Kumane u revoluciji 1848. godine

Revolucionarni događaji 1848. godine imali su snažan odjek i u Velikokikindskom dištriktu u kome je zbog nerešenog agrarnog i nacionalnog pitanja izbio antifeudalni agrarni pokret selјačkih masa. Do krvavog sukoba između pobunjenih srpskih selјaka i vojske došlo je prvo u Kikindi 24. aprila. Povod za sukob i borbu bilo je isticanje mađarske zastave, koju je omladina spalila i kao simbol slobode postavila srpsku trobojku. Značajnu ulogu u tim događajima imao je student Đorđe Radak, drug Svetozara Miletića. On je vodio agitaciju u duhu liberalne građanske omladine pod parolom nacionalne i građanske slobode, što su pobunjeni selјaci prihvatili, ali su u svojim zahtevima bili revolucionarniji i tražili podelu veleposedničke zemlјe i potpunu likvidaciju feudalizma. Oni su zbacili organe feudalne dištriktske vlasti, koja ih je ugnjetavala i počeli borbu pod parolom: »Potucite gospodu Mađare i Nemce« da bi se zatim okrenuli i protiv srpske gospode. Revolucionarni pokret ubrzo je zahvatio mnoga obližnja sela. Naoružani selјaci iz Kumana, kao i selјaci iz ostalih sela, pritekli su u pomoć Kikinđanima. Svetili su se eksploatatorima rušenjem salaša na iberlandskoj zemlјi, palјenjem sena i slame, sečom vinograda, voćnjaka i slično.

Taj stihijski, neorganizovani pokret selјačkih masa bio je krvavo ugušen.

Koliko je Kumančana stradalo u oružanim borbama 1848. — 1849. godine — ne  zna se. Ali se iz kasnijih podataka vidi da su borci, koji su nazivani batalionci, produžili su da se bore sve do predaje oružja 1849. godine i da su mnogi poginuli. Na osnovu oskudnih podataka vidi se da su Kumančani u vreme revolucije, u avgustu i septembru 1848, učestvovali i pod komandom general-majora Volnhofera, sa dva batalјona, 2000 pešaka, i tri eskadrona, 499 konja, u borbama kod Srbobrana. I pored toga što je bila brojnija i bolјe naoružana, mađarska vojska je izgubila bitku. Međutim, 1849. godine posle silnih okršaja Mađari su zauzeli Srbobran. Trebalo je da Kumančani, kao nagradu za učešće u borbama, dobiju po dva jutra zemlјe na doživotno korišćenje. To pitanje nije godinama rešavano. Ali pod pritiskom masa, kada je Dištrikt obnovlјen, 1861. godine je rešeno da sve opštine izvrše svoje obaveze prema dobrovolјcima. Opštinsko poglavarstvo Kumane 29. jula 1862. godine tim povodom ističe:

»ne imajući nikakve raspoložive zemlјe gruntove u nagradu dati namerava, zato moli za dozvolu od magistrata da može u vezi sa tim pitanjem da sklopi ugovor sa njima«.

Tako je Opština Kumane nagradila svoje dobrovolјce.

Posle neuspele revolucije nastao je kontrarevolucionarni period — Bahov apsolutizam. U tom periodu, u kome nisu, ipak, mogle biti uništene sve tekovine revolucije, Kumane je prolazilo kroz sve faze kroz koje je prolazio i Dištrikt do njegovog ukidanja 1876. godine.

Prema novim propisima iz 1848. godine, deveti zakonski član definitivno je ukinuo plaćanje feudalnih dažbina na staru, tj. sesijsku zemlјu, koja je time prešla u potpuno vlasništvo dištriktskog stanovništva.

Početkom marta 1853. godine donesen je Carski urbarijalni patent po kome je dištriktskom stanovništvu priznato pravo na korišćenje iberlandskih zemalјa. Taj patent je 1861. godine priznao Ugarski zemalјski sabor, čime je stupio na snagu i u Dištriktu. U vreme Bahovog apsolutizma bilo je teško pokrenuti pitanje otkupa iberlandske zemlјe. Međutim, kada je krajem 1861. godine obnovlјen Dištrikt, bilo je potpuno nesređeno stanje u oblasti korišćenja i plaćanja iberlandske zemlјe. Zato su izbili novi sukobi.

Prema statističkim podacima o stanovništvu Dištrikta. Kumane je 1863. godine imalo 3642 stanovnika (Srba), ili prema drugim podacima ukupno 4.616 stanovnika. Bez obzira koja je cifra tačna, verovatno obe, broj stanovnika nije mali, ali se zbog osiromašenja smanjio broj poreskih       obveznika, te je došlo do deficita u opštinskom budžetu. Kumančani nisu mogli da izdržavaju ni školu.

Te godine Gavrilo Pešić, učitelј iz Kumana, tražio je preko Magistrata da mu se izda dvomesečna plata. Iz odgovora S. Sekulića i Laze Sekulića, opštinskog kneza, vidi se da Opština nije mogla »da mu plati zato što u blagajni nije bilo novaca«.

Da bi rešili pitanje plaćanja prosvetnih radnika, osnovali su Crkveno-školski odbor. U zapisniku od 2. I 1869. godine pominje se i prva uprava škole. Za upravitelјa izabran je Matej Predragović, pop, a za staratelјa Stevan Sekulić. Šestog III 1869. godine osnovan je fond Crkvene opštine za iz državanje crkve i škole. U taj fond ušla je Adica (50 jutara). Mali rit (16 jutara), Kupusari (50 lanaca) i Veliki rit (105 lanaca). Zemlјa je izdavana pod zakup, a prihodi su ulazili u taj fond. Gliša Perić Bajka je najduže radio kao učitelј u Kumanu, oko 48 godina. On se u zapisnicima spominje kao učitelј koji je radio sa stotinu đaka koji su na podu sedeli, a »on ih je ipak sve dobro učio«. Znači, škola nije imala ni đačke klupe, a kamoli ostala nastavna sredstva. Imali su nešto udžbenika koje su roditelјi plaćali. Učitelјi su ih nabavlјali za svu decu. Bilo je slučajeva da su siromašna deca besplatno dobijala udžbenike.

O razvoju zanatstva u selu u narednom periodu, na žalost, nemamo podataka. U Kumanu je 1862. godine bilo 22 zanatlije, od kojih 19 Srba: 8 kovača, 5 kožuhara, 4 čizmara, 1 kolar i 1 krojač. Ostali su bili doselјenici drugih nacionalnosti. Poznata su imena nekih zanatlija sa kraja XIX veka. Rada Sokolović, kolar, Miša Kumrić, kovač, Farkić i Santovac, ćurčije, Jefta Petrović, kovač, koga je nasledio sin Jovan. Zbog toga je ta porodica imala nadimak Kovačevi. Kasnije je to postalo prezime.

Gotovo pred samo ukidanje Dištrikta izvršena je njegova reorganizacija. Na osnovu XLII zakonskog člana od 1876. godine Dištrikt je organizovan kao samostalna municipacija koja je imala samoupravu čije je predstavništvo imalo polovinu virilista, a polovinu biranih članova. Kako je u Dištriktu bilo 62208 stanovnika, predstavništvo je imalo 62 virilista (to su bili stanovnici koji su plaćali najviše poreza i na osnovu toga su automatski ulazili u predstavništvo) i 62 izabrana člana. Prema spisku računovodstva Finansijske direkcije, u Kumanu su 1872. godine bili virilisti: Miloš Doroslovac, dva sveštenika Jefta Sekulić i Matej Predragović, sudac opštine Laza Sekulić i beležnik S. Sekulić. Za izbor predsedništva Dištrikt je bio podelјen na šest srezova i tri podsreza. Kumanski srez činila su dva sela: Kumane i Taraš. Prema popisu birača iz 1870. godine, Kumane je imalo 316, a Taraš 123 birača koji su birali 8 predstavnika. Kako je 1873. godine oko 10% stanovništva umrlo od epidemije kolere, morao se smanjiti i broj birača.

Vremenom teško isušene površine rita koristile su se sve češće kao oranice. Deobe i zakupi kočili su intenzivniji razvoj polјoprivrede, naročito »kada su ogromni kompleksi ritske zemlјe počeli da se akumuliraju u rukama malobrojnih gazda u Dištriktu — obično rukovodilaca Magistrata i opštine — ili pak posednika — spahije — van Dištrikta«. Narodne mase su sve češće zahtevale definitivnu podelu ritske zemlјe putem otkupa i pretvaranjem iberlanda u privatno vlasništvo. Ali, zbog suprotnih stavova između ugarske vlade i Dištrikta, ovo pitanje se nije moglo rešiti. Da bi odstranio glavnu kočnicu za rešavanje tog problema, Ugarski sabor je 12. juna 1876. godine ukinuo Velikokikindski dištrikt kao privilegovanu samoupravnu teritoriju. Teritorija bivšeg Dištrikta priklјučena je torontalskoj županiji, u čijem će sastavu ostati sve do kraja prvog svetskog rata. Iduće, 1877. godine, izvršena je arondacija političkih srezova u torontalskoj županiji prema kojoj je Kumane pripalo bečejskom srezu.

Zbog otkupa iberlandske zemlјe, 26. avgusta 1877. godine izabrano je povereništvo od predstavnika svih deset opština bivšeg Dištrikta. Kumančani su dali 4 člana, među njima je bio i Stevan Sekulić. Posle dugih pregovora i smetnji, koje je činila ugarska vlada, skloplјen je, 1882. godine, ugovor o otkupu iberlandske zemlјe. Država je prodala iberlandsku zemlјu opštinama bivšeg Dištrikta, a opštine su, na osnovu propisa, podelile iberland pojedinim posednicima. Visina otkupa za sav iberland iznosila je svega 8822860 kruna. Krajem maja 1882. godine donet je Zakon o iberlandu. Opštine su zajmom od Mađarske hipotekarne i kreditne banke iz Pešte odjednom sve isplatile. Kredit je uzet na 40 godina sa 6% kamate godišnje. Opština Kumane je za otkup iberlanda podigla zajam od 305950 kruna.

Pri Opštini je osnovan Odbor petorice za sprovođenje otkupa. Dugovi i velike kamate upropašćivali su selјake, naročito siromašnije. Zbog toga je dolazilo do egzekucije i municijacije na kojima su posedi od nekoliko stotina kruna prodavani vrlo jeftino. Problem iberlandske zemlјe, za čije se rešenje narod godinama borio, bio je, dakle, rešen u korist zemlјoposednika, koji su imali i podršku vlasti. Sve je to uslovlјavalo propadanje sitnih i srednjih selјaka. Osiromašeni selјaci su se proletarizovali. Zaoštravale su se klasne suprotnosti. Kao posledica toga pojaviće se prvi organizovani pokret agrarnog proletarijata u Kumanu i drugim mestima severnog Banata.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom