Prilog letopisu Osnovne škole u Kumanu

Aleksandar Stefanović, nastavnik u Kumanu 1950-ih godina Vojislav Gavrilović, učitelj u Kumanu 1910/30. godina Stevan Odadžić, nastavnik i direktor nove škole u izgradnji 1950/60. godina

Portret sveštenika i učitelјa Matije Predragovića iz 1855-60. godine. Sveštenik Predragović je bio zet sveštenika Veselinovića i živeo je u periodu 1806-1891. godine. Ulјe na platnu, rad akad. slikara Nikole Aleksića, (iz umetničke zbirke Joce Vujića)Najstariji pisani dokumenat o postojanju škole u Kumanu datira od 2. januara 1869. godine. Iz ovog pismenog dokumenta, koji još uvek postoji, može se videti, da je za upravitelja škole izabran paroh Matej Predragović, a za staratelja škole Stevan Sekulić, beležnik. Pretpostavlja se da je u Kumanu i ranije postojala škola, ali kako nema pismenog dokumenta, uzmimo gornji datum kao početak školstva u Kumanu.

Nastava u srpskim školama za vreme Austro-Ugarske izvodila se na srpskom jeziku. U drugom razredu uvodi se mađarski kao poseban predmet. Od stupanja na snagu Zakona o školama 1907. godine za vreme Aponija, propisano je koliko časova u kom razredu ima se predavati mađarski jezik. Prema pomenutom Zakonu, svaki učenik po završenom školovanju trebao je da nauči da se služi mađarskim jezikom. Napred je napomenuto da prvi pismeni dokumenti o školstvu datiraju iz 1869. godine, tako iz zapisnika od 6. III 1869. godine se vidi da je osnovan “Fond prosvetno crkvene školske opštine”. Fond su sačinjavala zemljišta koja su data školi. Iz pomenutog zapisnika se vidi da je škola, fond raspolagao sa 50 kj. “Adice”, 16 kj. “Mali rit”, 50 lanaca “Kupusare” na Tisi i 105 lanaca “Velikog rita”. Interesantno je videti šta su radile školske vlasti sa pomenutom zemljom. Iz zapisnika se da zaključiti da je pomenuta zemlja data pod zakup na dve godine, a dobijenim novcem trebalo je da se izdržava škola i crkva. Zapisnik iz iste godine govori nam da je na predlog Sekulić Jefte člana crkveno školskog odbora doneta odluka da se oduzme od porte 4 fata i 6 palaca zemlje i da se da za gradnju školske zgrade. To je ona zgrada koja i danas postoji i nalazi se između kuće šandora Petrovića i crkve. Iz pomenutih zapisnika ne može da se ustanovi koji su sve učitelji bili u to vreme u Kumanu. Ali se iz dugih izvora zna da prvi učitelji u srpskim školama u većini slučajeva nisu bili sa potpunim kvalifikacijama. U većini slučajeva to su bili, u početku, kaluđeri, nedovršeni sveštenici, crkveni pojci itd. Iz drugih izvora da se zaključiti da nije ni bilo štampanih knjiga u ovim krajevima nego su se upotrebljavali bukvarovi i knjige donešene iz Rusije. Iz nekih izvora daje se zaključiti da su plate bile vrlo male. Tako prema podacima iz 1700. godine učitelji su dobijali besplatan stan i primali su 60-70 forinti godišnje. Pored toga neki su primili još vosak za osvetljenje, čizme, drvo, nešto zemlje itd. Učitelji u to vreme bili su obavezni da poje u crkvi, učestvuju u sahranama i sl. Iz zapisnika koji je sačuvan iz 1869. godine vidi se da je na održanoj sednici dana 29. XI podnet Izveštaj, i da se u istom tretira pitanje pohađanja škole. U zapisniku stoji i traži se da se upotrebe sva sredstva kako bi deca redovnu školu pohađala. Tek zapisnik iz 1870. govori o prvom učitelju Gligoriju-Gliši Periću. Pomenuti učitelj se žali na sednici usmeno da mu deca ne dolaze redovno u školu. Svi su izgledi da je učitelj Perić nosio u to vreme ime “Bajka”, jer i danas najstariji ljudi u mestu govore o nekadašnjem učitelju “Bajki”. Pomenuti učitelj Perić kroz veći niz godina spominje se kao vrli učitelj u Kumanu. Iz podataka može se ustanoviti da je kao učitelj radio u ovom selu 48 godina.

Portret Stevana Sekulića. Ulјe na platnu (50x60,5 cm) je rad slikara Nikole Aleksića. Stevan Sekulić je bio beležnik u Kumanu gde je i slika rađena 1854. godine. Ovo je verovatno prvi zabeleženi portret jednog Kumančana. Vlasnik slike je Galerija Matice Srpske, Novi SadIz zapisnika iz 1871. godine ne govori se ništa opširnije. Vidi se samo da je izabran novi školski odbor i da mu je najvažniji zadatak da uškoluje neuškolovanu decu i da natera roditelje da redovno šalju decu u školu. U taj odbor ušli su Steva Sekulić i Gliša Stanišić oba učitelji. Zatim druga lica koja nisu imenovana ali se vidi da je to predsednik opštine i oba zakletnika, koji su u to vreme bili pri opštini. Iz zapisnika se da zaključiti da su tadašnji školski odbori morali da vode priličnu borbu za uškolavanje i redovno pohađanje škole. Podataka iz 1872. godine nema, ali iz zapisnika iz 1873. vidi se sastav školskog odbora. Novi odbor su sačinjavali: Mateja Predragović-sveštenik, Pera Fogoraš-učitelj, Gligorije Perić-učitelj, Stevan Sekulić, Anta Gvožđar, Gliša Stanišić i Mita Lapadat. Imena, pored kojih nije stavljeno zanimanje, svakako su meštani-seljaci Kumana, jer takva prezimena postoje i dan danas u Kumanu. Četrnaestog IX 1873. godine odbor je na sednici doneo odluku da se muška deca podele u dva razreda, jer ih ima oko 200, a za žensku decu da se postavi jedna učiteljica. Do ovog vremena sa ženskom decom radio je učitelj Pera Fogoraš. Prema tome 1873. godine bilo je u Kumanu dva učitelja. Ovo se da zaključiti iz gornjeg zapisnika. Takođe je doneta odluka da se zemlja iz fonda koji još u svoje vreme formiran dâ na tri godine na zakup. Iz jednog zapisnika iz 1874. godine vidi se da je tadašnja učiteljska plata bila 400 forinti godišnje i stan, kao i tri jutra zemlje i da učitelj ako učestvuje u shrani prima samrtninu. Iz ovog zapisnika se vidi da je odlučeno da se raspiše konkurs za jednu učiteljicu. Na toj sednici je određena plata u visini od 400 forinti godišnje, stan i 1 lanac zemlje u “Velikom ritu”. Odlučeno je da se raspiše konkurs javno u srpskom listu. Konkurs je raspisan preko lista “Zastava”, koji je izlazio u tadašnjem Bečkereku (današnjem Zrenjaninu). Na konkursu se javili sledeći učitelji: Simeon Kreculov i Sofija Gorjančev iz Novog Bečeja. Po izlasku konkursa odbor je održao sednicu i na istoj je primljena za učiteljicu u Kumanu Sofija Gorjančev, s tim što će se na dužnost javiti 1. I 1873. godine., od kada će joj ići plata. O izboru i postavljenju pomenute učiteljice izvešten je i partijski odbor. Podaci za 1875. nedostaju, ali iz podataka koji datiraju iz 1876. godine vidi se da odbor zabranjuje učiteljima da za vreme školskih časova vode decu i sami učestvuju na pogrebima. Takođe se vidi da je raspravljano i o podeli darova između učitelja i dece koja na pogrebu učestvuju. Takođe se vidi da je u ovoj godini rešeno da se otvori još jedan muški razred. Ako dobro analiziramo zaključke i pismena dokumenta koje postoje iz tog vremena vidi se da broj učenika i odeljenja stalno raste i da školski odbor vodi brigu o školi i nastavi. Može se zaključiti da je 1876. godine otvorena i tzv. poftorna škola, jer ranije se nigde ne pominje, i da su deca u tu školu dolazila četvrtkom i nedeljom, i to oni koji su završili osnovnu školu, a da su ovim danima ponavljali i utvrđivali ranije stečena znanja. Iduće godine školska mreža se proširuje i u službu je primljen Svetozar Brašovan, a na konkursu su učestvovali Marko Subotin iz Silbaša i Svetozar Miladinov iz Srpskog Martona. Izbor se vršio tajnim glasanjem putem listića. Iste godine na jednom kasnijem zapisniku da se utvrditi da je novo postavljenom učitelju Svetozaru Brašovanovu odobreno 30 forinti na ime putnih i selidbenih troškova, kao i to da imenovani nije ni došao na službu u Kumanu. Isto tako da se ustanoviti da je 1877. godine ponovo raspisan konkurs za jednu učiteljicu i da joj je određena plata u visini od 400 forinti godišnje, stan, ogrev i 1 lanac zemlje. Isto tako da se ustanoviti da se od 300 lanaca zemlje, ovo su verovatno oni lanci odnosno zemlja iz 1849. god. tj. 200 lanaca ostali školi a 100 lanaca crkvi. 1878. godine ponovo je raspisan konkurs za jednu učiteljicu i da je primljena Katica Relčić. Iz zapisnika iz 1879. god. vidi se da u Kumanu ima upražnjenih mesta i da je tajnim glasanjem primljen Andrija Jovanović, a konkurisali su još Milan Čanović i Kuzman Milovanović. Jedan zapisnik iz 1881. god. govori da je pomenuti učitelj Andrija Jovanović uveden u spisak birača za izbor poslanika za karlovački sabor. 1882. godine postavljena je učiteljica Natalija Krstonošić. Iz ovog perioda da se zaključiti da učitelj Andrija Jovanović vodi zapisnike sve 1886. god. Dana 12. VII 1886. godine održan je sastanak školskog odbora iz kojeg se vidi da se predlaže da se kupi kuća za školu nasred sela, a novac da se obezbedi putem skupljanja priloga. Svi su izgledi da je to neka kuća ili dvorište od onih gde je sad škola na uglu. Iz istog zapisnika se vidi da eparhijski školski odbor traži da se otvori škola na državnom jeziku. Školski odbor odbija navodeći da nema dovoljno novčanih sredstava. Godine 1887. nailazimo ponovo na učitelja Gligorija-Glišu Perića koji moli odbor da mu odobri godišnju pripomoć. Odbor dodeljuje pripomoć za revnosnu četrdesetosmogodišnju dužnost. Pomenuti učitelj je svakako učitelj Gliša Perić “Bajka” koji se spominje još 1870. godine. Iste godine mesto penzionisanog učitelja Gligorija Perića izabran je Dušan Mirković. U istoj godini ima još upražnjenih mesta i za jedno upražnjeno mesto bira se Stevan Kolarić. U idućoj godini odbor osniva poseban odbor za kupovinu kuće. Svi su izgledi da se opet radi o kući gde se sad nalazi škola na uglu. U ovaj odbor su ušli: učitelj Kolarić i meštani Panta Brančić, Đura Ćurčić, Sima Sekulić, Rada Mečkić, Marko Nosonjin i Miloš Doroslovac. Takođe se iz zapisnika vidi da je kuća kupljena iste godine. Iz zapisnika iz iduće godine vidi se da se vodi borba oko podizanja školskih zgrada. Iste godine određena je učiteljska plata. Za periodi 1889. do 1899. godine nema podataka, i pretpostavlja se da se školski odbor u ovo vreme i nadalje bavio problemima o izdržavanju škola, postavljanju učitelja i slično. Jedan dokument od 17. III 1899. godine rešenjem br. 3 dokazuje da je te godine 200 jutara iz školskog fonda gruntovno prevedeno na crkvenu opštinu na traženje eparhiskog školskog odbora. Godine 1899. nalazimo da je u Kumanu službovao učitelj Jovan Hadžić. U 1899. godini pominje se prvi put kao učitelj u Kumanu Marko Vujić i zabavilja Marija Miletić. Te 1899. godine u školi je bilo 298 đaka. U istoj toj godini spominje se kao učitelji: Vukosava Bugarska, Dušan Miletić, Jovan Hadžić, Marko Vujić, Svetozar Bajić (sl. 10.2). Isto tako se vidi da je odbor na mesto Milutina Arackog i Mladena Stančića izabrao Novu Trifunjagića i Peru Veselinova. Isto tako iz pomenutih dokumenata da se zaključiti da su upravitelji škola u ono vreme bili meštani, a ne iz reda učitelja. Tako je 1899. godine za upravitelja škole izabran Milanko Sekulić i isti je bio sve do 1901. godine, kada je na njegovo mesto izabran Vlada Đurić. Godine 1902. školski odbor je tražio od političkog odbora da kazni roditelje koji ne šalju decu u školu. Iduće godine iz zapisnika se vidi da je za zabavilju izabrana Sofija Zamurović. Od 1903. do 1912. godine nedostaju verodostojni dokumenti. Godine 1912. dolazi za upravitelja škole učitelj Dušan Miletić. Iduće godine pominje se učitelj Vojislav Gavrilović da odlazi u vojsku i kasnije se pominje kao vojnik i zarobljenik u Rusiji. Za školsku 1913-1914. god. bili su sledeći učitelji: Dušan Miletić, Vukosava Bugarska, Vojislav Gavrilović, Cveta Popović, Marija Miletić, Ljubica Azucka, Marko Vujić, Stojan Doroslovac, Živko Tošić i još jedan “koji dođe”. Članovi školskog odbora 1913. godine bili su: Obrad Cucin, Vojislav Gavrilović, Jefta Maksić, Dušan Miletić i Čeda Radišić. Iz dokumenta iz 1913. godine da se zaključiti da je jedne učitelje plaćala politička opština, a neke crkvena opština. Iste godine na mesto Vojislava Gavrilovića postavljena je njegova žena Julka. Iste godine je na mesto Julke Gavrilović došao Toša Dimitrijević. Za staratelja škole 1914. godine izabran je Milan Baračkov. Na jednoj od sednice školskog odbora iz 1914. god. član odbora Aca Sekulić primećuje školskom odboru da učitelji koriste decu za svoje lične potrebe. Od 1914. do 1917. god. takođe nedostaje zapisnik. članovi školskog odbora 1917. godine bili su: Stojan Doroslovac-učitelj, Milan Nikolić, Stevan Mirković, Paja Radišić, Dušan Miletić, Čeda Doroslovac, Ivan Baračkov i Ivan Šijačić. Iste godine na mesto predsednika školskog odbora Vojina Stančića bira se Ljuba Kumrić. Takođe, konstatuju da je sve manje dece u školi. Godine 1918. zbog izbeglica odbor prazni dve učionice gde će se smestiti izbeglice. Iste godine za upravitelja škole izabrana je Cveta Popović-učiteljica. Godine 1919. članovi školskog odbora su: Ivan Šijačić, Ivan Baračkov, Stojan Doroslovac, Cveta Popović, Paja Radišić i Marija Horvat. Iste godine ministarstvo prosvete traži izveštaj da li će crkveni odbor moći da plaća nastavno osoblje po školama. Odbor je odgovorio da neće moći. 1921. godine odbor oduzima zemlju nekim učiteljima koju su dobili na korišćenje svojevremeno. Iste godine škola traži pogodno zemljište za školsku baštu. Iz raznih zapisa i pričanja starijih mlađima zna se da je današnje Kumane doseljeno na ovo mesto zvano “Crni pesak” iz “Starog sela” 1810. godine. Postoje dokumenti da je današnja crkva građena 1830-1840. godine. Iz tog perioda nema nigde dokument o školi niti pak učiteljima. Po pričanju najstarijih ljudi prva škola je bila niska i pokrivena trskom i nalazila se između crkve i kuće Šandora Petrovića. Takođe je postojala još jedna mala i neugledna kućica pokrivena trskom na praznom gruntu a sada pak gde se nalzi stambena zgrada opštine. U pomenutoj zgradi radilo se do 1911. godine kada je zgrada srušena, iz razloga što je u njoj jedno vreme bila smeštene bolnica kada je vladala epidemija kolere u Kumanu.

