Prostorna kulturno-istorijska celina Centar Novog Bečeja

Zaštićena Prostorna kulturno-istorijska Celina Centar Novog Bečeja, predstavlјa dobro očuvan stari centar varoških naselјa, organizovan prema administrativnim merama i zakonima s kraja XVIII I početka XIX veka u Vojvodini, sa autentičnim tipskim zgradama stare opštine s kraja XVIII veka koja je do danas sačuvana, kao i srpskom pravoslavnom crkvom Sv. Nikole, sagrađenom u drugoj polovini XVIII veka. Kuće u glavnoj Ulici maršala Tita i na Trgu slobode su uglavnom jednospratne građevine, podignute tokom XIX veka, do Prvog svetskog rata, sa očuvanim autentičnim izgledom i parcelacijom.

Svojim arhitektonsko-stilskim vrednostima i ulogom u istorijskim zbivanjima, političkom i kulturno-prosvetnom životu mesta, valorizovano graditelјsko nasleđe daje ovoj celini značajno mesto u istoriji srpskog naroda u Vojvodini i Republici Srbiji.

Novi Bečej je posle odlaska Turaka, 1716. godine, obnovlјen na obali Tise oko male, do danas sačuvane, crkve (Manastira) koja je sagrađena u prvoj polovini XVIII veka. Oko manastira se nalazilo groblјe.12

Na vojnim kartama banatskih naselјa iz 1769-1772. godine, predstavlјen je plan Bečeja (Becsey) i Vranjeva (Franiova Militair) sa najpribližnijim izgledom ovih mesta iz toga vremena. Izgled potvđuje postojanje naselјa Bečeja, oblika latiničnog slova „L“, formiranog uz levu obalu Tise, kod koga „regulacija“ još nije bila završena. U njemu su kuće bile odvojene od bašti. Uz samu reku su postojala dva reda kuća koja su se prostirala paralelno sa njom, u pravcu sever-jug, a prema jugo-istoku naselјe se širilo u okviru desetak formiranih poprečnih ulica, koje su, takođe, izlazile na obalu reke. Kuće su bile građene u nizovima, relativno „ušorene“, fronta okrenutog prema ulici. Na severu sela su postojale dve kuće okružene baštama i označene većim znacima. Verovatno su to bile neke javne, opštinske zgrade.13

Kuće su u početku bile brvnare, pa od naboja, ređe od čerpića, sa uličnim zabatom od pruća ili dasaka.

Krov je bio pokriven trskom ili ševarom, sa prepuštenom strehom. Ovakve kuće su građene sve do kraja XIX i u prvoj četvrtini XX veka.

Zahvalјujući velikoj polјoprivrednoj proizvodnji I trgovini, Novi Bečej i Vranjevo su postali bogata naselјa.

U Geografskom rečniku Mađarske iz 1851. godine, Fenješ Elek je pisao o Turskom (Novom) Bečeju kao najvećem mestu trgovine žitom u monarhiji. Tornjevi katoličke i pravoslavne crkve kao i žitni magacini, bili su, prema njegovom opisu, građeni od tvrdog materijala i davali su gradu lep izgled. Ulice su bile popločane kamenom, kao i šetalište pored reke. Pred dvorcem veleposednika, uz visoki nasip na Tisi, nalazili su se drvoredi. Kej je bio ukrašen bedemima od lomlјenog kamena. Zabeleženo je da su se godišnje održavala tri vašara, nedelјne pijace, kao i pristanište iz kojeg se godišnje otpremalo oko 300 brodova sa žitom, najviše za Budimpeštu I Beč i dr. Posle žita, važna je bila trgovina vinom, duvanom i stokom. U okolini je uspevalo lekovito bilјe.

Nedugo nakon velikog požara 1886, zahvalјujući razvijenoj trgovini i izvozu žita, kao i polјoprivredi, uslediće period bogaćenja građanskog staleža. Otpočeće se sa gradnjom mlinova, otvrajaju se banke, pilana, a početkom XX veka i fabrika cigle i crepa.

