Mozaik Vremena i Priča: Književna Otkrića o Istoriji i Kulturi Novog Bečeja

Zaronite u fascinantni svet prošlosti i kulture Novog Bečeja putem naše virtuelne biblioteke, gde se stranice knjiga pretvaraju u prozore kroz vreme. Ovde otkrivamo bogatstvo lokalne baštine kroz kompletna dela koja donose priče o hrabrim ljudima, važnim događajima i jedinstvenim tradicijama. Naša kolekcija knjiga predstavlja ne samo zbirku reči, već i ključ za razumevanje identiteta ovog grada, stvarajući prostor gde se istorijski događaji i kulturni dragulji sjedinjuju u jedinstvenom literarnom iskustvu.

Postavka Spomen muzeja

Postavka Spomen muzeja

Koncept stalne postavke Spomen muzeja - Glavaševa kuća u Vranjevu osmišlјen je tako da njen enterijer, zajedno sa spolјašnjim izgledom, oslikava bogatiju građansku kuću iz XIX veka. Kako je u njoj rođen i živeo sve do svoje smrti, 1909. godine, narodni dobrotvor dr Vladimir Glavaš, vodilo se računa da se svi zatečeni predmeti, delovi starog nameštaja, stare fotografije i slike u ulјu, očiste, konzerviraju, restauriraju i budu izloženi kao delovi stalne postavke muzeja.

Kuća Vladimira Glavaša sastoji se od nekoliko prostorija. Najveća i najraskošnije opremlјena soba jeste primaći ili gostinski salon.

Uvodna reč

Uvodna reč

Srpska pravoslavna crkva Sv. Nikole u Novom Bečeju je druga u nizu predstavlјenih građevina iz edicije istorija umetnosti – zaštićeni spomenici kulture na teritoriji Opštine Novi Bečej, posle kuće Vladimira Glavaša u Vranjevu.

Pored kuća bogatijih građana, njihovih palata, letnjikovaca i dvoraca na teritoriji Opštine Novi Bečej, ostale su sačuvane i od velikog su značaja mnogobrojne crkvene građevine - pravoslavni i rimokatolički hramovi. Na ovoj relativno maloj teritoriji evidntirano ih je ukupno četrnaest, uklјučujući Srednjevekovnu baziliku Arača, od kojih je 11 proglašeno za zaštićene spomenike kulture.

Klimatske prilike

Novobečejska subregija, kao deo šire vojvođanske regije, nalazi se u oblasti umerene kontinentalne klime. Beznačajni raspon geografske širine između najsevernije i najjužnije tačke u Vojvodini od 2°, i visinska ujednačenost terena uslovili su minimalne mikroklimatske razlike pojedinih subregija. Orotopografski sklop Panonske nizije, koja je najvećim delom opkoljena planinskim masivima, uticao je na formiranje osnovnih klimatskih obeležja Vojvodine. Otvorenost vojvođanske regije prema severu i zapadu omogućila je jače uticaje vazdušnih strujanja i vremenskih promena iz ovih pravaca. Zbog toga klima ovog kraja ima kontinentalno obeležje više nego što bi se to moglo očekivati po opštem geografskom položaju.

Predgovor

Višegodišnjom saradnjom Instituta za geografiju Prirodno-matematičkog fakulteta u Novom Sadu sa Samoupravnom interesnom zajednicom za naučni rad SAP Vojvodine ostvaruje se izrada geografskih monografija vojvođanskih opština. Na ovom veoma značajnom poslu radi tim geografa — naučnih radnika iz Vojvodine. U svakoj od studija daje se prikaz prirodnih karakteristika i privrede određene opštine. Geografska monografija Novog Bečeja predstavlja skroman doprinos ovoj seriji naučnih radova, koja će, po završetku celog projekta, odnosno posle obrade svih opština u našoj Pokrajini, imati višestruk značaj.

Kuća Vladimira Glavaša

Kuća Vladimira Glavaša

Porodična kuća Glavaševih u Vranjevu, podignuta u prvoj polovini XIX veka, predstavlјa jedan od retkih primera bogatije građanske kuće toga perioda u Srednjem Banatu. Na istoj parceli nalazi se i pomoćni objekat, na regulacionoj liniji Ulice Svetozara Markovića. Preko puta kuće u istoj ulici, nalazi se Rimokatolička crkva.

Kuća je sagrađena u stilu pojednostavlјene varijante klasicizma kao prizemna ugaona građevina, postavlјena na regulacionu liniju ulica Josifa Marinkovića i Svetozara Markovića, gde izlazi užom stranom. Ispod srednjeg dela zgrade je podrum zasveden poluobličastim svodom. Sa dvorišne strane je duboki zidani trem odakle je posluga ulazila u kuhinju. Zabat je sa zarublјenim vrhom, na šop, tako da ima trapezasti oblik. Krov je dvoslivni, strm i pokriven biber crepom.

Šta su drugi videli i zabeležili o Novom Bečeju u devetnaestom veku

Pored onog što je Evlija Čelebija zapisao o »Lepom gradu Bečeju« iz perioda turske vladavine, interesantno je pročitati i druge ocene i utiske date o Novom Bečeju polovinom devetnaestog veka. Iz četrdesetih godina toga veka imamo opis s podacima, koje je izneo Fenješ Elek i zapise austrijskog putopisca Kuniča, koji je boravio u Novom Bečeju u drugoj polovini devetnaestog veka. Opis života u Novom Bečeju posle velike bune pa skoro do kraja devetnaestog veka dao je Ištvanfi Endre.

