Kumane u Velikokikindskom dištriktu (1776.—1876.)

Privilegijom carice Marije Terezije od 12. novembra 1774 godine osnovan je Velikokikindski dištrikt, koji je obuhvatao deset sela među kojima je bilo i Kumane. To je bio »povlašćeni srpski okrug« u okviru feudalne austrijske monarhije. Ovom privilegijom regulisani su spahijsko podanički odnosi, unutrašnje uređenje dištrikta kao feudalne institucije, zatim prava i dužnosti stanovništva prema organima vlasti. Stanovnici su bili oslobođeni kuluka (rabote) i dobili su regalna prava. U slučaju rata bili su dužni da plaćaju kontribuciju — ratni porez. Opština je dobila neku vrstu samouprave. Birali su kneza i zakletnike koji su skuplјali porez za Magistrat i obavlјali druge poslove. Dobili su i razne druge povlastice.

Od 1779. godine Kumane je u okviru Dištrikta, zajedno sa celim Banatom, pripalo Ugarskoj i u tom sastavu ostalo sve do 1848. godine. Mađari su priznali dobar deo privilegija koje su srbi uživali. Tako su im dozvolјavali da prvo svake, a kasnije svake treće godine, biraju, u prisustvu senatora i magistra, opštinsku upravu, suca i zakletnike.

Skupštinama Dištrikta prisustvovali su delegati svih deset sela. Vasa Stajić u svome delu »Velikokikindski dištrikt« navodi da su 14. juna 1791. godine Opštinu Kumane zastupali Jovan Radišić, Vasa Kumrić i Teodor Brusin. Kasnije, na svečanoj skupštini Dištrikta, koja je održana 19. decembra 1794. godine, opštinu Kumane su zastupali sudac, eškut i beležnik: Vasilije Đurić, Arsen Jelić i Stefan Mišković. Vasa Stajić spominje da je 30. aprila 1794. godine izvršen pregled računa Opštine Kumane za period od 1791. do 1794. i da je utvrđeno da su bivši suci Arsen Jelić i Grigorije Tubić primili bez znanja opštinskog blagajnika 256 forinti od prihoda Opštine i utrošili sve na dnevnice i druge potrebe.

Pravoslavna crkva u selu, istorijski spomenik pod zaštitom države, građena je 1810. do 1824. godine.Privilegijom su stanovnici dobili obradivu zemlјu (sesijsku ili konstitutivnu) uz obavezu plaćanja poreza po 20 krajcara godišnje za jutro. Zemlјa je bila podelјena u sesije od po 34 jutra: 24 jutra oranice, 6 jutara livade ili senokosa, 3 jutra pašnjaka ili izlaza i jutro okućnice. Do 1776. godine izvršena je deoba sesijske zemlјe po opštinama. Prilikom deobe vodilo se računa o zaslugama stečenim u ratu, o broju članova domaćinstva, o stočnom fondu i odanosti državnim vlastima. U najstarijem spisku od 12. januara 1781. godine vidi se da je u Kumanu podelјena 81 cela sesija, 53 polovine, 6 četvrtina i 12 osmina, što iznosi ukupno 3536 jutara i jedna prekobrojna popovska sesija. Kumane je imalo 64 i 14/16 jutara vinograda i 19 i 13/16 bašta. Uz ove, obradive površine, Opština je izdavala u zakup 5649 jutara ritske zemlјe za stočarstvo onim Kumančanima, pa i nekim iz okolnih mesta, koji su više plaćali. Tada je selo imalo 180 domaćinstava i 41 kuću. Ostali stanovnici su živeli u zemunicama.

Kako je Velikokikindski dištrikt imao izrazito zemlјoradnički karakter, to je i pitanje zemlјoposedovnih odnosa i plaćanje poreza i dažbina bilo osnovno pitanje Privilegije od 12. novembra 1774. godine. Prema tački 5. te Privilegije glavarina je iznosila 6 forinti i 30 krajcara godišnje po osobi, ili u naturi 10 požunaca (64 i 1/2 litre) žita, ili 16 požunaca ječma. Za jutro oranice selјaci su plaćali zemlјarinu po 20 krajcara godišnje, a posebno su plaćali desetak na useve i stoku. Desetak je sabiran u naturi pa je prodavan, a tim novcem isplaćivan je takozvani paušal. Oni koji su ubirali porez često su zloupotreblјavali svoj položaj. Dištrikt je 5. februara 1794. godine zatvorio suca i blagajnika iz Kumana, jer nisu mogli da opravdaju zbog čega je Opština dugovala na ime desetka 587 požunskih merica pšenice, 648 merica ječma i 177 merica ovsa.

Jedna od najtežih gladnih godina u Kumanu bila je 1794/95 Zbog jake suše selјaci nisu dobili od žetve ni seme koje su posejali. I dok je seoska sirotinja gladovala, seoske gazde su posakrivale hranu, koju je pronašla komisija prilikom rekvizicije. Kako rekvizicijom nisu mogle biti podmirene potrebe gladnog stanovništva, Dištrikt je podigao zajam, kupio kukuruz u Sremu i delio ga stanovništvu za hranu i setvu.

Za 1799. godinu Opština Kumane je platila Dištriktu na ime takozvanog »jaganjačkog desetka« 98,28 1/2 kruna za 2109 jaganjaca.

Za držanje krčme u Kumanu 1782. — 1783. godine platili su Todor Ristić 116,15 forinti, Mića Ristić 15 forinti i Pera Cucić 345,45 forinti, a za 1792. — 1793. godinu Todor Šića- rović platio je 650 forinti.

Opština je izdavala i prodavnice mesa pod zakup. Todor Krstić, Arsen Jelić i Josim Sekulić plaćali su po 6 forinti zakupnine za 1792. — 1793. godinu. Od 1801. godine dobio je u zakup mesarsku prodavnicu i Petar Đorđević.

Mlinarina je iznosila 6 forinti od suvače. U Kumanu je 1781. godine bilo 6 suvača.

Osnivanje novog Kumana

Stanovnici Kumana često su stradali od ratnih pustošenja epidemija i elementarnih nepogoda: suše i grada i najčešće od poplava. Na zahtev stanovnika, a uz saglasnost Dištrikta od 1801. godine, Kumančani su počeli da izgrađuju novo selo na terenu koji se zvao Crni pesak, udalјenom 4 kilometra od starog naselјa, gde se Kumane i danas nalazi.

Podizanje novog sela u tadašnjim uslovima bilo je vezano sa velikim materijalnim i fizičkim naporima, zato je podizanje trajalo godinama. Do 1809. godine je podignuto 236 kuća i 3 suvače (mlina). Stanovnici su te godine platili porez 1299 forinti i 18 1/2 krajcara. Maksimum poreza za bogatije selјake iznosio je 13 forinti, a minimum jednu forintu.

Imamo i podatke o desetku koji je Opština Kumane predala Dištriktu u naturi za period od 1813. do 1818. godine.

  1. godine 748 požunskih merica pšenice, 47 ječma
  2. godine 9 požunskih merica pšenice
  3. godine 2396 požunskih merica pšenice, 395 ječma
  4. godine 1416 požunskih merica pšenice, 249 ječma

Razvitak sela od 1821. do 1825. godine dovodi do porasta stanovništva. 1821 godine u selu je izgrađeno 357 domova. Do 1825. godine selo se dalјe širilo i povećavalo. Doselili su se i stranci. Tada je u selu bilo 398 domova sa 2.934 stanovnika, i to: 2.871 pravoslavni, 54 rimokatolika i 9 Jevreja. Doselјene porodice bile su zanatlijske. Nјihova imena i poreklo ne znamo. Međutim, poznato je za Jožefa Paveka, koji je došao iz Turskog Bečeja, da je sa 400 forinti srebra platio zakup za prodavnicu mesa.

Novu pravoslavnu crkvu zidali su od cigala i završili je 1823. godine. Ona se i danas nalazi u centru sela. Ikonostas je dovršen 1854. godine. Izradio ga je tada čuveni slikar Nikola Aleksić, a rezbarijske radove, koji imaju takođe veliku umetničku vrednost, napravio je tada poznati umetnik Janjić iz Arada. U crkvi se čuva plaštenica na crvenoj svili, rad čuvenog slikara Teodora Češlјara. Posle sto godina crkva je restauirana zajedno sa ikonostasom. Umetničke radove izvodio je Stevan Aleksić, akademski slikar, koji je izradio i dve nove ikone.

Škola u novom selu

U skladu sa dalјim razvitkom novog sela i porastom broja stanovnika povećao se i broj učenika. Zbog toga je trebalo podići novu školsku zgradu. Prema sačuvanoj fotografiji i po pričanju najstarijih lјudi, prva škola bila je u niskoj zgradi koja je bila pokrivena trskom, ali je imala više prozora.

Prva zgrada osnovne škole u KumanuOd 1822. do 1826. godine Jefta Sekulić bio je jedan od učitelјa u novoj školi koja je podignuta oko 1820. godine. Imena ostalih učitelјa nisu poznata. Godine 1826. bilo je u Kumanu 225 dece od 6 do 12 godina, 162 dečaka i 63 devojčice. Mada je još od 1776. godine bila zavedena obavezna nastava za mušku i žensku decu, u Kumanu su pohađali školu samo 59 dečaka i 3 devojčice. Roditelјi su plaćali školarinu, zbog čega siromašne porodice nisu mogle da školuju decu. Često su roditelјi zadržavali decu, naročito žensku, da im pomažu u domaćim poslovima. Nastava je bila na narodnom jeziku, a udžbenici su bili napisani crkvenoslovenskim jezikom koji deca nisu razumela, što je predstavlјalo veliku teškoću. Učitelјi su dobijali plate u novcu ili naturi, a uz to, koristili su 2 lanca oranice i 2 lanca livade. Po Sentklaraiju primali su učitelјi 90 forinti godišnje plate, oko 625 litara žita i 20 snopova trske. Plate su određivane svake godine novim ugovorom. Oni koji su pristajali na manje plate lakše su dobijali učitelјsko mesto.

Tags: