Muzički život u Novom Bečeju i Vranjevu do drugog svetskog rata

Bilo je mnogo zaljubljenika pesme i pozorišne umetnosti u Novom Bečeju, a posebno u Vranjevu, ali - na žalost - pomenuće se samo oni čije je stvaralaštvo zabeleženo na plakatima iz tog perioda, koje se i danas čuvaju u Radničkom domu u Novom Bečeju, ili za koje se čulo iz priča njihovih savremenika i saradnika u tom poslu. Učinjen je napor da se ta saznanja iskoriste, ali je i pored toga obuhvaćen samo deo njihovog stvaralaštva.

Vranjevo je oduvek imalo vrlo dobrih pevača i pesma je bila negovana. U pojedinim porodicama bila je prosto neka vrsta nasledstva. Mladi su paralelno sa pesmom negovali i pozorišnu umetnost za koju je postojala izuzetno bogata tradicija. Ovo posebno, jer je pozornica bila mesto gde se najbolje moglo da izrazi ono unutrašnje bogatstvo koje čovek nosi i oseća želju i drugima da ga pokaže.

Tako se objašnjava okolnost da se u porodici pop Luke Popovića iz Vranjeva, a slično je kasnije bilo i sa porodicama Stankov, Pecarski, Galetin, Rakić i dr. svi članovi bili dobri, a pojedini i izvrsni pevači. Otuda i činjenica da su prvi pevači u Beogradskoj operi, od njih četvoro iz redova Srba, troje bili iz Vranjeva: Teodora Arsenović rođena Boberić, Vojislav Turinski i Aleksandar Nešić-Tucaković.

Nije preterano reći da su muzika i pesma pustili duboke korene u Vranjevu pa i u Novom Bečeju još polovinom 19. veka. Kćeri vranjevačkog sveštenika Luke Popovića istakle su se kao talentovane glumice u prvom srpskom profesionalnom pozorištu i kao izvrsne pevačice u ulogama sa pevanjem. Koliko su one bile velike u tom poslu govore i zapisi iz tog doba. Naime, prilikom opraštanja Draginje Ružić rođene Popović od pozornice za njeno pevanje je dugogodišnji upravnik Srpskog narodnog pozorišta i dugogodišnji predsednik Matice srpske Antonije Hadžić rekao: „... Tako pevati, srpski pevati kao Ružićka, niti je ko umeo u nas, niti ume i danas”.

Kompozitor Isidor Bajić komponovao je za njenu poslednju predstavu „OPROŠTAJNI POZDRAV DRAGINJI RUŽIĆ”, a pesnik Vladislav Kaćanski je ispevao još 1886. godine svoju najbolju ljubavnu pesmu, prilikom Draginjinog dvadesetpetogodišnjeg jubileja:

"Oh, ta sklopi oko crno,

Pokri lice milokrvno,

Sakri tvoju belu grud!

Ta ako ih lud primeti,

Lud će da se opameti

a pametan-staće lud...”

Pored Jovana Kneževića i njegovog pozorišta nije beznačajan i njen uticaj na mladog (u to vreme dečaka) Josifa Marinkovića da se posveti muzici. Svi mladi su u Novom Bečeju i Vranjevu u glumcima gledali malte ne narodne heroje. On je možda baš pevanjem izvođenim na pozornici video i poželeo da se vine u te sfere i dostigne na kulturno-prosvetnom stvaralaštvu Draginju i njene koleginice sa pozornice. Možda mu je ona baš i bila uzor sa njenom muzikalnošću.

Kao što u pozorišnoj umetnosti nije bilo, ili nije sačuvano, nasledstvo, tako, toga nasledstva nema ni u muzici. Srednji vek u muzici Srba nije mogao poslužiti kao inspiracija za stvaranje srpske muzičke umetnosti.

Slučaj je hteo, kao što se to desilo i s pozorinom umetnošću da iz Vranjeva zasvetli iskra, ili možda oganj iz koga će se razviti autentična srpska muzička umetnost. Kada kažem iskra, možda je to malo pretenciozno, jer je tu iskru zapalio Kornelije Stanković, a on je bio iz Budima. Kornelije je - na žalost - mlad umro i nije realizovao svoje zamisli o muzičkom stvaralaštvu kod Srba. Na sreću, naše muzičke umetnosti, javlja se Josif Marinković iz Vranjeva koji je Kornelijevu ideju nastavio da oživotvoruje.

