Kratka istorija nastanka i urbanističkog razvoja Novog Bečeja

Na sadašnjem prostoru Novog Bečeja i uže okoline, lјudskih naselјa bilo je još oko 3000 g. p. n. e. Za ovaj period postoje dva vanredna arheološka lokaliteta u neposrednoj blizini Novog Bečeja i Vranjeva: Borđoš i Matejski Brod.1

Iz srednjovekovnog perioda najpoznatiji su ostaci bazilike Arače koja se nalazi u ataru između Novog Bečeja i Novog Miloševa, na udalјenosti od oko dvadesetak kilometara severoistočno od grada. Manastir je verovatno sagrađen u prvoj polovini XIII veka.2 Kako su se vlasnici menjali tako je ovaj manastir bio dograđivan i nadgrađivan, pa se menjao I njegov spolјašnji oblik i unutrašnji sadržaj.

Pored Arače, preteča današnjeg Novog Bečeja bilo je srednjovekovno utvrđenje Castellanum de Beche koje se kao Novobečejska tvrđava ili grad utvrđenje pominje 1342. godine. Ova tvrđava je bila izgrađena na ostrvu, uzvodno od današnje lokacije Novog Bečeja, naspram zapadne periferije Vranjeva, a sa kopnom bila je povezana veštačkim nasipom.3

U vreme velike seobe naroda, na ovoj teritoriji su se smenjivali i njome privremeno vladali Goti, Gepidi, Huni, Langobardi i Avari. Poslednji koji su u ove krajeve došli i tu ostali bili su, u VI veku Sloveni i u IX, Mađari.

Naziv mesta Bečej verovatno potiče od vlastelinske porodice francuskog porekla Beče - Gergelј koja se ovde doselila u vreme uvođenja hrišćanstva kod Mađara pod prvim kralјevima iz kuće Arpadovića, krajem X i početkom XI veka.4

U prvim pisanim izvorima, kako navodi Rudolf Šmit u svojoj studiji „Grad Bečej“, Bečej se pominje 1238. godine za vreme kralјa Bele IV.5 Dok Lazar Mečkić u monografiji „Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju“ smatra, da se „kao prvi pisani trag u istoriji Novog Bečeja može uzeti 1091. godina“.6

Prema knjizi Dušana Popovića „Srbi u Banatu do kraja XVIII veka“ Bečej je u prošlosti pripadao Torontalskoj županiji. Kao grad je zabeležen 1342, a kao varoš 1441. i 1660. godine. Godine 1717. imao je 20, a 1727, 45 nastanjenih domova, a deset godina kasnije 56 poreskih obveznika. Godine 1752. naselјen je Srbima iz Pomorišja i Potisja, a 1773. imao je 207 pravoslavnih i 44 katoličkih domaćinstava.7

Početkom XV veka, Bečej je u posedu srpskih despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, a nakon kraćeg vremena prelazi u posed mađarskih vlastelina.

Godine 1551. Bečej su osvojili Turci i u njihovom posedu ostaje sve do ratova za oslobođenje (1682-1716).

Posle rušenja bečejske tvrđave 1701. godine i napuštanja Banata od strane austrijskih trupa, prema odredbama Karlovačkog mira iz 1699. godine, Srbi koji su se još zatekli u Bečeju prešli su u Bačku i tamo osnovali bački Bečej. Posle proterivanja Turaka iz Banata, nakon bitke kod Petrovaradina 1716, jedan deo stanovništva vraća se nazad i ponovo izgrađuje napušteni grad. Iako je srednjevekovni Bečej znatno stariji od bačkog Bečeja novoizgrađeni grad sada dobija ime Novi Bečej da bi se razlikovao od onog drugog Bečeja na bačkoj strani. Naziv Turski Bečej počeo se upotreblјavati tek posle proterivanja Turaka iz ovih krajeva.

Kada je 1774. godine formiran Velikokikindski dištrikt, Vranjevo, koje je danas deo Novog Bečeja, ušlo je u njegov sastav, što se u ekonomskom pogledu veoma povolјno odrazilo na njegov razvoj. S druge strane, Dištrikt je imao nepovolјan uticaj na razvoj Novog Bečeja jer su sva okolna sela pripadala Dištriktu. Novi Bečej i Beodra koji su bili vlastelinstva i nisu mu pripadala, predstavlјala su izolovano ostrvo, lišeno ekonomskog zaleđa.

Posle ukidanja Velikokikindskog dištrikta 1876. i njegovog priklјučenja Torontalskoj županiji, Vranjevo i još neka druga mesta ponovo su pripali novobečejskom srezu.8

Kada je na predlog Josifa II u Banatu počela prodaja kameralnih imanja, novobečejski spahiluk je 1782. godine kupio trgovac cincarskog porekla Pavle Hadži-Mihajlo, doselјen iz grčkog dela Makedonije iz okoline Kastorije, koji je zajedno sa sinom Jovanom upravlјao ovim spahilukom. Nјegova porodica je 1799. dobila plemstvo, a 1800. godine je promenila prezime u Sisanji. Na novu situaciju selјaci su se teško navikli tako da su još od 1776. godine zabeležene razne pobune. Nedugo zatim se znatan broj Srba iselio iz Bečeja u Vojnu granicu.9 S druge strane, u selo je došao znatan broj izbeglica u vreme austro-turskog rata iz 1788-89. godine iz ratom zahvaćenih krajeva Banata.10

Tokom XIX veka do Prvog svetskog rata u Novom Bečeju se podižu vredne građevine u arhitektonskim stilovima akademizma i secesije koji su tada preovladavali Evropom.

Godine 1896. Novi Bečej zvanično menja naziv u Turski Bečej, dok je Vranjevo još osam godina ranije postalo Arača. Ovi nazivi su ostali sve do 1919. kada su im vraćeni stari.

Posle Drugog svetskog rata ova dva mesta, Novi Bečej i Vranjevo, spojena su u jedno pod nazivom Vološinovo. Današnje ime Novi Bečej nosi od 1952. godine.11


1 R. Rašajski, Š. Nađ, Zaštitna arheološka iskopavanja na Matejskom Brodu kod Vološinova, Naučni Zbornik Matice Srpske I, Novi Sad 1950, 231-237; P. Medović, Raonik (lemeš) rala sa Borđoša kod Novog Bečeja, Rad vojvođanskih Muzeja 35, Novi Sad 1993, 33-40.; I. Medović, Neolitske kultne posude iz srednjeg Banata, Rad vojvođanskih Muzeja 54, Novi Sad 2012, 23-49; B. Jankulov, Preistorijsko doba Vojvodine, Glasnik istorijskog društva Novog Sada knj. IX, Novi Sad 1936, 254; L. Mečkić, Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju, Novi Bečej 1989, 11.

2 S. Bakić, Nova istraživanja Arače, Građa za proučavanje spomenika culture Vojvodine XXVII, Novi Sad 2014, 17- 47; N. Stanojev, Arača: crkve, nekropola, manastir, Muzej Vojvodine, Novi Sad 2004.

3 S. Ćurčić, M. Jovanović, Banat – atlas naselјa Vojvodine, II knjiga, M-Š, Novi Sad 2014, 110.

4 L. Mečkić, nav delo, 1989, 19.

5 R. Šmit, Grad Bečej, Glasnik Istorijskog društva, Novi Sad 1939.

6 Isto, 19-22.

7 D. Popović, Srbi u Banatu do kraja osamnaestog veka, Beograd 1955, 91-92.

8 L. Mečkić, nav. delo, 1989, 69-76; V. Stajić, Velikokikindski district 1776-1876, Novi Sad 1950.

9 D. Popović, nav. delo, 1955, 92.

10 S. Ćurčić, M. Jovanović, nav. delo, 2014, 111.

11 A. Kasaš, K. Andre, Pozdrav iz Novog Bečeja, Novi Bečej 1994, 11-17.

Tags:

Pišite nam...