U Geografskom rečniku Mađarske Fenješ Elek piše o Novom Bečeju:

Planska izgradnja naselja i uslovi života

Velike slobodne površine zemlje pod ritovima, livadama i šumama i slaba naseljenost Banata, uz veliku ličnu nesigurnost stanovništva pod Turcima, naterali su stanovništvo Banata da živi svojevrsnim nomadskim životom. Svojevrsnim utoliko, što su tako živeli i oni koji su se bavili ratarstvom.

Da bi se mogli lakše oslobađati pojedinih krajeva i nastanjivati u novim, ljudi su gradili kolibe i šupe od pletera i trske, zemunice i slično što se u datom trenutku sve lako ostavljalo i na drugom mestu opet, s malo truda, podiglo. Čežnja za prethodnim mestom se nije javljala, jer je nastanjenje, na određenom području imalo privremeni karakter, dok se ne iskoristi zemlja ili paša. Takav način života zadržao se skoro sve do polovine osamnaestog veka.

Kratka istorija nastanka i urbanističkog razvoja Novog Bečeja

Srpska Pravoslavna Crkva Svetog Nikole u Novom BečejuNa sadašnjem prostoru Novog Bečeja i uže okoline, lјudskih naselјa bilo je još oko 3000 g. p. n. e. Za ovaj period postoje dva vanredna arheološka lokaliteta u neposrednoj blizini Novog Bečeja i Vranjeva: Borđoš i Matejski Brod.1

Iz srednjovekovnog perioda najpoznatiji su ostaci bazilike Arače koja se nalazi u ataru između Novog Bečeja i Novog Miloševa, na udalјenosti od oko dvadesetak kilometara severoistočno od grada. Manastir je verovatno sagrađen u prvoj polovini XIII veka.2 Kako su se vlasnici menjali tako je ovaj manastir bio dograđivan i nadgrađivan, pa se menjao I njegov spolјašnji oblik i unutrašnji sadržaj.

Uvod

Uvod

Naselјe Novi Bečej nastalo je sa jugoistočne strane starog grada na Tisi i vuče korene još iz antičkih vremena - doba Rimlјana, a godina prvog pisanog pomena je 1091. pod imenom Bechej (Bechey). Prvi pisani pomen Vranjeva (tek kasnije dobija naziv Franjova –  Franyova) javlјa se 1717. godine, a naselјe je formirano iznad severoistočne strane starog grada na Tisi, 1726. godine. Vranjevo nikako ne smemo poistovetiti sa naselјem Arača, koje se u srednjem veku nalazilo oko crkve Arače iz XIII veka, mada mađarski živalј i danas Vranjevo zove Arač. Kao posebni politički subjekti, oba ova naselјa, Novi Bečej i Vranjevo, imala su kompletnu samostalnu administraciju, pa tako i poštu.

Vranjevo i razvojačenje Potisko-pomoriške granice

Posle Karlovačkog, a zatim Požarevačkog mira i proterivanja Turaka iz Banata i severnog dela Srbije prestala je potreba za Potisko-pomoriškom granicom. Nastali period zatišja odgovarao je Dvoru da sprovede kolonizaciju Nemaca, a Srbima da se odloži razvojačenje granice i njihovo pretvaranje u kmetove ugarskim spahijama.

Marija Terezija, navodno, nije želela da teritorije Potisko-pomoriške granice pripoji županijama, ali je na navaljivanje mađarskog plemstva to ipak učinila 1741. godine.

Stvarno razvojačenje granice nastalo je tek 1750. godine, a Srbima je ponuđeno da pređu u Banat, ili da ostanu u svojim dotadašnjim mestima, ali pod županijskom upravom. Nekako se u to vreme povela akcija, od strane katoličke crkve, za prelazak u katoličku veru (unijaćenje), što je još više uznemirilo Srbe, pa se uveliko počelo govoriti o odlasku u Rusiju.

Preistorija

Novi Bečej nalazi se u delu Panonske nizije, koji je, nekad, u doba Rimske imperije, bio rimska provincija.

Nastanak Panonske nizije vezan je za formiranje evroazijskog planinskog sistema, posebno za formiranje Karpata kao najmlađeg velikog planinskog sistema koji se horizontalno pruža u pravcu Atlanski - Tihi okean. Pre postanka Alpa i Karpata prostiralo se, preko ovog terena, Mediteransko more.

Formiranjem Alpa i Dinarskih planina prekida se veza s Mediteranskim morem, ali ostaje Panonska nizija pokrivena - takozvanim - Sarmatskim morem. Formiranjem Karpata prekida se veza s drugim morima i stvara se kontinentalno more (jezero) – takozvano - Panonsko ili Pontsko jezero (kao što danas izgleda Kaspijsko jezero).

Demografska analiza Novog Bečeja: Stanovništvo i privreda u drugoj polovini 20. veka

Stanovništvo se, u odnosu na aktivnost, deli u tri osnovne grupe. Prvu grupu čine aktivna lica, drugu — lica sa ličnim prihodima, a treću — izdržavana lica. Aktivno stanovništvo čine lica koja rade u različitim privrednim i neprivrednim delatnostima i na taj način ostvaruju prihode za život. Lica sa ličnim prihodima čine penzioneri, lica pod starateljstvom itd. Kategoriju izdržavanih lica čini stanovništvo koje iz bilo kojih razloga nije u stanju da ostvaruje prihode za život (deca, starije osobe bez penzije, bolesna lica i sl.). Ovu kategoriju lica izdržavaju aktivna lica i lica sa ličnim prihodima.

Vašari

U Novom Bečeju i Vranjevu održavani su po dva puta godišnje, u martu prolećni i u septembru jesenji, vašari. Vranjevački vašari su bili posebno veliki i znali su da traju i po tri dana, što nije bio slučaj sa novobečejskim. Glavni vašar je onaj kada se prodaje sve i svašta i kad je pored zainteresovanih kupaca i prodavača još više prisutno onih koji su došli na vašar da se "provedu", ili kako bi se to danas reklo - pročaršijaju. Prvog i drugog dana su takozvani stočni vašari, ali stoke ima i na dan glavnog vašara. U Vranjevu je, na primer, prvi dan bio za kupo-prodaju konja i volova; drugi dan: krava i teladi, svinja i prasadi i ovaca i jagnjadi, trećeg dana, kao što je već istaknuto, bio je vašar za sve. U Novom Bečeju stočni vašar je trajao svega jedan dan i to dan pre opšteg vašara.

Petar Trbić – Štrba

Omanjeg rasta, kako bi se to u našem žargonu reklo dežmekast, ali ne debeo. Kosa ga je davno napustila, pa je još kao relativno mlad čovek imao ćelu sa par retkih vlasi. Verovatno je, zbog dugog stajanja kao trgovački pomoćnik, imao ravne tabane čemu nije na vreme pridavao potrebnu važnost, pa je došlo do deformiteta, tako da je vukući jednu nogu "šepao". Naročito je zadnjih godina života vukao levu nogu.

Kvantitativno kretanje stanovništva (od 1869. do 1981. godine)

Posle kraćeg istorijskog pregleda prvih naseljavanja i porekla stanovništva, upoznaćemo kretanje stanovnika od druge polovine XIX veka do 1981. godine. S obzirom da kretanje stanovništva novobečejske subregije karakterišu specifična obeležja, uporedo ćemo izložiti i analizirati podatke o kvantitativnom kretanju stanovništva dveju susednih opština, uže i šire teritorije.

Istorijski podaci

Istorijski podaci

Sredinom XVIII veka, nakon razvojačenja Potisko-pomoriške granice, na inicijativu mađarskog plemstva bečki dvor je Srbima ponudio da pređu u Banat ili da ostanu pod ugarskom županijskom upravom. Deo Srba se preselio u Rusiju, a deo prešao u Banat. U severnom Banatu je tada formirano šest graničarskih četa za održavanje reda, odbranu i zaštitu od Tise i omogućavanje redovnog rečnog saobraćaja. Sedište jedne od tih četa bilo je u Vranjevu, koje se prostiralo od ruševina bečejske tvrđave do nekadašnjeg jezera Bakto (Pakto) u blizini pristaništa na Tisi zvanom Gustoš, nešto severnije od današnjeg velikog magacina na nasipu pored Tise na izlasku iz Novog Bečeja. Tu se kasnije razvilo selo Vranovo, zvano šanac Vranjevo. Posle razvojačenja granice, mnogi Srbi graničari iz Starog Bečeja, Bačkog Petrovog sela i Mola naselili su se u šancu.

Neprikosnovena slika Pauline Sudarski

Neprikosnovena slika Pauline Sudarski

Prоučаvаnjе umеtnоsti kоја sе rаzviјаlа u prvim dеcеniјаmа 20. vеkа, njеnih pојаvа, učеsnikа i оdnоsа, stvаrа vrstu prеdrаsudе dа је lаkо dоći dо činjеnicа kоје su uslоvilе njihоvо nаstајаnjе i krеtаnjе. Nо, pоnеkаd su оkоlnоsti tаkvе dа nаm dаnаs dаlеki 18. i 19. vеk, sа pојеdinim dоbrо оčuvаnim аrtеfаktimа i pоdаcimа, izglеdајu bliži i dоstupniјi zа prоučаvаnjе i izlаgаnjе. Stоgа је slučај slikаrkе Pаulinе Sudаrski, čiјi је živоt trаgičnо оkоnčаn u 29. gоdini živоtа pоgibiјоm nа Sutјеsci, pоsеbnо zаnimlјiv.

Geološki sastav

U geološkom i petrografskom pogledu novobečejska subregija je veoma interesantna. Već smo istakli da je lesna terasa u osnovi sastavljena od suvozemnog — tipskog, pretaloženog i barskog lesa. Upoznavajući detaljnije ovu geomorfološku celinu, naglasili smo da je materijal lesne terase nagomilavan i na suvom i na vlažnom močvarnom zemljištu, pa je stoga suvozemna i močvarna fauna pomešana u subaerskom, fluvijalnom i barskom materijalu.

Geološku podlogu ovog terena, osim lesa, čine sitnozrni prskovi i gline. Prema tome, u geološkom pogledu ovo područje se sastoji od raznovrsnih glina, peskova i lesnih peskovitih naslaga, pretežno kvartarne starosti.

Zaravnjeni deo i depresije sastavljeni su od pleistocenih i holocenih naslaga. Prve su starije, uglavnom eolskog porekla, a holocene su mlađe, nastale radom tekućih voda.

Duboki koreni kulturnih tradicija

Duboki koreni kulturnih tradicija

Kulturno - zabavni život odvijao se najvećim delom u kafanama. Skoro sve kafane su imale sale u kojima su se nedeljom i praznikom održavale igranke i razne priredbe. Zabave su se održavale počev od novembra, kada prestanu poljoprivredni radovi, pa do kraja februara - skoro svake nedelje. Organizatori su vodili računa da se, zbog posete, ne održavaju istovremeno dve ili više uzabava. Izuzetak su predstavljali veliki verski praznici Božić i Uskrs, kao i Nova godina, kada svako želi da iskoristi te dane da priredi odgovarajuću zabavu svojim članovima, ako se radi o nekom društvu, ili da obezbedi zabavu svojim inače stalnim posetiocima igranki.

Pedološki sastav

Na teritoriji novobečejske subregije zastupljeni su svi tipovi i podtipovi zemljišta karakteristični za banatski deo Potisja. Stoga se na terenu zapaža velika šarolikost tla, raznovrsnost i neujednačenost, kao i izrazito međusobno mešanje pojedinih tipova zemljišta. Sve to upućuje na zaključak da su na formiranje površinskog tla ove subregije, pored opštih i spoljnih, bitan uticaj imali i lokalni faktori.

Opšte je poznata činjenica da osnovne činioce stvaranja zemljišta čine: geološki sastav, vegetacija, klimatske i hidrološke prilike. Prema tome, matični supstrat, odnosno geološka podloga, jedan je od osnovnih činilaca stvaranja zemljišta u Vojvodini, pa i na području opštine Novi Bečej. Ovu podlogu čine sedimentne stene, les i aluvijalni nanosi. To su rastresite stene koje se odlikuju vodopropustljivošću. Ovo njihovo svojstvo, u periodu stvaranja površinskog tla, bilo je odlučujući činilac naseljavanja biljaka i stvaranja humusnog sloja, koji je pak bitno uticao na plodnost i osnovni kvalitet zemljišta.

Prostorna kulturno-istorijska celina Centar Novog Bečeja

Zgrada starog načelstvaZaštićena Prostorna kulturno-istorijska Celina Centar Novog Bečeja, predstavlјa dobro očuvan stari centar varoških naselјa, organizovan prema administrativnim merama i zakonima s kraja XVIII I početka XIX veka u Vojvodini, sa autentičnim tipskim zgradama stare opštine s kraja XVIII veka koja je do danas sačuvana, kao i srpskom pravoslavnom crkvom Sv. Nikole, sagrađenom u drugoj polovini XVIII veka. Kuće u glavnoj Ulici maršala Tita i na Trgu slobode su uglavnom jednospratne građevine, podignute tokom XIX veka, do Prvog svetskog rata, sa očuvanim autentičnim izgledom i parcelacijom.

Svojim arhitektonsko-stilskim vrednostima i ulogom u istorijskim zbivanjima, političkom i kulturno-prosvetnom životu mesta, valorizovano graditelјsko nasleđe daje ovoj celini značajno mesto u istoriji srpskog naroda u Vojvodini i Republici Srbiji.

Predgovor

Predgovor

Poznato je da je još u starom veku na teritoriji Rimskog carstva funkcionisao razrađen poštanski saobraćaj sa mnogo poštanskih stanica. Reč pošta potiče od latinske reči posita – postavlјena, a stanica od  statio – boravište. Centralno upravlјanje poštanskim sistemom je uveo Avgust, prvi car Rimskog carstva.

Sve do XVI veka na našim prostorima poruke i pisma vladara i veleposednika uglavnom su prenosili njihovi lični glasnici. Glasonoše su svoj posao obavlјale peške ili jašući tada najbrže prevozno sredstvo, konja. Privatnim licima je slanje poruka bilo mnogo teže, te su koristila usluge raznih trgovaca i putnika od poverenja.

Brodska i železnička ambulantska pošta

Brodska i železnička ambulantska pošta

Ovaj prilog o poštanskoj istoriji Novog Bečeja nikako ne bi bio celovit ako bismo izostavili dve mogućnosti transporta poštanskih pošilјki, koje su naznačene u podnaslovu – transport rečnim putem, brodovima, i železnicom, u specijalnim poštanskim vagonima. Vojvođanski rečni tokovi Dunava, Tise, Save, Tamiša i Begeja uslovili su, pored transporta robe, i prenos poštanskih pošilјki. Osnivanjem Prvog privilegovanog dunavskog parobrodskog društva 1829. godine u Beču (Erste privilegierte Donau–DampfSchiffarht Gesellschaft, skraćeno DDSG) pošta Austrije, a kasnije i Austrougarske, brzo prepoznaje mogućnost korišćenja te institucije za svoje potrebe.

Kovačev Joca – Bača

Zemljoradnik iz Vranjeva, sin imućnih roditelja. Nasledio je veliko imanje, ali njegov način života nije išao u prilog uvećanju ni očuvanju nasledstva. Sećam ga se srednjeg rasta, već u godinama, a u mladosti je morao biti lep čovek. Bio je stalno u pokretu, veseo i uvek spreman na šalu.

Voleo je društvo, a ono se u Novom Bečeju i Vranjevu najlakše nalazilo u kafani. Sedenje u kafani je koštalo, jer se u društvu potroši uvek više nego što čovek u prvi mah misli da potroši. Posebno je on to morao činiti dok je još i nasledeno imanje bilo prisutno, zbog ugleda. Uživao je u pesmi, a posebno u pričama. Umeo je da bude pažljiv, i strpljiv slušalac tuđih priča i šala ali je bio neumoran pripovedač.

Zadrugarstvo u Novom Bečeju nakon Drugog svetskog rata

Zadrugarstvo u Novom Bečeju nakon Drugog svetskog rata

U periodu posle Drugog svetskog rata u polјoprivredi Jugoslavije bilo je nekoliko zadružnih oblika, a njihova fizionomija bila je opredelјena političkim i privrednim sistemom, nivoom razvijenosti privrede i cilјevima razvoja polјoprivrede i sela. Tako su postojale i dalјe nabavno-prodajne zadruge, karakteristične za period neposredno posle rata, zbog opšte nestašice industrijskih i polјoprivrednih proizvoda. Roba se delila administrativnim putem, te su se industrijski proizvodi putem ovih zadruga na selu delili ravnomerno i pravično da bi se suzbijala nedopuštena trgovina.