Josif Marinković, sin ratara iz Vranjeva, završio je muzičke studije u Pragu i po povratku prihvatio se da diriguje Beogradskim pevačkim društvom, potom i akademskim horom „Obilić”, a zatim radi kao muzički pedagog i kompozitor sve do svoje smrti 1931. godine.

Marinković je još kao učenik niže gimnazije počeo da osniva umetničke družine (u periodu od 1965-1868). U svojoj kratkoj autobiografiji, pri prijemu za dopisnog člana Srpske akademije nauka, o tome piše:

,,Za vreme školskog odmora sastavljao sam tamburaški orkestar od drugova, a od starijih ljudi (trgovaca, zanatlija, činovnika i seljaka), sklopio sam hor, koji sam učio po sluhu da pevaju liturgiju i o praznicima smo pojali u crkvi.”

Nekoliko godina kasnije kada je postao đak Učiteljske škole u Somboru o tome piše:

,,Za vreme školskog odmora i sad sam imao hor, ali ih nisam učio po sluhu... priređivali smo besede u Vranjevu i Turskom Bečeju u korist jednog siromašnog studenta i narodnog pozorišta.”

Nastojao je da što više razvije ljubav svojih sugrađana prema pesmi i muzici, da po ugledu na Jovan Kneževića koji je stvorio prvo srpsko profesionalno pozorište u Vranjevu, učini slične poduhvate u muzici. Koliko je cenio Kneževićevo delo govori i činjenica da je prihod sa svojih beseda namenjivao za razvoj mesne pozorišne družine u Vranjevu.

Vranjevo je odnegovalo nekoliko vrsnih pevača u našim najuglednijim pozorištima i Beogradskoj operi. Što su se posvetili pozorištu i pesmi nema sumnje da je doprineo Jovan Knežević sa svojom muzikom i svojim kompozicijama. Ovi pevači su bili nadgradnja onom što je Marinković počeo da stvara za vreme školskog raspusta u Vranjevu (horove i tamburački orkestar).

TEODORA ARSENOVIĆ-BOBERIĆ rođena 22. decembra 1886. godine u Vranjevu. Isticala se svojom lepotom i darovitošću za pesmu i glumu još u Diletantskoj družini „Napredak” u Vranjevu. U Narodnom pozorištu u Beogradu je od 1906. godine gde je upočetku pevala u pozorišnom horu, a zapaženije uloge je dobila već 1907. godine „Čučuk Stana” i od tada dobija u komadima sa pevanjem i operetama glavne uloge. U Beogradskoj operi je pevala od njenog osnivanja 1908. i imala je zapažene uspehe. Ali, kako nije školovala glas, izuzev što je polazila nekoliko časova pevanja kod Miroslave Binički - supruge Stanislava Biničkog, vratila se drami. Tada je počela sa uspehom da igra Koštanu u istoimenom komadu. U toj ulozi publika ju je dočekivala aplauzom. Ulogu Koštane nasledila je od vrsne glumice i još bolje interpretatorke vranjanskog melosa Drage Spasić, što je za svakog mogao da bude veliki hendikep. Teodora se tu vrlo brzo potvrdila, pa se čak i danas smatra za jednu od tri najbolje Koštane na beogradskoj sceni.

U komadima sa pevanjem bila je nenadmašna i prosto je - kako je to neko zapisao - omilela narodnu melodiju na sceni.

Skoro od početka rada Radio Beograda, pa do godinu, dve pred svoju smrt (1960. godine), bila je interpretator narodnih pesama na Radio Beogradu.

Imala je Teodora tu čast, da u našem prvom igranom filmu „Karađorđe” snimljen još 1911. godine, da igra ulogu Jelene supruge Karađorđeve.

Umrla je u Beogradu 18. oktobra 1960. godine.

VOJISLAV TURINSKI rođen 11. januara 1884. godine u Vranjevu. Spada u pionire srpske opere. Bio je pevač visoke umetničke vrednosti. Njegov lirski tenor bio je posebno osećajan i topao.

Turinski je kao austro-ugarski vojnik prebegao iz Novog Sada u Srbiju, gde je učestvovao u Balkanskim ratovima. U Prvom svetskom ratu prešao je Albaniju i sa ostalom vojskom prebačen na Krf, odakle je kasnije upućen u Rim da se usavršava kao pevač na konzervatorijumu.

U prvoj sezoni, posle Prvog svetskog rata, 1920. godine bio je reditelj opere. „Madam Beterflaj”, „Minjon” i „Boemi”. Smatran je jednim od najobrazovanijih naših glumaca.

