Srpske pravoslavne veroispovedne škole u Kumanu

Vojislav Gavrilović, učitelј u Kumanu iz prve polovine 20. veka

O otvaranju prve srpske škole u Kumanu nema nikakvih podataka. Može biti da bi se moglo iz školskih arhiva iz raznih spisa i dokumenata to ustanoviti. Posle velike seobe našeg naroda 1690. godine pod vođstvom Arsenije Čarnojevića u Ugarsku, Srbima je od strane cara Leopolda priznata crkvena autonomija, a u okviru te autonomije, dato im je pravo, da mogu podizati i svoje škole. Prema nekim podacima 1703. godine već je bila škola u Feldvarcu (Bačkom Gradištu) i Starom Bečeju, pa je verovatno da je te godine i u Kumanu postojala srpska škola ili je možda kasnije otvorena. Te prve škole niukojem slučaju ne mogu se ni približno računati u redovne škole [35b]. U njima se radilo bez nastavnih programa i plana i bez spremnih nastavnika. Za vreme patrijarha Arsenija IV Šakabente, škole su bile potpuno zanemarene, pa i onaj mali broj što ih je bio prestao je sa radom. Kada je došao njegov naslednik Mitropolit Pavle Nenadović, koga naš istoričar Jovan Rajić naziva “Sej veliki muž”, otpočelo je podizanje srpskih škola ubrzanim tempom, i on je odista najviše učinio za srpsku prosvetu. Godine 1770. donesena je prva Uredba o školama kojom se sve škole u monarhiji modernizuju. U to doba je u Kumanu već bilo srpskih škola u kojima se učio samo psaltir i časlovac, a po donošenju novih uredaba 1770. i 1774. godine uvođaju se u školama predmeti: Matematika, Zemlјopis (Geografija) i još neki drugi predmeti. Onda je već postojao nadzor u srpskim školama. Kumanska srpska crkvena opština pripadala je temišvarskoj eparhiji, a u toj eparhiji nadzor nad srpskim školama vršio je Todor Janković. On je bio prvi nadzornik srpskih škola. Pomenute reforme škola izvršene su za vreme Vladavine Marije Terezije i Josifa II. U XIX veku za vreme nagodbe sa Mađarima (1807.) sve škole u Ugarskoj su potpale pod mađarsko ministarstvo vera i prosvete i ono je izdavalo razne uredbe i naređenja u pogledu nastave i uređenja škole. Ono je naredilo da na svim školskim zgradama moraju biti i natpisi na mađarskom jeziku. Na kumanskim školama stajali su sledeći natpisi “Pravoslavna srpska veroispovedna narodna škola”. Nastava u srpskim narodnim školama izvodila se na srpskom jeziku ali počev od drugog razreda uveden je mađarski jezik, kao predmet. Od kako je stupio na snagu Aponjijev Zakon7) o školama (1907.) propisano je koliko časova u kom razredu se imao predavati mađarski jezik. Prema pomenutom zakonu, svaki učenik po završenom četvrtom razredu morao je u školi naučiti da se služi mađarskim jezikom, a po svršetku šestog razreda imao ga je potpuno i savladati. Od veroispovednih učitelјa traženo je potpuno znanje mađarskog jezika, a zatečene učitelјe koji nisu znali mađarski, stavlјali su u penziju. Od kako je stupio na snagu Aponjijev Zakon, počela je punom parom mađarizacija. Pored svih nastojanja traženi uspeh iz mađarskog nije se mogao postići. Kumane je čisto srpsko mesto, a mađarska reč u selu nije se mogla čuti. Uspeh nije mogao biti postignut ni u Komunalnoj školi u kojoj su svi predmeti predavani na mađarskom jeziku. U veroispovednim školama postojao je nastavni plan. U prvom razredu bilo je predviđeno 20 časova nedelјno, a u trećem i četvrtom razredu 25 časova nedelјno. U svim razredima se radilo dvokratno. U prvom i drugom razredu od 8-10 časova, a popodne od 14-16 časova, a u starijim razredima od 8-11 časova, a popodne od 14-16 časova. Četvrtak je bio slobodan dan. U Kumanu je postojalo odelјenje V i VI razreda sa 28-30 časova nedelјno. Nacionalnu istoriju kao predmet državne vlasti u srpskim školama nisu dozvolјavale. Ipak se na času veronauke, koji su predavali učitelјi, kada se govorilo o osnivanju srpske samostalne crkve., govorilo i o Nemanjićima, o staroj srpskoj državi, a na času srpskog jezika kada se čitale narodne pesme, govorilo se o najezdi Turaka o propasi srpske države, o ropstvu, o ustanku, itd. U Kumanu u srpskim školama bilo je više odelјenja i svako odelјenje je imalo samo po jedan razred. Nepodelјena škola sa četiri razreda bila je Komunalna škola. Zbog toga što je svako odelјenje imalo samo po jedan razred, u srpskim školama u Kumanu bilo je lakše raditi i mogao se postići lep uspeh. U školama nije bio propisan neki metod rada, već je svaki učitelј radio po svome nahođenju. Vukosava Bugarska učitelјica službovala je u Kumanu 32 godine i stalno je radila u prvom razredu. Odličan rezultat je postizala, a isto tako i Dušan Miletić, koji je stalno radio