Arhitektonsko – stilske karakteristike hrama

Crkva Svetog Nikole u Novom Bečeju je jednobrodna građevina sa zvonikom iznad zapadnog pročelјa, izduženim prostorom naosa i oltarskom apsidom na istočnoj strani, spolјa i iznutra petostranom.

Građena je u opeci, a potom malterisana. Krov je kosi dvoslivni i pokriven biber crepom. Pored glavnog portala na zapadnoj strani, crkva ima još dva bočna ulaza, sa severne i južne strane.

Način na koji su fasade oblikovane i dekorisane daju crkvi izgled vojvođanskih sakralnih građevina s kraja XVIII i početka XIX veka, koje se odlikuju svojom bogatom i raznolikom malterskom plastikom. Od dekorativnih elmenata izdvajaju se nekoliko tipova natprozorskih frontona, kružni i trouglasti detalјi podprozorskih kartuša na fasadama broda i kartuša ispod pravougaonog prozora na zvoniku, četiri lјilјana na kapitelima pilastara na zapadnoj fasadi, kao i niz trouglića ispod triglifa timpanona zapadne fasade. Tu su još i jonski kapiteli pilastara tornja zvonika i girlande koje se nalaze na uokvirenoj pravougaonoj površini ispod prozora zvonika.

U dubokim kasetiranim nišama, smešteni su prozorski otvori koji, u kombinaciji sa plitkim pilastrima završenim isturenim kapitelima, naglašavaju vertikalnu podelu fasada. Ispod arhivolti prvog traveja južne i severne fasade, nalaze se predstave Sv. Nikole u stojećem stavu u vidu fresko-ikone.

Ravnoteža u odnosu na izraženu vertikalnu raščlanjenost fasada postignuta je profilisanim potkrovnim vencem i širokom trakom ispod njega.

Zapadnim pročelјem dominira istureni centralni rizalit flankiran udvojenim pilastrima sa leve i desne strane na kojem se nalazi ulazni portal I prozor polukružne konstrukcije, nadvišen timpanonom i tornjem.

Toranj crkve pretrpeo je određene izmene usled oštećenja nastalih u toku nevremena 1931. godine. Tada

je skinut jedan njegov deo tako da je skraćen za otprilike 5 m. Nјegova današnja visina iznosi 30 m. Horizontalni venac između spratova na tornju je u visini slemena krova glavnog broda crkve.

Potkrovni venac je profilisan, u središnjem delu ima polukružnu formu, prateći oblik satova postavlјenih ispod njega, kao završni motiv zvonika. Fasade su ukrašene ugaonim pilastrima koji su završeni jonskim kapitelima, a čitav zvonik je završen sa limenim „jastukom“ i krstom. Na sve četiri fasade su izduženi polukružno završeni prozorski otvori.

Crkva je zasvedena poluobličastim svodom koji se oslanja na lukove. Iz prostora priprate, stepenicama smeštenim južno od glavnog ulaza penje se na galeriju – hor, koju nose dva masivna stupca.

Unutrašnjost hrama

Nasuprot odmerenim i skladno rešenim spolјnim zidnim površinama, unutrašnjost hrama odiše baroknom raskoši. Ikonostasna pregrada, čija je arhitektonska konstrukcija prekrivena obilјem rezbarenog bilјnog ukrasa, nosi četrdesetak predstava stojećih figura svetitelјa i crkvenih praznika za koje se, po najnovijim istraživanjima, smatra da ih je 1804. godine naslikao Stefan Gavrilović (?-1823).[20] Ovaj umetnik spada među najbolјe majstore srpskog poznobaroknog slikarstva, prožetog novim klasicističkim uticajima, koje je nastajalo krajem XVIII i tokom prvih decenija XIX veka.21

Jedan od prvih predstavnika srpskog romantizma, Pavle Simić (1818-1876),[22] izveo je 1858. Zidne slike na svodovima naosa i oltara. Na svodu nad solejom u sredini je predstava Boga oca koji sedi na oblacima nad kuglom zemalјskom. Ispod su četiri arhanđela i glave anđela. U uglovima su jevanđelisti.

Na južnoj strani svoda od istoka ka zapadu su scene: Vaznesenje Hristovo, Rođenje Hristovo i Preobraženje. Na severnoj strani od istoka ka zapadu: Vaskrsenje Hristovo, Silazak Sv. Duha i Krštenje.

Signatura slikara, kursivom, ostavlјena je u uglu, na severnoj strani, na svodu nad solejom: „P. Simić živopisac 1858“.23

Verovatno su od Pavla Simića i dve zidne slike u oltaru od kojih su na svakoj po dve stojeće figure arhijereja. Na južnoj strani su Sv. Jovan Zlatousti I Sv. Grigorije Bogoslov, a na severnoj Sv. Jakov i Sv. Vasilije Veliki.

Hristov grob je iz 1821. godine. Na njemu su scene stradanja Hristovih, Tajna večera i Raspeće. Pretpostavlјa se da je rad istog majstora koji je slikao i Hristov grob u crkvi u Vranjevu, a pripada krugu Georgija Popovića.

Može se pretpostaviti da su rezbareni ukrasi na pevnicama, tronovima, kao i dve nalonje, dva četvorougaona stočića i jedan tronožni stočić u isto vrme izrađeni kada i rezbarija ikonostasa.24

Na osnovu rešenja Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Novog Sada od 6.10.1966. godine, br. 596, stavlјeni su pod zaštitu zakona ikonostas, zidno slikarstvo, tronovi (Bogorodičin I Arhijerejski), ikone i Hristov grob, kao i predmeti primenjene umetnosti, dva velika svećnjaka od drveta, tanjir ili služavnik od kovanog mesinga i petohlebnica od srebra. Takođe, istim rešenjem stavlјen je pod zaštitu kao spomenik kulture i crkveni hram.

Crkva Sv. Nikole je proglašena za kulturno dobro od velikog značaja za Republiku 1991. godine («Sl. list AP Vojvodine», br. 28/91.).

Crkva Sv. Nikole sagrađena je u stilu klasicizma sa elementima baroka. Oko crkve je prostrana porta ograđena transparentnom ogradom. U porti je veliki krst od crvenkastog kamena, na stepenasto oblikovanom postolјu. Krst je prvobitno bio postavlјen na glavnom trgu Novog Bečeja 1844, ali je premešten u portu 1952. godine.

20 Za ikonostas postoje, takođe, različiti podaci. U Letopisu crkve stoji da su ikonostas i freske radili Pavle Simić, Jeftimije Popović i Teodor Kračun 1858. godine, kada je izvršena i unutrašnja rekonstrukcija dela crkve. Pretpostavlјalo se da je ikonostas slikao Jeftimije Popović, a manje ikone oko ikonostasa Teodor Kračun (ove su verovatno prenete iz neke stare crkve), dok je ikone na zidovima i plafonu radio Pavle Simić. Novija istraživanja, pre svih O. Milanović-Jović iz 1971. godine, iznose, da je ikonostas slikan, 1814. godine, a podatak o tome pronašla je pod rednim brojem 12, u crkvenom inventaru iz 1841. godine. Dalјe, nakon istraživanja ona zaklјučuje da je slikarstvo na ikonostasu bez sumnje proisteklo iz radionice Stefana Gavrilovića jer na to upućuju naglašene stilske analogije između ovoga rada u crkvi i ostalih Gavrilovićevih ikonostasa. Misli se pre svih na radove u crkvama u Kuzminu, Sr. Kamenici i Bukovcu. Sličnosti se ispolјavaju, po njenom mišlјenju, kod određenih figuralnih i kompozicionih rešenja, na ikonama ovih ikonostasa, načinu slikanja nabora tkanine i koloritu, kroz koji se probijaju sivoplavi i maslinastosmeđi tonovi. Dalјe, B. Todić u knjizi „Srpski slikari od XIV do XVIII veka“ knj. II, objavlјenoj 2013. godine, iznosi podatak, na osnovu istraženih arhivskih dokumenata, da je autor ikona na ikonostasu Spc. Sv. Nikole u Novom Bečeju, zaista Gavrilović, ali da je slikanje ikona završeno do 3. novembra 1804. godine. Kao i u slučaju Letopisa u kojem se iznosi pogrešan podatak o autoru ikonostasa, pisanom sigurno kasnije i po sećanju, isto tako i podatak da je nastao 1814. godine, od kojeg polazi O. Milovanović-Jović, držeći se crkvenog inventara iz 1841. godine, netačan je, jer je, kako se ispostavilo po arhivskim dokumentima, nastao 1804. godine. Videti: O. Milanović-Jović, Ikonostas crkve svetog Nikole u Novom Bečeju – Prilog proučavanju rada slikara Stefana Gavrilovića, Zbornik za likovne umetnosti 7, Novi Sad 1971, 317-321; O. Milanović-Jović, Iz slikarstva i primenjene umetnosti u Banatu, Građa za proučavanje spomenika culture Vojvodine VI-VII, Novi Sad 1976, 161-163; M. Kolarić, Klasicizam kod Srba 1790-1848, Beograd, MCMLXV, 94; L. Mečkić, nav. delo, 1989, 254-255; B. Todić, Radovi o srpskoj umetnosti i umetnicima XVIII veka: po arhivskim i drugim podacima, Galerija Matice srpske, Novi Sad 2010, 475-482; B. Todić, Srpski slikari od XIV do XVIII veka, Novi Sad 2013, 139-140.


21 Detalјnije o Stefanu Gavriloviću videti prilog na kraju tekstualnog dela.

22 Osnovni biografski podaci o P. Simiću objavlјeni na kraju monografske studije.

23 U međuratnom periodu u dva maha su obnovlјene Simićeve zidne slike: prvi put je obnovu izveo, kao što je već rečeno, Vasa Pomorišac, slikar iz Beograda uz pomoć dekorativnog slikara Nikole Stankovića iz Bele crkve, 1928. godine, a drugi put Žarko Čiplić, koji je potpuno restaurirao kompoziciju Rođenje Hristovo, 1931.; O. Mikić i L. Šelmić, Delo Pavla Simića (1818-1876), katalog, Galerija Matice Srpske, Novi Sad 1979, 19-45, 90; D. Medaković, Srpska umetnost u XIX veku, Beograd 1981, 115-132; M. Jovanović, Srpsko crkveno graditelјstvo I slikarstvo novijeg doba, Beograd-Kragujevac, 1987, 68-69, 71-74, 78, 81, 84, 86, 118, 134; O. Milanović-Jović, nav. delo, 1976, 161.

24 O. Milanović-Jović, nav. delo, 1976, 162-163.

Tags:

Pišite nam...