Na kumanačkom groblјu je sahranjen najpoznatiji kumanački učitelј 19. veka Gligorije Perić Bajka (1820-1887.)Treća školska zgrada postojala je sve do 1951. godine, koja se pominje iz najstarijih vremena. Nalazila se između opštinske zgrade i omladinskog doma. Sve ove zgrade bile su niske od naboja pokrivene trskom, a učionice su se zagrevale seljačkim pećima u kojima je ložena slama. Današnja zgrada zabavišta podignuta je do 1913. godine kao državna zgrada. Pomenuta zgrada građena je vrlo solidno od tvrdog materijala sa dve učionice i stanovima. Školske zgrade na uglu preuređene su i građene pred prvi svetski rat. Jedan deo zgrade je od naboja a drugi je građen od cigala i čerpića. Neki ljudi pričaju da je bila škola u kući Makse Kovačevog u kojoj su učila jevrejska deca, kojih je za vreme Austougarske bilo dosta u Kumanu. Kao novije školske zgrade spominju se i dve učionice gde je smeštena današnja pošta i kancelarija crkvene opštine.

Škole za vreme distrikta: U Brankovo vreme, učili su u Karlovcima Dištrikćani [8a]: Matej Grujić, iz Bašaida, učio 1836-37. treći razred gramatike; sa njim zajedno učio je taj razred Tima Kovačević iz Karlova; a sa Brankom u razredu učio je taj razred, odlično je učio, Stevan Nikolić, sin Atanasija, bivšeg učitelja iz Kuman(im)a; sa njim je učio i Vasilij Belić, sin Isaka, ratara iz Karlova. Godine 1837-8, u prvom razredu humanitatis, u Karlovcima, uči Konstantin Tomašević iz Kikinde. Godine 1838-9 uči u Karlovcima, najstariji razred u Karlovcima, isti Konstantin Tomašević, a u razredu je mlađi Timotije Kovačević iz Karlova, dok drugu gramatiku uči Pavle Krstonošić, sin obućara iz Kikinde. Godine 1839-4 završava s odlikom gimnazije u Karlovcima već pomenuti Timotije Kovačević, a 1842-3 prešao je u karlovačku retoriku iz Segedina Vasilije Filipović, sin učitelja u Karlovu. Godine 1842-3 učio je ovde treći razred gramatike Gavril Vajdić, sin Juliane, udovice u Kikindi. Iduće školske godine, u najstarijem razredu karlovačke gimnazije odlično uspeva Vasilije Filipović; tako i Petar Aleksijević, sin Nedeljka, učitelja u Kumani, u pretposlednjem razredu, dok Gavra Vajdić završava četvrti razred gramatike. Godine 1844-5 učio je u Karlovcima prvi razred čovečnosti Georgije Janković, sin Orestija, trgovca u Vranjevu, koji je i pre toga gramatiku učio u Vrbasu.

Posle bune možda su deca Dištrikta češće odlazila u Karlovce i Novi Sad. Godine 1852-3 uči u Karlovcima, kao blagodjejanac, drugi razred Lazar Telečki, sin udovice Perside iz Kumana. Njemu je tada 13 godina, prevashodan je učenik, deveti od dvadesetorice. U četvrtom je razredu Aleksa Sekulić sin Jefte, paroha u Kumani; sa njim u istom je rasredu i Simeon Simić, sin paroha Petra iz Kikinde.

O gradu