u četvrtom razredu osnovne škole. U ono doba počeli su naši učitelјi kod upoznavanja slova u prvom razredu uvađati fonetiku i fonomimiku a u svim razredima su izvodili koncentracionu nastavu. Za mađarski jezik je bio propisan direktan metod rada. Pisani pribor su deca imala. Za sve srpske veroispovedne škole bile su propisane specijalne vežbanke i crtanke koje su za veroispovedne škole izrađivane u Manastirskoj štampariji u Karlovcima. Na kraju školske godine u srpskim školama održavali su se ispiti. U Kumanu su ispiti trajali po tri dana. Ispiti su bili javni u prisustvu članova Mesnog školskog odbora u đačkih roditelјa. Toga dana su školske dvorana bile ukrašene ćilimima i cvećem, a na posebnim stolovima i zidovima su bili izloženi crteži i ručni radovi. Na ispitima su učenici pokazivali postigniti uspeh u toku školske godine. Ali ti ispiti koji su održavani pred javnošću, ujedno su bili i ocena za same nastavnike. Ti ispiti su imali dejstvo na nastavnike, jer su se i nastavnici takmičili, da sa svojim učenicima pokažu što bolјi uspeh. Na ispitu je svaki učenik bio ispitivan iz svakog predmeta te su oni u nižim razredima trajali više od dva časa, a u starijim razredima i preko tri časa. Prvi učitelјi u srpskim školama nisu bili kvalifikovani, bili su to polupismeni sveštenici i crkveni pojci “meštri” i “daskale”, koji su učili decu čitati časlovac. Prve školske knjige su dolazile iz “Moskovske zemlјe”. Maksim Suvorov8) je doneo prvi Bukvar, a taj Bukvar je bio “Pervoe učenie atrakomlј”. On je doneo 400 komada Bukvareva 1723. godine po naredbi Petra Velikog. Po uzoru ovih štampani su za sve škole Bukvari iz kojih se deca učila čitati. Kakvi su onda bili učitelјi tako su bili i plaćeni. Ima podataka da su učitelјi u nekim školama 1707. god. dobili besplatan stan u školskoj zgradi i da su primali 60 do 70 forinti godišnje. Neki su primali pored plate još 75 funata voska (za osvetlјenje) par čizama i jedan klafter drva, a neki po jutro, dva zemlјe. Učitelј je morao biti pokoran svešteniku koji je bio u školi stvarni gospodar. Morao je pojati u crkvi za pevnicom, morao je paliti kandilo u crkvi, pa čak i zvoniti. Morao je i samrtnika opojavati. I kumanski učitelјi su to isto morali raditi. Nov period nastaje u srpskim školama sa otvaranjem srpske veroispovedne učitelјske škole u Somboru 1778. godine. Ta škola je 1953. godine proslavila 175. godišnjicu svoga postojanja. Ona je dala srpskim školama prve kvalifikovane učitelјe. Ta škola je u početku bila trorazredna, a posle je pretvorena u četvororazrednu školu. Ona je značajnu ulogu odigrala u modernizaciji srpske prosvete uopšte. Ona je dala učitelјe Vojvodini, pa i Srbiji, Bosni i Crnoj Gori. Od svoga postojanja preko 3000 učitelјa je dala srpskom narodu. Ti učitelјi su bili nosioci srpske prosvete, oni su se čvrsto odupirali mađarizaciji koja je snažno uzimala maha, a naročito od 1907. godine. Ti učitelјi su u našem narodu svoju patriotsku dužnost časno obavlјali. Oni su dali sve od sebe čuvajući srpske škole kao zenicu oka svoga. Svi učitelјi u Kumanu su bili maturanti Srpske učitelјske škole u Somboru. Učitelјe na srpskim školama birala je Skupština crkvene opštine; izabran je onaj koji je imao više časova. Na prazna učitelјska mesta bili su raspisani stečajevi objavlјeni u Mitropolijskom glasniku ili u dnevnim listovima koji su onda izlazili u Vojvodini. Učitelј koji je bio izabran i potvrđen od strane eparhijske crkvene vlasti, dobio je dekret za stalnog učitelјa u dotičnom mestu. On se nije mogao premeštati u druga mesta. Eparhijski školski odbor je postavlјao samo privremene učitelјe po potrebi koji nisu imali stalnost. Ja sam bio u Kumanu na osnovu stečaja jednoglasno izabran 1910. godine, a dekret stalnosti sam dobio 1911. godine. Teket toga dekreta glasi: “Srpski pravoslavni narodni školski savet proglašuje Vas ovim na osnovu uredbe za srpske narodne škole od 1872 ##59. i 68. za stalnog učitelјa u Kumanu s tim, da uz pravo uživanja svih s učitelјskim mestima tim skopčanih koristi imate i sve tom Uredbom, naredbama i preporukama vaših školskih vlasti propisane dužnosti tačno i savesno vršiti. Srpski pravoslavni narodni školski savet. U Karlovcima 6/19 junija 1911. godine (Pečat) Lukijan c. r., Patrijarh.'' Učenici učitelјske škole po završetku četvrtog razreda, polagali su maturu pred Komisijom Srpskog pravoslavnog narodnog školskog saveta. Učitelјska diploma je imala dve teketa: srpski i mađarski teket. U diplomi su upisane ocene slovima: Odličan, vrlodobar, dobar, dovolјan i nedovolјan.

Ulaz u zgradu sa glavne ulice “Državne narodne škole”. Snimak je nastao na Božić 8. januara 1936. godine. Mladi bračni parovi se šetaju. Među njima je Milan Stančić-Uča sa verenicom. Božićne praznike proveo je u Kumanu došavši sa odsustva iz jugoslovenske kralјevske vojske. Puno godina je službovao u selu Lovćencu, učeći crnogorsku kolonističku decu osnovnom vaspitanju i obrazovanjuDiplomu potpisuju svi nastavnici škole, predsednik komisije, duhovni poverenik (somborski prota) i izaslanik državne vlasti. Na kraju diplome koju sam primio ispisan je sedeći teket: “Na osnovu toga ispita proglašen je gospodin V... G... osposoblјenim za samostalnu učitelјsku službu na pravoslavnim srpskim osnovnim školama, s tim da je ujedno osposoblјen i za vršenje dužnosti crkvenog pojca”. Učitelјi veroispovednih škola stalno su tražili da se oslobode pojačke dužnosti u crkvi. U Novom Sadu održan je veliki mitropolijski učitelјski zbor 1910. ili 1911. god. na kome je prisusvovalo preko 500 učitelјa/ca veroispovednih škola, a koji su tražili povišenje plata i oslobađanje od pojačke dužnosti. Minimalne osnovne plate u Kumanu 1910. god. bile su 500 forinti godišnje (mesečno 41,50 forinti). U Vranjevu su učitelјi imali 600 forinti godišnje (mesečno 50 forinti). Sve je zavisilo od toga kako je koja crkvena opština stajala u materijalnom pogledu. Brigu za škole i učitelјe u svakom mestu vodio je crkveni školski odbor čiji je predsednik bio sveštenik, a platu je učitelјima isplaćivao crkveni tutor. Crkvena opština u Kumanu je imala preko 400 jutara zemlјe i nije mogla iz prihoda isplaćivati svoje službenike (11 učitelјa, 2 sveštenika, 1 crkvenjaka) već je razrezala crkveni porez na svoje vernike, a koji je ubirala politička opština zajedno sa državnim porezom i opštinskim porezom.

Sve srpske škole su avgusta 1919. godine prešle u državne ruke te je tako izdržavanje škole prešlo na teret državnog (plate učitelјske) i teret opštinskog budžeta (snabdevanje škola). Prve školske zgrade u Kumanu je podigla crkvena opština. One su bile nehigijenske i nepropisne. Zapamtio sam dve takve zgrade. Jedna je bila desno od ulaza u opštinsko dvorište i prostirala se sve do velikog ''bircuza'' (sl. 6.1). Ta zgrada je bila trskom pokrivena, a imala je jedan manji učitelјski stan i jednu školsku dvoranu. U toj školi sam pohađao prvi razred osnovne škole kod pok. Vukosave Bugarske učitelјice.

Prva zgrada osnovne škole u Kumanu otvorena je početkom 1820-ih godina (lokacija današnje samousluge). Snimak je iz 1890. godineDruga zgrada je bila preko od crkve na uglu. I ona je bila pokrivena trskom a imala je jedan učitelјski stan i jednu školsku dvoranu. U toj školi sam pohađao drugi razred osnovne škole kod pok. Jovana Hadžića, učitelјa. Oko te zgrade bili su visoki jablanovi.

Treća neuredna zgrada bila je Komunalna škola. Ove zgrade više ne postoje. Od postojećih školskih zgrada najstarija zgrada je pored crkvene porte, koja ima jednu školsku dvoranu i jedan učitelјski stan i zgrada u istom dvorištu sa tri školske dvorane. školska zgrada u dvorištu nije prvobitno izgledala kao sada, već je bila niža i trskom pokrivena. Ta zgrada je preopravlјena, pokrivena crepom, a hodnik zgrade je proširen i betoniran. Prva zgrada koju je podigla crkvena opština je od čistog naboja.

Popovska kuća u centru sela iz 1891. godine. Jablani, ti večni stražari Kumana, dominirali su centrom sela i u 19. vekuPrvi deo zgrade je građen u drugoj polovini 19. veka. U nastavku, prema crkvi podignuta je početnom 20. veka još jedna zgrada, koja je puno značila za mnogobrojne učenika i učitelјe. U funkciji je bila sve do rušenja početkom 1960-ih godina kada se planirala izgradnja nove višespratne zgrade osnovne škole ''Stančić Milan Uča''.

Ona se prostire pored samih pijaca a ima dva stana i dve školske dvorane, a jedna od tih dvorana služila je za zabavište. Ta zgrada je podignuta 1898. god. Mada je bila od naboja smatrala se za moderniju školsku zgradu. Ona se morala brzo podići. Mađarske državne školske vlasti tražile su obustavu rada u svim nehigijenskim školskim zgradama, pa su ostale crkvene opštine rok za podizanje nove školske zgrade. Ukoliko crkvena opština to ne bi izvršila zgradu bi morala podići politička opština pa bi onda postala Komunalna škola sa mađarskim nastavnim jezikom. Da ne bi do toga došlo, a pošto crkvena opština baš tada nije imala materijalne mogućnosti da podigne modernu školsku zgradu, rešila je da školsku zgradu podigne od naboja, ali da bude propisna. Nadzor nad gradnjom škole vršio je eparhijski inžinjer, organ Eparhijskog školskog odbora u Temišvaru. Prilikom izgradnje školske zgrade više puta je dolazio u Kumane nadzirivao radove, da se školska zgrada podigne potpuno po planu. Posle nekoliko godina na mestu one straćare na uglu, odmah pored već ranije podignute školske zgrade, podignuta je od tvrdog materijala nova zgrada sa tri školske dvorane, a najnovija školska zgrada sagrađena je od tvrdog materijala sa dve školske dvorane i jednim učitelјskim stanom, koja se nalazi pored Zadružnog doma. Ta zgrada je dovršena 1919. godine i ostala je crkvenoj opštini za njene potrebe. Politička opština je međutim, podigla od tvrdog materijala najlepšu školsku zgradu u Kumanu za Komunalnu školu sa dve školske dvorane i dva lepa učitelјska stana. Mislim da je pomenuta zgrada bila dovršena 1909. godine (sl. 15.1). Mada se školske zgrade nalaze u neposrednoj blizini ne znam kako se sada izvodi nastava u osmogodišnjoj školi kada školske dvorane nisu skoncentrisane u jednoj zgradi. Prema tome nastava u osnovnoj školi u Kumanu izvodila se u 11 školskih dvorana, ali mi je nepoznato da li pored postojećih dvorana škola ima i kakvih drugih prostorija (za fizikalni kabinet, prostoriju za biblioteku, kancelariju za upravitelјa škole i prostoriju za nastavničku zbornicu, salu za gimnastiku itd.).

Sve ovo što sam izneo to je u najkraćim crtama što treba da se zna o bivšim srpskim pravoslavnim narodnim školama. Te škole prestale su kao takve avgusta 1919. godine, ali su nastavile sa novim planom i programom, osnivanjem Kralјevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

O gradu