Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju

Istražite izvanrednu prošlost Novog Bečeja i Vranjeva kroz stranice knjige 'Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju'. Otkrijte političke događaje, ekonomski razvoj i kulturnu baštinu ovih banatskih gradova kroz bogato dokumentovane priče. Pratite evoluciju od najranijih dana do savremenosti, istražujući složene niti političkih intriga, ekonomske transformacije i kulturnih uspona. Proživite prošlost kroz oči autora, dok se stranice knjige otvaraju pred vama, pružajući jedinstvenu perspektivu na život i nasleđe ovih značajnih lokaliteta.

Izdavačka delatnost, biblioteke i čitaonice

Izdavačka delatnost, biblioteke i čitaonice

Novi Bečej je imao vrlo skromnu izdavačku aktivnost, iako je imao, prilično rano, ljude visokih intelektualnih kvaliteta. Takva situacija je možda doprinela da oni napuštaju Novi Bečej i stvaraju u drugim većim kulturnim centrima u kojima su imali više podrške i lakše dolazili do izvornog materijala.

Kao prvi list koji je izlazio u Novom Bečeju pominje se Törökbecse, koji je uređivao Géza Rósa. Izlazi od 1906. godine jednom nedeljno i to nedeljom. List 1911. godine menja naziv u törökbecse es Vidéke. Izlazi nedeljom. Urednik je Lászlo Jenö, a glavni mu je saradnik Sándor Ernst. List je izlazio sve do kraja prvog svetskog rata

Posle rata, negde 1925/26. godine izlazi ponovo nedeljni list, ali na srpskom jeziku pod nazivom Novobečejac, a glavni i odgovorni urednik bio je Bogoljub Malešev iz Vranjeva. List je bio kratkog veka. Pred izbore 1935. godine izašla su dva-tri broja Novobečejca koji je imao pretežno agitaciono-politički karakter, a urednik je bio Mirko Cvejin.

Pored tih listova, mala štamparija Gige Jovanovića u Novom Bečeju izdala je i nekoliko manjih knjiga, nekih se stariji Bečejci sećaju, a od nekih još postoje pojedini primerci. Tako još postoji A Küzdö Törökbecse 1850—1890, koju je napisao Endre Istvanfi, zatim Aleksandar Makedonski od 1910. godine, prevod sa staroslovenskog na srpski jezik, preveo Žarko Čiplić. U toj štampariji su štampane i prve knjige pesama Bogdana Čiplića, Poljana 1930. godine i dr.

Iako je štamparija Gige Jovanovića bila tehnički skromno opremljena, ona je ipak bila od velike koristi, jer je zadovoljavala dobar deo štamparskih potreba. Za složenije i po obimu veća izdanja išlo se u Veliki Bečkerek, Kikindu, pa i u Novi Sad. Knjižara je otvorena još 1839. godine.

Prosveta se, sem kroz škole, širila i putem knjige, koja se u Novom Bečeju, a posebno u Vranjevu, javlja još u drugoj polovini osamnaestog veka. Prema predanju, i zabeleškama vranjevačkog paroha Miloša Vlaškalina, oberkapetan vranjevački Lazar Popović je još 1752. godine otkupio od manastira Vrdnika četiri knjige Prologa i poklonio ih crkvi u Vranjevu, a hadnađ Dabić poklonio je 1760. godine crkvi Srbljak. Na ove, u to vreme, najviđenije stanovnike Vranjeva ugledali su se imućniji zemljoradnici i zanatlije. Sava Rajković, učitelj u Novom Bečeju imao je svoju biblioteku, a 1780. godine prepisao je Tragediju Cara Uroša V Emanuela Kozačinskog. Polovinom devetnaestog veka Mija Vlaškalin u Vranjevu imao je biblioteku sa oko petsto knjiga. Iz tih biblioteka Rajkovića i Vlaškalina pozajmljivane su knjige za čitanje.

Naročito su bile popularne knjige Dositeja Obradovića: Blagi običaji i Sovjeti zdravog razuma. Postoji jedna anegdota koja ilustruje tu popularnost, a koju je zabeležio prota Vlaškalin u Vranjevu.

Dr Milan Petrović, po završetku I razreda gimnazije došao kući a deda ga upita:

— Šta si učio i jesi li pročitao Dositeja? — A kad mu Milan odgovori da nije, deda ljutito reče:

— Lepa mi je to srpska gimnazija kad ti nisi čitao Dositeja.

