjem mnogo dobio nije u tom pogledu Vranjevu stvarao nikakve šanse, jer se i sam borio da uspori opadanje svog trgovačkog potencijala).

Koliko god je ukidanje Dištrikta naškodilo Vranjevu, ono je znatno doprinelo Novom Bečeju, jer su se u novobečejskom srezu našla sva okolna velika sela, kao što su: Melenci, Vranjevo, Kumane, Karlovo, naravno i Taraš, iako je on oduvek bio najmanje selo toga sreza. Da nije došlo do pripajanja ovih sela srezu novobečejskom, Novi Bečej bi još teže podneo preorijentaciju žitarske trgovine drugim pravcima, koristeći pri tome suvozemni prevoz. Vranjevo je i ranije trpelo zbog neposredne blizine Novog Bečeja, a s pripajanjem srezu to se osećalo još u većoj meri.

Za ovaj period je važno istaći i stvaranje štedno kreditnih zavoda, i prvih industrijskih preduzeća, što je svakako doprinelo održavanju prometa, ali to nije moglo zaustaviti opadanje opšte privredne, a posebno trgovačke, moći Novog Bečeja i Vranjeva.

Pored promena u ekonomskom pogledu koje su — na žalost — bile negativne za razvoj Novog Bečeja i Vranjeva, u ovom periodu zabeležene su čak vrlo značajne pozitivne promene u kulturnom životu.

Slučajno se podudaraju dva značajna događaja 1860. godine: Mađari su te godine organizovali u Novom Bečeju čitalačko udruženje (Olvasoegvlet), a Srbi u Vranjevu prvo profesionalno pozorište među Srbima uopšte. Početkom dvadesetog veka postavljen je zahtev za otvaranjem građanske škole u Novom Bečeju, ali su se više vlasti na to oglušile, pa je do njenog otvaranja došlo tek 1908. godine.

Možda je od značaja istaći da je 1896. godine promenjen dotadašnji naziv Novog Bečeja u Turski Bečej, a Vranjevo je 1888. godine postalo Arač. Ovi novi nazivi ostali su sve do pripajanja Jugoslaviji, kada je početkom 1919. godine Turski Bečej ponovo postao Novi Bečej, a Arač postalo Vranjevo.

Rodoljublje stanovnika Novog Bečeja mađarske narodnosti doprinelo je da se na trgu, gde je danas park, podigne 1903. spomenik borcima za slobodu 1848-49. godine, takozvani Turul (na visokom obelisku ptica — vrsta sokola). Posle osam godina ili tačnije 17. septembra 1911. podignut je spomenik honvedskom generalu grofu Leiningen Westerburg Karoly. Oba ova spomenika srušena su posle prvog svetskog rata.

Vranjevo je u periodu posle velike bune, pa sve do prvog svetskog rata, neprekidno napredovalo. Taj napredak nije išao pravolinijski, jer promene koje su se dešavale na širem planu privrednog razvoja tog dela Banata održavale su se i na njegov razvoj, ali je ono, i pored ukidanja Velikokikindskog dištrikta 1876. godine, čime je izgubilo u trgovini žitaricama, ipak postalo najveće selo u Banatu. Ono se razvijalo kao poljoprivredno mesto, a poljoprivreda je, sve do prvog svetskog rata u okviru Austro-Ugarske kao feudalne države, uživala u izvesnom smislu povlašćen položaj. Veliki atar i dosta »gornje zemlje« omogućile su bogaćenje pojedinaca, te je u Vranjevu bilo prilično rano, za srpske seoske prilike, roditelja koji su nastojali da svoju decu školuju. Ta deca su po povratku unosila revolucionarne promene u načinu života u porodici i društvu. Za razliku od drugih sela u Banatu, Vranjevo je živelo dosta raskošno. Naravno, da pri ovom imamo u vidu imućniji sloj zemljoradnika, jer su sluge i nadničari u svim krajevima živeli u bedi i siromaštvu.

Značajan događaj iz tog perioda je osnivanje prvog srpskog profesionalnog pozorišta u Vranjevu 1860. godine, zatim osnivanje srpske čitaonice, pevačkog društva, diletantske pozorišne družine i organizovanje drugih kulturnih društava i udruženja koja su doprinela bogaćenju društvenog života i stvarali uslove za brži kulturni napredak Vranjeva.

Mora se posebno istaći da je početak dvadesetog veka sve do prvog svetskog rata predstavljao, za Novi Bečej i Vranjevo, period intenzivnog razvoja i promene izgleda, ne samo centra, nego i mnogih drugih ulica. U tom vremenskom razdoblju izgrađene su ne samo najveće i najlepše zgrade javnog karaktera (škole, sud, banke i štedionice i dr.) nego i mnoge još i danas najlepše privatne zgrade u Novom Bečeju i Vranjevu.

Related Articles

Servo Mihalj

Servo Mihalj (1900-1941)

Slavko Munćan Sava (1910–1941)

Sofija - Sonja Marinković (1916–1941)

Sofija - Sonja Marinković (1916–1941)