Zabava i razonoda

Opisaću zabavu i razonodu zemljoradničkog dela stanovništva, jer je ono predstavljalo oko 7o% celokupnog stanovništva Novog Bečeja i Vranjeva. Za činovnike, trgovce i zanatlije zabava je već opisana u ranijim poglavljima: fudbal, plivanje i kupanje u Tisi, večernji izlasci u kafane, šetnje po korzou i dolmi, sokolsko društvo, muzički sastavi, diletanske pozorišne družine i slično.

Zemljoradničko stanovništvo imalo je od marta pa sve do novembra u radnim danima vrlo malo slobodnog vremena, koje bi se moglo koristiti za neku sistematsku, ili bar unapred predviđenu razonodu. To su bile uglavnom nedelje i praznici.

Škole

Škole

Pored osnovne škole u Novom Bečeju, postojala je i osnovna škola u Vranjevu. Dok se za novobečejsku zna da je postojala još 1758. godine, ali se ne zna kada je počela sa radom, za vranjevačku se prvi pisani podatak nalazi od 1768. godine. Sigurno je vranjevačka škola počela sa radom kasnije od novobečejske, jer se Vranjevo počelo naseljavati tek 1751. godine stanovnicima razvojačenog potisja (Starobečejcima) i već 1752. godine imalo je 240 srpskih domova.

Evolutivni preobražaj ratarske proizvodnje: Analiza strukturnih promena u Novom Bečeju (1965-1980)

Na osnovu zastupljenosti pojedinih grupa ratarskih kultura, može se upoznati ranija i sadašnja struktura proizvodnje i odrediti proizvodna orijentacija u narednom periodu. S ciljem da se potpunije sagleda struktura ratarske proizvodnje na teritoriji opštine i uoče bitnije promene u njoj, treba analizirati podatke od 1965. do 1970. i od 1975. do 1980. godine. U ovim vremenskim razdobljima došlo je do različitih promena u ukupnoj setvenoj strukturi, što pruža dovoljnu osnovu za uočavanje pozitivnih tendencija i utvrđivanje adekvatnih puteva daljeg razvoja ratarstva.

Vreme nemačke okupacije 1941–1944.

Vreme nemačke okupacije 1941–1944.

Novobečejska poštanska administracija za vreme okupacije (1941–1944) bila je smeštena u kuću porodice Lukseder, koja se nalazila na uglu ulica Narodnog fronta i Maršala Tita. Pošto je vranjevačka pošta ukinuta ova je zadovolјavala potrebe stanovništva Novog Bečeja i Vranjeva. Potvrdu o toj novoj, zajedničkoj pošti vidimo na pismima iz tog perioda, gde na mestu prijemne pošte stoji samo žig NOVI BEČEJ. Isto to se potvrđuje na jednoj vojnoj topografskoj karti (izdatoj od strane nemačke vojne okupacione vlasti) iz 1943. godine, gde je na teritoriji Novog Bečeja i Vranjeva samo jedna zgrada obeležena kao Pošta, a to je upravo Luksederova kuća.

Predgovor

Predgovor

Bogato spomeničko nasleđe, uklјučujući i stambene objekte koje su gradile ili u njima živele i stvarale znamenite ličnosti, danas čini kulturnu vrednost koja bi morala biti sačuvana i predstavlјena široj javnosti. Na taj način društvena zajednica, počevši od svakog pojedinca ponaosob, postaje svesna da je upravo kulturno nasleđe, bez obzira na prostor i vreme kada je nastalo, nosilac onih vrednosti koje ističu naše lokalne specifičnosti, kulturološke različitosti i čine osobenosti jednog naroda ili manje društvene zajednice. Nјegovo očuvanje i zaštita treba da postane važan faktor u određivanju prioriteta razvoja i napretka svakog društva. Što su društva bogatija i naprednija, to su briga i svest lјudi o neophodnosti očuvanja njihovog kulturnog identiteta razvijeniji.

Fizičko — geografski pregled

Kompleksna geografska monografija svake subregije u Vojvodini sadrži prirodno-geografske i društveno-geografske karakteristike određenog prostora. Da bi se što bolje sagledao nastanak i privredni razvoj opštine Novi Bečej, neophodno je najpre upoznati fizičko-geografska obeležja ove vojvođanske regionalne jedinice, koja na određeni način predstavljaju prirodne uslove ekonomskog razvoja.

U prirodnom pogledu, teritorija novobečejske opštine ima u osnovi panonsko, ravničarsko fizičko-geografsko obeležje. Njene reljefne, klimatske i hidrografske karakteristike imaju sličnosti sa prirodno-geografskim osobinama susednih i ostalih subregija Vojvodine. Međutim, detaljnijom analizom svih fizičko-geografskih faktora i elemenata, uočavaju se i delimične razlike. Ove razlike mogu uticati, pozitivno ili negativno, na razvoj određenih grana privrede i na celokupni ekonomski razvoj. Stoga će u ovom poglavlju biti izložena geomorfološka, geološka, klimatska, hidrografska, bio-geografska i pedološka obeležja ovog dela vojvođanskog prostora.

Kratak istorijski prikaz razvoja Novog Bečeja

Kratak istorijski prikaz razvoja Novog Bečeja

Ne zna se tačno kada i kako je Novi Bečej dobio svoje ime, ko ga je i kada osnovao. Jedno je sigurno, Bečej je sa svojom tvrđavom zauzimao značajno mesto na spisku onih koji su imali uticaja na državnu politiku u sledu istorijskih događaja, ponekad i na široj teritoriji.

Posle propasti naselja koje se u doba Rimljana nalazilo na mestu današnjeg Novog Bečeja, o njemu se, kao što je slučaj i sa svim drugim naseljima u Banatu, dugo ne čuje ništa. Ali, već u doba Ištvana I (997 - 1038) Bečej se javlja kao naseljeno mesto, a uskoro se pominje kao selo.

Petar Sekulić

Petar Sekulić je bio trgovac manufakturnom robom, kako sam ga već opisao. U odnos prema pomoćnicima unosio je humor i šalu, ali na prvom mestu rad i predusretljiv odnos prema mušteriji. Možda je ta predusretljivost bila često i prividna, ali nijedna mušterija nije smela napustiti radnju nezadovoljna. Bez obzira što će tek kad stigne kući primetiti da je i prevarena, bilo što je platila visoku cenu, ili joj je zakinuto na meri, ali iz radnje je morala izaći mirna i zadovoljna. Scene koje bi eventualno mušterija pravila u radnji značile bi gubitak u pazaru, jer sve druge mušterije napuštaju radnju samo da ne bi bili svedoci svađa.

Osnivanje Srpske zemljoradničke zadruge u Araču

Osnivanje Srpske zemljoradničke zadruge u Araču

Osnovni zadrugarski principi kako ih je formulisala najstarija potrošačka zadruga osnovana u Engleskoj u gradu Rodždel 1844. godine glasili su ovako:

- princip dobrovolјnosti, slobode ulaska i izlaska iz zadruge,

- „princip otvorenih vrata“,

- princip demokratičnosti ili načelo jednakosti,

- ograničena kamata na kapital,

- pravična raspodela uštede,

- politička, nacionalna i verska neutralnost,

- plaćanje u gotovini i

- zadružno obrazovanje i vaspitanje.

Prvi svetski rat

Prvi svetski rat

Borba za ponovnu podelu sveta javlja se ratovima već krajem devetnaestog veka (špansko—američki rat 1898, rusko—japanski 1904— 1905). Engleska je bila ispred ostalih zemalja u svetu, ali pri kraju devetnaestog veka, naročito posle ekonomske krize 1873. godine, javlja se Nemačka koja u privrednom razvoju sustiže Englesku i nameće zahteve za preraspodelu kolonija.

Sarajevski atentat 28. VI. 1914. je dobro došao kao povod za rat i ostvarivanje ciljeva Nemačke za osvajanje kolonija, suvozemnim putem preko Balkana, Arabijsko poluostrvo i dalje prema Indiji.

Franja Josif I ostareo, nije u Austriji igrao ulogu kakvu je zahtevala situacija u zemlji, zbog čega sve više jača uticaj njegovog sinovca Franca Ferdinanda, koji je, kao i stari kralj, naginjao apsolutističkoj vladavini.

Grad na Tisi

Grad na Tisi

Velika banatska ravnica razlila se kao more, od Dunava, Tise i Moriša, do Karpata u Rumuniji. U toj nepreglednosti polja i livada razasuta su sela i gradovi, slični jedni drugima, baš kao što su i banatska polja u okolini Novog Bečeja, slična onima kod Kikinde, Pančeva, Temišvara, ili u bilo kom kraju Banata.

Dosadna jednoličnost - pomisliće oni koji nisu živeli u ravnici. Ali, nije tako. Pogled i čitavo ljudsko biće se odmara jer širina koja se pruža na sve četiri strane ispunjava čoveka osećanjem slobode.

Osoblјe pošte u opisanom periodu

Osoblјe pošte u opisanom periodu

Kako su  službenici poštanskog ureda odlazili u penziju, tako su na njihova mesta primani novi, mladi kadrovi. Tako je 1974. godine, posle primanja Dušana Josimovića i Dežea Barne (Barna Dezső) formirana nova garnitura poštanskih službenika. Josimović je počeo kao dostavlјač, da bi posle 3 godine i 6 meseci prešao na R šalter. U kasnijem periodu radio je na platnom prometu, bio je i glavni blagajnik, a pri kraju svog radnog veka vršio je poslove upravnika pošte. Dugi niz godina, kao glavni blagajnik, Dušan Josimović je vršio distribuciju poštanskih maraka za Udruženje filatelista Novi Bečej.

Velika seoba Srba 1690. godine

Porazom Turaka kod Beča 1683. godine, nastavljeno je s njihovim proterivanjem i oslobađanjem gradova: Budima 1686, Segedina 1687, Beograda 1688, sve do Niša, Prištine, Peći, Prizrena i Skoplja.

U bici kod Kačanika 1690. godine poražena je austrijska vojska i u bekstvu napušta sve krajeve do Niša.

Turci su vrlo nemilosrdno kažnjavali hrišćansko stanovništvo, u krajevima iz kojih je potisnuta austrijska vojska, zbog njihovog neverstva u periodu povlačenja Turske iz ovih krajeva.

Prigodni žigovi korišteni u pošti Novi Bečej

Prigodni žigovi korišteni u pošti Novi Bečej

Prigodni poštanski žigovi, kao što nam sama reč sugeriše, upotreblјavaju se radi obeležavanja  nekog prigodnog događaja. Prigodni žigovi uglavnom imaju nepromenlјiv datum ili imaju trajanje od nekoliko dana, a naručuju ih uglavnom udruženja filatelista.

Korišteni materijal

Poštanski muzej Budimpešta (Postamúzeum, Budapest)

PTT muzej Beograd

Térfi, B. (Terfi, B.)1943: Predfilatelistička pisma Ugarske (Bélyeg előtti levelek és azok lebetűzési)

Istorija pošte, dostupno na: Watson.sk

Szentkláray, J. (Sentklarai, J.) 1898:   Plébániák története 

Grupa autora, (1987): 250 godina pošte u Zrenjaninu, Novi Sad: Forum

Višicki, V. (1996): Vojne cenzure 1876–1945. Filatelista 225/226

Janjetović, Z. (2012): Granice nemačke okupacione zone u Srbiji 1941–1944.

Torontál, 1920. május 26: Istorijski arhiv Zrenjanin

Arhiva katoličke parohije Novi Bečej

Zaostavština Ištvana Sekereša Gelerta (Szekeres István Gellért)

Arhiva porodice Arpada Jagera (Jáger Árpád)

Izveštaj sa godišnje skupštine Udruženja filatelista Novi Bečej 1972. godine 

Izveštaj povodom proslave 15. godišnjice od osnivanja Udruženja filatelista Novi Bečej

Kazivanja Vere Tapavički, Vladimira Papa, Katice Tarabić i Dušana Josimovića

Aukcijski sajt – darabanth.hu

Zbirka pisama, dopisnica, telegrama i tovarnih listova iz arhive Karolјa Andrea (André Károly)

Grаd nа Тisi

Spоmеn plоčа pоvоdоm 900 – gоdišnjicе оd prvоg pisаnоg dоkumеntа о nаšеm mеstu, pоstаvlјеnа u lеtо 1991. gоdinе nа zidinе grаdа nа ТisiGrаd nа Тisi (rušеvinа tvrđаvе) nаlаzi sе nа оkо јеdаn kilоmеtаr sеvеrоzаpаdnо оd cеntrа Nоvоg Bеčеја. Lеži nа lеvој оbаli Тisе izmеđu 67. i 68. kilоmеtrа оd ušćа rеkе Тisе u Dunаv. U frаgmеntimа iz istоriје Bеčејskе tvrđаvе 1991. gоdinе, dr Аlеksаndаr Kаsаš о Bеčејskој tvrđаvi pišе i slеdеćе: "Zаhvаlјuјući pеdаntnоsti inžеnjеrа Kоlеtа (Colett) sаčuvаn nаm је оpis i plаn Bеčејskе tvrđаvе, kојi sе dаnаs čuvа u kriks аrhivu u Bеču, а kојi је оd zаbоrаvа оtrgао Rudоlf Šmit, pišući о оvоm grаdu. Prеmа njimа, Bеčеј је biо tipičаn srеdnjеvеkоvni grаd nа vоdi". Utvrđеnjе (grаd nа Тisi) је dо tеmеlја pоrušеn 1701. gоdinе prеmа оdluci Srеmskо-kаrlоvаčkоg mirа iz 1699. gоdinе.

Kratak istorijski pregled naselja i razvoja stanovništva

Na osnovu detaljnih i višegodišnjih arheoloških istraživanja, utvrđeno je da je Banat, kao i cela Panonska nizija, bio naseljen još u preistorijskom dobu. Na teritoriju Banata tokom istorijskih razdoblja naseljavali su se mnogi narodi. Pomenimo samo neke: Rimljani, Goti, Gepidi, Huni, Avari, Bugari, Mađari, Tatari, Turci i mnogi drugi, a od slovenskih naroda Srbi i Hrvati, a zatim i ostali slovenski narodi Balkanskog poluostrva. Neki od navedenih naroda ostali su duže, a neki kraće vreme. Mnogi su se već odavno iselili, a neki su opet nestali, jer su ih asimilovali drugi narodi. Od svih pomenutih naroda čiji pripadnici sada žive na teritoriji novobečejske sub- regije, starosedelačkim etničkim grupama mogu se smatrati Srbi i Mađari, dok svi ostali koji nastanjuju sadašnju teritoriju opštine predstavljaju doseljenike, nastanjene ovde posle proterivanja Turaka iz ovih krajeva.

Seljačke bune i ustanak Dože Đerđa

Za razliku od radničke klase koja je predvođena sindikatom, ili cehovsokm organizacijom u periodu svoga nastajanja mogla postavljati zahteve i izvojevati neka prava, seljaštvo nije imalo predvodnika. Do pobuna i suprotstavljanja tlačenju i nemilosrdnoj eksploataciji vlastele ili države, dolazilo je stihijno, te je svaki njihov uspeh — mada su do njega retko dolazili — utoliko značajniji.

Prеdgоvоr

Prеdgоvоr

Pоslеdnjih dvаdеsеtаk gоdinа mnоgо је pisаnо i dоstа knjigа оbјаvlјеnо о prоšlоsti Nоvоg Bеčеја. Pisаnа rеč vrаćаlа nаs је u prоšlоst, pоkušаvаlа dа nаm оpišе, prеdstаvi nаšе mеstо i dоčаrа duh tоg vrеmеnа.

Pisаnо је о Тisi, о kulturi, о znаmеnitim lјudimа, trgоvinаmа i uоpštе о svеmu štо bi sе ticаlо nаšеg mеstа. Pоrеd nеkih оd tih tеkstоvа nаlаzilа sе i pо kоја fоtоgrаfiја, rаzglеdnicа ili dоkumеnt iz оpisаnоg vrеmеnа.

Čitајući tе knjigе imао sаm оsеćај dа bi mоždа bilо mеstа zа јеdnu publikаciјu gdе bi аkcеnаt biо uprаvо nа tim, dо sаdа prаtеćim еlеmеntimа tеkstоvа. Таdа sаm pоčео dа prеglеdаm i sistеmаtizuјеm svојu mаlu аrhivu о Nоvоm Bеčејu i оdlučiо dа vrеdniјi dео аrhivе učinim dоstupnоm svim zаintеrеsоvаnim sugrаđаnimа.

Čitаоcu оvе publikаciје pružićе sе prilikа dа pоmоću prilоžеnih dоkumеnаtа, fоtоgrаfiја, rаzglеdnicа, stеknе pоtpuniјu sliku о nаšеm mеstu u prоtеklih 120 gоdinа.

Regulisanje toka reke Tise

Regulisanje toka reke Tise

Protičući, uglavnom, ravničarskim predelima — Tisa ima vrlo mali pad, jedva 28 milimetara po jednom kilometru. Zbog toga nastaju velika krivudanja reke i neprekidno, razvijanje okuka (meandera). Meanderi su usporavali oticanje što je povišavalo vodostaj, a u periodu topljenja snega, u predelima izvorišta Tise i njenih pritoka, dovodilo do velikih poplava. Da bi se spasle, velike površine obradivog zemljišta, od poplava pristupilo se regulisanjoi toka reke izgradnjom nasipa, a presecanjem mnogih meandera skraćen je tok Tise od 1429 km na 977 km.

Novobečejska pijaca

Novobečejska pijaca

Pijace su se održavale sredom, petkom i nedeljom, kao što je to i danas, samo se današnja pijaca po svemu razlikuje od one iz vremena na koje se podsećamo. Pijačni dani su predstavljali posebnu živost ne samo na pijaci nego i po radnjama i na ulici. Na ulicama vri od naroda i gužve, od zaprežnih vozila. Ti dani su se umnogome razlikovali od drugih dana, a naročito sreda i petak. Još do svanuća stižu kola i pešaci iz okolnih sela, a i železnica oseti veći promet u tim danima, jer nije mali broj onih koji su koristili njene usluge da bi se prebacili do Novog Bečeja, na njihovu pijacu.

Dodela zemlje pojedinim porodicama

Zemlja u Banatu, kao što je već istaknuto, pripadala je caru, koji je daje u posed s pravom nasleđa. Zemlju nasleđuje najstariji sin, a svoju braću isplaćuje sa 3/4 otkupne vrednosti.

Zemljišni posed je deljen u zavisnosti od veličine porodice, a sastojao se: od cele, polovine i četvrtine sesije. Cela sesija, prema planu Kempele, za Banat iznosila je 37 jutara i to: 24 jutra oranice, jedno jutro bašte i dvorišta, 6 jutara livada i šest jutara utrine, što je ukupno 37 jutara ili lanaca (šta je u tom kraju uobičajeno kao naziv). Polovina sesije sesastojala iz 21 jutra (lanca) i to: 12—1—4—4 jutra; četvrtina je imala 13 jutara 6—1—3—3.

Kratak istoriski prikaz razvoja Vranjeva

Kratak istoriski prikaz razvoja Vranjeva

Na severoistočnom delu sadašnjeg hatara sela Vrenjeva, iznad Kerekto-a, izdvajao se jedan ogranak Tise, koji je krivudao prema jugu, da bi se ispred velikog magazina, verovatno gde su današnji ostaci bare "Venecije" ulio u matični tok Tise. Nekada je taj rukavac bio plovan. Ostaci tog rukavca se nazivaju Mali Begej. Na levoj strani Malog Begeja prostirala se pustara Vran, taj se deo danas naziva Vranjak. Tu je postojalo naselje još iz bronzanog doba, a za vreme Turaka tu su živeli Srbi pastiri. Vranova je 1771. godine u periodu požarevačkog mira imala trinaest domova.

Zanatstvo

Zanatstvo

Zanatstvo, kao i trgovina, bilo je pratilac opšteg privrednog razvoja, pa se u skladu sa ostalom privredom i razvijalo. To ne znači da i ove oblasti sa svoje strane nisu uticale na razvoj drugih oblasti i grana, ali je njihov razvoj ipak bio uglavnom dimenzioniran potrebama stanovništva za zanatskim uslugama. Te potrebe su mogle biti veće ili manje za određenu vrstu sloja.

Crkvа Аrаčа

Crkvа Аrаčа

Rаzglеdnicа izdаtа 1996. gоdinе оd strаnе Izviđаčkоg društvа Јаnоš Hunjаdi iz Nоvоg SаdаCrkvа Аrаčа kао nајbоlје оčuvаn srеdnjеvеkоvni spоmеnik nа bаnаtskim prоstоrimа nаlаzi sе sеvеrnо оd Nоvоg Bеčеја nа udаlјеnоsti оd оkо 12 km. Crkvа Аrаčа dоbilа је nаziv pо istоimеnоm nаsеlјu Аrаčа. О crkvi Аrаčа Мilkа Čаnаk Меdić u zbоrniku Маticе srpskе zа likоvnе umеtnоsti br. 10 iz 1974. gоdinе pišе slеdеćе: "Nа оsnоvu dоstupnih istоriјskih pоdаtаkа о spоmеniku nе mоžе sе utvrditi tаčnо vrеmе njеgоvе izgrаdnjе. Spоmеnici kојi pripаdајu Lеbеnjskој stilskој grupi (grаđеvinskа škоlа u Маđаrskој tоkоm XIII vеkа) grаdе sе оd 1212. gоdinе, kаdа је izgrаđеnа crkvа Lеbеnj, pа gоtоvо dо krаја XIII vеkа. Svе оvе crkvе, а tаkоđе i crkvа u Аrаči, pripаdајu prеlаznоm rоmаnоgоtičkоm stilu: luci su јоš pоlukružni ili blаgо prеlоmlјеni, prоzоri uzаni, tаkоđе pоlukružnо zаvršеni, zidоvi mаsivni. Šеmа оsnоvе crkvе i njеn prоstоrni sklоp pоkаzuјu dа su mаnаstir оsnоvаli Bеnеdiktаnci."