Pri polasku u drugi razred, zatraži Milan od dede novac da kupi knjige, našta mu ded odgovori:

— Eno idi na tavan tamo su: Blagi običaji i Sovjeti zdrava razuma, šta će ti druge knjige.

Čitane su i knjige Milovana Vidakovića, iako su pisane na srpsko-slovenskom jeziku, a posebno su čitana dela Sterije Popovića.

U želji za širenjem prosvete u narodu, štampane su tzv. knjige za narod. Te knjige imale su popularne cene, pa se pored knjižara i sličnih radnji, u kojima su prodavane, prodaja obavljala i po vašarima i na pijacama. Tako se knjiga popularisala i javlja se sve češća pozajmljivanja, kupljenih knjiga, prijateljima i komšijama. I Novi Bečej imao je svog prodavca knjiga namenjenih najširim čitalačkim slojevima. To je bio Živa Mirosavljević, po zanimanju ćurčija, koji je svakih pijaca, posle prvog svetskog rata pa sve do privredne krize 1930. godine, na svojoj posebnoj tezgi, na novobečejskim pijacama izlagao i prodavao te knjige za narod.

U gradovima se početkom devetnaestog veka osnivaju kasine kao sastajališta bogatijih slojeva, da bi se u drugoj polovini devetnaestog veka javile čitaonice i za siromašnije slojeve i seljaštvo.

Poznati istraživač prošlosti Novog Bečeja, profesor u penziji Radoslav Stojšin, zabeležio je da su Srpske Novine 16. decembra 1938. godine donele vest da je u Novom Bečeju otvorena i počela sa radom kasina u kojoj su čitane novine i knjige na tri jezika.

U Novom Bečeju je 11. januara 1860. osnovano, pod rukovodstvom Mihajla Šušića, poverenika iz Temišvara, LESEVEREIN (čitalačko društvo). Upravni odbor sačinjavali su: Ignac Šejbold predsednik, Lajoš Šojnig, Andraš Mravić prvi i drugi upravnici, Janoš Bizek, blagajnik, Đerđ Mihalić, sekretar, Jožef Kreckai, knjižničar i još četrnaest članova: Bmanuel Rot, Lipot Rohonci, Ištvan Lednicki, Jožef Kepeši, Peter Simić, Edvard Krešković, Miloš Mihajlović, Gustav Krinai, Jožef Cikapriciš, Gustav Poša, Lipot Reiser, Karolj Kaštelji i Otto Broš. Nakon godinu dana na mesto otišlih članova odbora kooptirani su: grof Jožef Betlen i Ferenc Kiš-stariji.

Društvo Leseverin, s nemačkim nazivom i jezikom, nije odgovaralo tamošnjem romantičarskom raspoloženju Mađara, pa su oni 22. septembra 1861. godine na poziv Ignaca Šejbolda i Jožefa Cikapriciš apelacionog sudije, promenili naziv udruženja kao i nemački jezik zamenili mađarskim. Novo društvo je Olvasóegylet (čitalačko udruženje).

Početkom dvadesetog veka kulturni život u Novom Bečeju i Vranjevu je vrlo intenzivan. Tako se 1900. godine osniva najsnažniji kulturni stožer Mađara u Novom Bečeju i Vranjevu, posebno između dva se aktivnost odvija sve do kraja drugog svetskog rata. To je bila ustanova s najbogatijom bibliotekom u Novom Bečeju, a sa svojom aktivnošću na području pozorišne umetnosti, ona je predstavljala kulturni stožer Mađara u Novom Bečeju i Vranjevu, posebno između dva svetska rata. U to vreme radi u Novom Bečeju i Građanska kasina sa svojim knjižnim fondom, ali koja, kao i u prvim godinama svoga rada, okuplja bogatije slojeve svih nacionalnosti.

Pored navedenih postojalo je u Novom Bečeju više manjih društvenih knjižica i biblioteka. Tako su sve škole imale svoje skromne biblioteke. Sokolsko društvo, Trgovačka omladina, zanatlijska omladina takođe su imali svoje Knjižnice ili skromnije biblioteke.

Postojale su u Novom Bečeju još dve nacionalne biblioteke ruskih izbeglica s priličnim fondom knjiga na ruskom jeziku čiji su korisnici bili članovi ruske kolonije u Novom Bečeju i profesori i učenici Harkovskog instituta iz Novog Bečeja. Ta biblioteka je radila od 1924—1931. godine. Druga nacionalna biblioteka bila je skoro potpuno zatvorenog tipa a pripadala je jevrejskom društvu HEVRA KADI ŠA.

Nema sumnje da je u Novom Bečeju postojala još krajem devetnaestog veka i Srpska čitaonica, o kojoj — na žalost — nemamo podataka, sem da se na plakatu iz 1937. godine ona pojavljuje sa potpisom sekretara Žarka Čiplića, inače poznatog novobečejskog kulturnog pregaoca.

U Vranjevu je 1879. godine osnovana Srpska čitaonica u kojoj su se mogle čitati novine iz svih srpskih i hrvatskih krajeva. Pored čitaonice osnovana je i knjižnica koja je sadržala najbolja dela onog vremena i stalno je dopunjavana. Čitaonica i biblioteka postojale su sve do drugog svetskog rata. Kao njeni osnivači zabeleženi su: Miloš Rajković, sveštenik (predsednik), Mladen Boberić (sveštenik), Đorđe Jovanović i Aca Aracki, a za perovođu (sekretara) izabran je Miša Milošević.

Diletantska omladina Napredak u Vranjevu osniva svoju knjižnicu 1920. godine.

Posle čitanja knjiga po prelima i poselima se prepričavalo ono što se pročitalo, »i tako se širila prosveta u narodu«.

U Vranjevu je od 1927. godine radilo mađarsko kulturno društvo ROMAI KATHOLIKUS NEPKOR koje je raspolagalo i sa skromnom bibliotekom.

Možda je interesantno istaći da je u Novom Bečeju od 1935. godine postojala pozajmna biblioteka vlasništvo Dobrivoja Bate Ćurčića, činovnika i poznatog pozorišnog pregaoca iz Novog Bečeja, koji svoju prilično bogatu biblioteku daje na korišćenje uz naplatu utvrđene (skromne) nadoknade za određeni period držanja knjige.

Imali su Novi Bečej i Vranjevo mnogo onih kojima su knjiga i pisanje »prirasli« za srce, pa otuda čitava jedna mala kolonija spisatelja iz redova, po svojoj prirodi skromnih ljudi, ali po intelektualnom pregalaštvu u svojoj sredini, a nekada i van nje, čak velikih stvaralaca.

Pored već pomenutih, Jovan Knežević i Joca Savić, s područja pozorišnog spisateljstva, tu su i Aleksandar Popović iz Vranjeva koji je napisao prvi udžbenik za glumce i reditelje na srpskom jeziku i koji je prevodio mnoge pozorišne komade najeminentnijih nemačkih, mađarskih i italijanskih pisaca. Jene Sentklaraji, član Mađarske akademije nauka i Srpskog učenog društva bio je jedan od najazapaženijih istoričara i pisaca o prošlosti Banata. Avram Branković, književnik, rođen u Vranjevu 1799, završio pravo u Pešti i prešao u Srbiju 1830, a već iduće 1831. umro kao opšitnski službenik u malom selu Brusnici, inače, rodnom mestu kneza Miloša. Brojni su primeri vranjevačkih učitelja i sveštenika, koji su izašli iz onih klasičnih okvira svoga poziva i vinuli se u sferu »lepe reči« i publicistike uopšte. Tako je Jovan Nikolić, učitelj iz Vranjeva pisac školskih knjiga; Jovan Gavrilović bio je paroh i publicista i objavio nekoliko interesantnih napisa o prošlosti sela Vranjeva u listovima između dva svetska rata; Milivoj Jovanović, rođen u Vranjevu 1874. godine bio katiheta i književnik; Damaskin Branković, arhimandrit Krušedolski, rektor karlovačke bogoslovije, rođen u Vranjevu 1834. Pored bogoslovije završio i prava. Pisao o bračnom pravu, zatim i o srodstvu kao smetnji u braku i dr; Vladimir Torđanski, učitelj (1871), pisac školskih knjiga. Tu je i Vladimir Boberić koji je doduše rođen u Srpskoj Klariji, ali čiji su roditelji iz Vranjeva, a on se uvek osećao Vranjevčaninom i u Vranjevu je sahranjen u porodičonj grobnici. On ie bio vladika Bokokotorski i kompozitor, pored sakralnih i svetovnih kompozicija, napisao je i nekoliko pripovedaka čiji se rukopisi nalaze u Matici srpskoj. Taj plamen poneli su iz Novog Bečeja i Vranjeva i Živojin Boškov, Bogdan i Miloje Čiplić, Bogdanka Malešev Čiplić i kao još vrlo mladi oglašavaju se svojim pesmama i proznim delima, da bi uoči drugog svetskog rata zauzeli lepo mesto među mladim književnicima Vojvodine.

Related Articles