Drugi plan Novog Bečeja, koji je do danas poznat, potiče iz 1896. godine. Sačinjen je povodom proslave Milenijuma u Budimpešti, a u vreme kada je ovo naselјe nosilo naziv Török Becse (Turski Bečej).

Plan potvrđuje postojanje centra obrazovanog na današnjem trgu nastalom na preseku Ulica maršala Tita i Žarka Zrenjanina, kao i izgled ostalih ulica sa ucrtanim javnim objektima i kućama, sagrađenim do tog perioda, koji su na planu podjednako predstavlјeni istim oblikom osnove i bojom. Pored toga naznačena su i mesta postojanja obe pravoslavne crkve, „Manastira“ i Spc Sv. Nikole, kao i Rkc Sv. Klare Asiške. Reka Tisa, predstavlјena na karti, tekla je u neposrednoj blizini današnjeg glavnog trga, sa njegove zapadne strane.

Na trećem katastarskom planu Novog Bečeja iz 1908. godine, ucrtani su svi do tada izgrađeni javni objekti kao i kuće bogatijih trgovaca i zanatlija.

Najčešće su pravougaonih osnova i dužom stranom postavlјene na regulacionu liniju ulice. Može se primetiti da su mnogi od njih još tada prošireni, izgradnjom novih krila, kako je crvenom bojom i naznačeno na mapi. Isto tako, dotrajali i stari biće uskoro zamenjeni novim. Predstavlјen je i prvi javni objekat nekadašnje uprave - zgrada starog načelstva, do danas sačuvana, a sagrađena krajem XVIII veka, na uglu Ulica Milorada Popova i Svetozara Miletića, kao i nekadašnja trgovačka radnja Vele Petera, nedaleko od ove, na uglu Ulica Žarka Zrenjanina i Svetozara Miletića, iz istog perioda.

Tu je i Spc Sv. Nikole, podignuta u drugoj polovini XVIII veka. Sa početka XIX veka je Rkc Sv. Klare Asiške, a nešto kasnije, 1861. sagrađena je i Evangelička crkva.

Iz XIX veka su i ostali objekti, mahom sagrađeni u stilu akademizma, u glavnoj Ulici maršala Tita, Ulici Žarka Zrenjanina i na glavnom Trgu oslobođenja: Župni dvor, Šlezingerova palata, Tursko-bečejska štedionica, gvožđarska radnja Huga Rihtera, Maletićeva banka, Hotel „Jadran“ („Rojal“), hotel „Vojvodina“, izdužena masivna ugaona prizemnica na uglu glavnog Trga i Ulice Žarka Zrenjanina, kuća spahije Kostovića, i dr.

Početak XX veka je za Novi Bečej predstavlјao, sve do Prvog svetskog rata, period intenzivnog razvoja i promene izgleda, ne samo centra nego i okolnih ulica. U tom vremenskom razdoblјu izgrađene su, do danas sačuvane, mnoge reprezentativne građevine, ne samo javne namene, nego i privatne kuće. Gradi se zgrada današnje biblioteke u Ulici Žarka Zrenjanina, kuća u Ulici Revolucije br. 7, kao i zgrada stare crkvene škole u Ulici Ive Lole Ribara.

U istom periodu, podignuti su i objekti u novom, secesijskom stilu: Harkovski institut, danas srednja škola „Ive Lole Ribara, 1909. godine, Građanska škola sa fiskulturnom salom, danas O.Š. „Milan Čiplić“, 1910. godine, obe u glavnoj Ulici marsala Tita, kao i kuće u Ulici Žarka Zrenjanina br. 11 I br. 8, u kojoj je danas zgrada opštine iz 1911. godine. U istoj ulici, početkom XX veka, sagrađene su još i zgrade katastra, zatvora i suda, takođe u stilu secesije.

Posebnoj grupi pripadaju objekti sagrađeni posle Drugog svetskog rata od kojih su najznačajniji: zgrada Radničkog doma (danas Dom kulture), Radničkog univerziteta (danas zgrada Katastra), Dom narodnog zdravlјa, hotel Tiski cvet, Zadružni dom, Sportska hala i Robna kuća.

Na kraju vredno je spomenuti i najvažnije građevine koje su u prošlosti postojale ali su, počevši od 1908. godine, uklonjene. Misli se pre svega na dvorac Hadžimihajla-Sisanjija s pomoćnim zgradama I parkom koji se nalazio na prostoru gde je danas Dom zdravlјa, i sve stambene kuće pored njega, do Ulice Svetozara Miletića. Isto tako, Rohonci Lipot, zet porodice Sisanji, imao je kuću na samom uglu glavnog trga, pored nekadašnjeg hotela „Vojvodina“, kao što se vidi na karti iz 1908.. U kasnijem period kuća je porušena, dok je hotel opstao sve do 1944. godine. Bio je veći od susednog „Rojala“, do danas sačuvanog, i imao je veliku salu – kafanu. Bila je to zgrada na sprat, sa malim unutrašnjim atrijumskim dvorištem. Imala je dvadesetak soba za noćenje, a u prizemlјu su bili restorani i velika sala za zabave i priredbe.

Danas se tu nalazi Zadružni dom, podignut pedesetih godina XX veka. Pored hotela „Vojvodina“, u zgradi veleposednika Rohoncija bio je bife „Bela lađa“.14

Preko puta kuće Rohonci Lipota, uz samu dolmu sa pogledom na Tisu, dvorac je izgradio Šojmoš Elemer, potomak porodice Sisanji, kao što se i vidi na istoj mapi. Dvorac je kupio 1927. godine Marković Vićentije iz Siriga kod Segedina a porušen je početkom osamdesetih godina XX veka.

Pored promena u ekonomskom pogledu, kada krajem XIX veka dolazi do ukidanja Dištrikta i pripajanja okolnih sela novobečejskom srezu, u Novom Bečeju zabeležene su vrlo značajne pozitivne promene i u kulturnom životu nešto ranije.

Romantičarski duh koji se krajem XVIII i početkom XIX veka pojavio skoro u celoj Evropi, zahvatio je i Srbe u Vojvodini. Nastupio je period nacionalnog zanosa i kulturnog poleta. U takvim uslovima su pozorišne predstave postale jedan od posebnih vidova borbe za buđenje nacionalne svesti i širenje kulture.

Najveći domet u renomiranim pozorištima onoga doba u inostranstvu postigao je Joca Savić (1847-1915) iz Novog Bečeja, koji je bio pozorišni glumac i reditelј, šekspirolog, veliki pozorišni pedagog i publicista u Beču, Vajmaru, Manhajmu i Minhenu.

Među značajnije novobečejce ubrajaju se još I Ognjeslav Kostović (1851- 1916), pronalazač, konstruktor i naučnik iz oblasti tehničkih nauka, odmah iza Nikole Tesle i Mihajla Pupina.

Pored mnogobrojnih pozorišnih družina postojala su u Novom Bečeju još i poznata pevačka, čitalačka i sportska udruženja, koja su nastavila sa svojim radom i posle Prvog svetskog rata.


12 J. Erdelјanović, Srbi u Banatu, Novi Sad 1992, 355-356.

13 S. Ćurčić, M. Jovanović, nav. delo, 2014, 114.

14 S. Bakić, Studija zaštite nepokretnih kulturnih dobara na teritoriji Opštine Novi Bečej, 1994. (Dokumentacija ZZZSKZ).1994.

Tags:

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koja smatrate da bi dopunila sajt, priključite nam se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije... koje ćemo rado objaviti.

Ideju...

Oni imućniji Novobečejci koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj sajta, da budu dobrotvori (kako se nekada to radilo) mogu nas kontaktirati i dati svoj doprinos ideji koja nam je zajednička.