Osnovao je 1924. godine dečije pozorište u Beogradu i pisao za njega komade pretežno rodoljubivog karaktera.

Umro je u Pragu 7. decembra 1933. godine.

ALEKSANDAR NEŠIĆ-TUCAKOVIĆ rođen 13. novembra 1878. u Vranjevu. Od 1902. godine pa do kraja Drugog svetskog rata - sve do osnivanja Jugoslovenskog dramskog pozorišta član je Narodnog pozorišta u Beogradu. Po osnivanju Jugoslovenskog dramskog pozorišta 1947. godine postao je njegov član i tu ostao do penzionisanja 1952. godine.

Do Prvog svetskog rata igrao je karakterne i komične uloge i pevao u operetama. Bio je darovit glumac i dugo godina nezamenljiv bas u Beogradskoj operi. Sa Teodorom Arsenović, Vojislavom Turinskim i Dragom Spasić predstavljali su pionire Beogradske opere iz redova Srba.

Svojom posebnom muzikalnošću i svojim kultivisanim i vrlo dubokim basom bio je pevač visoke klase.

Umro je u Beogradu 1956. godine.

Novi Bečej i Vranjevo ni posle njih nisu ostali bez svojih dičnih interpretatora narodne i starogradske pesme. Još u vreme dok su Arsenovićka, Turinski i Nešić bili istaknuti nosioci uloga na sceni našeg najuglednijeg pozorišta, javlja se mlad ali vrlo talentovan glumac i još bolji pevač MILORAD MAJIĆ- KRKA. Rođen je 5. septembra 1906. godine u Novom Bečeju. Igrao je u mnogim našim pozorištima od 1928. pa sve do kraja šesdesetih godina 20. veka. Bio je glumac jakog tempreramenta i pevao je darovito prijatnim baritonom.

Njegove glasovne kavalitete nasledila je kćerka Dubravka Nešović, naša nenadmašna interpretatorka gradske pesme i romansi.

DUBRAVKA NEŠOVIĆ je svojom muzikalnošću proslavila ime Novog Bečeja. Ali kako ona spada u pevače i muzičke pedagoge posle Drugog svetskog rata, to podatke o njoj neću iznosti.

Pored istaknutih imena i dela onih Vranjevčana i Novobečejaca koji su proslavili svoje rodno mesto na području pesme i muzike, postoje i oni koji se nisu pročuli van Vranjeva i Novog Bečeja, a učinili su mnogo i zadužili svoje sugrađane pa ipak isčezli - tako reći - nezapaženo. To su oni entuzijasti, koji su se trudili da svojom darovitošću i radom postignutom veštinom učine život svojim sugrađanima lepšim, sadržajnijim, a iznad svega veselijim.

U Novom Bečeju je još početkom 20. veka postojala privatna muzička škola. Tako na jednoj razglednici istaknutoj u knjizi „POZDRAV IZ NOVOG BEČEJA” od Andreja Karolja na str. 56 gde 1906. godine „izvesni Dušan piše: Naša micika sa svojim učiteljem i učenicima slavne Tursko Bečejske privatne muzičke škole”.

Sve do Drugog svetskog rata Novi Bečej nikad nije bez 2-3 privatna učitelja muzike (klavir, violina, truba). Posebno je vredno istaći dolazak za učitelja 1909. godine Žarka Čiplića. Preduzimljiv vredan i svestrano obdaren (slikarstvo, muzika, pozorište) on već 1910. godine osniva crkveni hor pri pravoslavnoj crkvi u Novom Bečeju. Ovaj hor je pojao Mokranjčevu liturgiju u crkvi, a učestvovao je i na mnogim akademijama i priredbama. Kasnije 1918. godine odmah po završetku Prvog svetskog rata osniva Zemljoradničko kulturno-umetničko društvo OMLADINSKO KOLO. On je vodio hor tog društva i bio je reditelj, scenograf amaterskih pozorišnih predstava. Tridesetih godina pa sve do odlaska iz Novog Bečeja 1937. godine horovođa je Sokolskog hora. Hor je godinama na takmičenjima u okviru Severnobanatske sokolske župe zauzimao drugo mesto. Po pravilu je primat pripadao sokolskom horu iz Velikog Bečkereka ne samo što je zbog sedišta župe uživao izvesne privilegije, već je taj hor svojim izvšačkim kvalitetima to zasluživao. Hor novobečejskog sokolskog društva pod dirigentom Žarka Čiplića učestvovao je na svim proslavama u Novom Bečeju, i u Banji Rusandi priredio je koncert. Na sokolskim akademijama najveći deo programa popunjavao je hor svojim tačkama.

Po odlasku Žarka Čiplića iz Novog Bečeja 1937. godine hor preuzima Mihajlo Tucakov učitelj iz Vranjeva takođe sposoban horovođa i dobar organizator.

Žarko Čiplić je za svo vreme od 1909-1937. godine bio i privatni učitelj violine.

Od svojih mladih dana pa skoro sve do svoje smrti 1937. godine privatni učitelj klavira bila je kćerka nađeg čuvenog dirigenta Pančevačkog crkvenog pevačkog društva, kompozitora i pozorišnog reditelja Nikole Đurkovića, Irena. Skoro sva obdarena ženska deca za muziku bile su učenice Tanti Irene kako su je svi Novobečejci zvali.

Posle pobede Oktobarske revolucije u Rusiji u Novi Bečej je preseljen iz Harkova tz. Harkovski institut. To je bila ženska gimnazija čije su učenice bile deca ruskih izbeglica koji su bili nastanjeni u Kraljevini Jugoslaivji. Sa institutom pored profesora nastanilo se u Novom Bečeju i tridesetak ruskih porodica i tu stvorili vrlo uglednu rusku kulturnu koloniju. Kao nastavnik muzike i horovođa ženskog hora Instituta bio je Jakov Pavlović - Kobec, vrstan muzičar i muzički pedagog, koji je takođe davao privatne časove iz violine.

Harkovski institut je davao najmanje dvaputa godišnje svoje priredbe, koje su svojom muzičkom sadržinom i kvalitetom izvođenja odskakale od svih đačkih priredbi.

Ako ovom dodamo da je i Novobečejska privatna gimnazija na svojim priredbama nastupala sa đačkim horom i solo pevanjem, i Građanska škola sa svojim horom na priredbama Građanske škole, onda to znači da je skoro svakog meseca (izuzimajući letnje mesece (maj-septembar) bila po jedna đačka muzička priredba. Imajući pri ovome u viđu i aktivnost Sokolskog hora i hora Omladinskog kola i hora Srpskog pravoslavnog pevačkog društva iz Vranjeva koji su takođe nastupali javno 2-3 puta godišnje ona se dobija prava predstava o bogatstvu muzičkog života u Novom Bečeju.

Trgovačka omladina iz Novog Bečeja imala je tamburaški orkestar, koji je nastupao skoro na svakoj zabavnoj priredbi, a svake nedelje na igrankama u Sokolani. Ovaj orkestar je svake godine u zajednici sa horom Sokolskog društva iz Novom Bečeja učestvovao na sokolskom takmičenju i takođe osvajao drugo mesto u Severnobanatskoj sokolskoj župi. Trgovačka omladina je imala 1936. i 1937. godine i vrlo dobro uvežban oktet koji je nastupao sa svojim tačkama na mnogim zabavnim priredbama u Novom Bečeju i Vranjevu. Oktetom je dirigovao Radivoj Markuš iz Vranjeva.

Zadržaću se malo više na Srpskom zanatlijskom duplirskom društvu. Ovaj pevački hor osnovan je 27. januara 1881. godine na Svetog Savu. Cilj društva je bio da učestvuje sa duplirima (duple velike sveće nazivane su duplirima) na ispraćaju prilikom sahrana svojih članova i članova njihovih porodica i kao osnovno da učestvuje u crkvenim svečanostima i svečanim liturgijama.

Osnivači su bili: Aca Aradski stolar iz Vranjeva, Proka Cukić voskar, Velizar Pavlović voskar, Josif Milinkov krojač, Mladen Nešić kolar, Svetozar Pavlović kovač, Petar Ubavić kazandžija, Joca Jovanović berberin i drugi iz Vranjeva.

Članstvo se iz godine u godinu povećavalo pa je Društvo 1890. godine brojalo preko pedeset članova.

Društvo su potresale nesloge posebno oko uloge barjaktara. Novobečejci su smatrali da njima pripada to pravo jer je sedište Društva u Novom Bečeju, a Vranjevčani su opet smatrali da su oni pokretači akcije za osnivanje Društva te da im zbog toga treba da pripada ta privilegija. Zbog ovoga je došlo do cepanja Društva.

Vranjevčani u zajednici sa nekoliko poljoprivrednika osnivaju Srpsko pravoslavno pevačko društvo još devedesetih godina 19. veka. Društvo je 1905. godine brojalo 32 člana, a horovođa je te godine bio Dimitrije St. Vasić. Ovo Društvo je do Prvog svetskog rata vodio učitelj Petar Zuban, a posle njegove smrti u Ratu učitelj Galetić.

Društvo se nije zadovoljavalo samo pojanjem u crkvi, ili na sahranama, nego je učestvovalo i na raznim proslavama i zabavama. Neposredno posle Prvog svetskog rata 1919. godine Društvo je dalo koncert u Beodri (danas Novo Miloševo). U međuvremenu dolazi do bolesti horovođe učitelja Galetića i rad pevačkog društva se svodi u skromnije okvire kao crkveni hor i učešće sa pojedinim tačkama na zabavnim priredbama u Vranjevu, pod vođstvom učitelja Žarka Nikšića.

I Mađari u Vranjevu osnivaju 1934. godine pevački crkveni hor kojim je dirigovao Jožef Kovač otac katoličkog sveštenika u Vranjevu. Hor je brojao oko četrdesetak članova.

Pored Trgovačke omladine svoj tamburaški orkestar do 1932. godine je imala i Zanataska omladina Novog Bečeja. Pored ovih postojao je, a i danas valjda postoji duvački orkestar Dobrovoljnog vatrogasnog društva Novi Bečej.

Ako svemu ovome dodamo i brojne muzičke sastave profesionalaca po kafanama, a bilo ih je desetak, među kojima su posebno mesto zauzimali gudački orkestar Pište Ciganina koji je svirao u restoranu „Vojvodina” i tamburaški orkestar KROMPE kod Arsena Pecarskog u Vranjevu, onda je to čitavo muzičko bogatstvo.

Imajući u vidu ovako razvijen muzički život, a u želji da muzičku kulturu podignu još na viši nivo učitelj Žarko Čiplić u zajednici sa Jakovom Pavlovićem - Kobecom okupili su skoro sve muzički obrazovane građane i otpočeli sa radom na stvaranju filharmonije u Novom Bečeju. Prvo delo koje su pripremili bila je uvertira za operu Seviljski berberin od Rosinija.

Filharmonija je nastupila na jednom koncertu, ali i pored velikog truda nije naišla na očekivani odziv publike pa su osnivači došli do zaključka da je to nagli i veliki skok koji Novobečejci nisu mogli da prihvate, i filharmonija se ugasila.

Pokušano je kasnije da se dalje razvija muzički život pa je 1937. godine pri Sokolskom društvu Novo Bečej pripremljena opereta-parodija na operu „Kavaljerija Rustikana” „Artiljerija Rustikana” od Brane Cvetkovića, koja je vrlo lepo primljena od mladih Novobečejaca i Vranjevčana da je više puta reprizirana.

Na kraju treba istaći da je Vranjevo iznedrilo još jedno veliko muzičko ime. Vladimir Boberić vladika Bokokotorski rođen je u Srpskoj Klariji 16. novembra 1873. godine gde mu je otac Mladen kratko vreme bio paroh. Majka mu je Aneta rođena Maširević bratanica patrijarha Samuila Maširevića. Otac je ubrzo, posle rođenja Vladimira, premešten u Vranjevo. Tu je Vladimir završio osnovnu školu, a u Novom Bečeju je pohađao Jevrejsku srednju školu. Gimnaziju je učio u Sremskim Karlovcima i u Novom Sadu od 1886-7. uvek sa odličnim uspehom.

Za episkopa Boko-Kotorskog postavljen je 11. oktobra 1911. godine.

Bio je kompozitor ne samo sakralnih već i svetovnih kompozicija. Na žalost - nemamo sačuvanih podataka, ili ih mi nismo našli iako smo pokušali preko Muzikološkog instituta Srpske akademije nauka u Beogradu i Istorijskog arhiva u Kotoru, ali bez rezultata.

Umro je 17. februara 1918. godine u Budimpešti. Sahranjen je u Vranjevu u porodičnoj grobnici.

Nema sumnje da su pesma i muzika od vajkada bili omiljeni kod mladih Vranjeva i Novog Bečeja, ali je - na žalost ostalo malo pisanih tragova i zabeležaka iz ranijeg vremena.

Sve ovo što je ovde izneto novijeg je datuma i zabeleženo je na osnovu sećanja savremenika, a to je vrlo skromno u odnosu na ono kakav je stvarno bio muzički život u Vranjevu i Novom Bečeju.

Prijavite se za novosti

Prijavite se ako želite da dobijate novosti sa sajta na vaš e-mail.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak