Vodoprivredna organizacija „Osnovna kanalska mreža” Novi Sad (1978-1995. g.)

Radna jedinica Novi Bečej

Na području severnog Banata u koju spada i opština Novi Bečej, počev od 1973. godine postojala je organizaciona radna jedinica pri Vodoprivrednoj organizaciji „Gornji Banat” u Kikindi, koja se bavila problematikom vezanom za osnovnu kanalsku mrežu (OKM).

Od 1978. godine u okviru Vodoprivredne radne organizacije Hidrosistema DTD, za održavanje i eksploataciju OKM-a, formirana je Vodoprivredna organizacija „Osnovna kanalska mreža” sa sedištem u Novom Bečeju, koja je nastala od dela vodoprivredne organizacije koja je pokrivala deonicu OKM-a u okviru melioracionog područja, a to je Vodoprivredna organizacija „Gornji Banat” Kikinda.

Novi OKM zastupao je koncept jedinstvenog funkcionisanja i održavanja, iz prihoda ostvarenih putem naknade koju plaćaju korisnici. Ukupan prihod i dohodak OKM-a ostvarivao se iz izvršenih radova na redovnom održavanju, remontu i pogonu objekata OKM-a.

Brodogradilište na kanalu (premešteno 1978. godine)

U radnim jedinicama na terenu izvršavaju se planski i operativni tekući zadaci, a u službi OKM-a izvršavaju se zadaci koji po granama i specijalnostima pokrivaju potrebe svih radnih jedinica. Rad se odvija pod izuzetno složenim uslovima jer radne jedinice i stručne službe pokrivaju OKM na velikom prostoru (Banat i Bačka). Osnovna delatnost OKM-a je od posebnog društvenog interesa, pa u njenom radu učestvuju predstavnici društvene zajednice. Zbog značaja objekata lociranih na OKM-u koji su mahom od opšteg interesa, izvršene su značajne pripreme za njihovo obezbeđenje u zavisnosti od značaja objekata.

Tokom svog postojanja, pored ostalog, Osnovna kanalska mreža je stalno prolazila kroz fazu uvođenja i provere efikasnosti njenog funkcionisanja. U odnosu na potrebe, složenost i zadatke pred kojima se nalazi, vršeno je organizaciono i kadrovsko jačanje i opremanje odgovarajućom mehanizacijom.

Prisutan je i naučno istraživački rad, koji je usmeren na podsticanje većeg korišćenja OKM-a, efikasnijeg upravljanja vodnim režimom i racionalnijeg održavanja.

Glavni radovi na redovnom održavanju kanala čine čišćenje korita od nanosa, osiguranje obala i uklanjanje podvodne vegetacije. Postoji znatno zamuljenje kanala na ušćima i trianglima gde se kanali susreću. Na takvim mestima kanali imaju umanjenu funkcionalnost zbog smanjenog proticajnog profila. Problem je i podlokavanje i rušenje kosina kanala i znatno je veći od očekivanog, naročito u Banatu. Bujanje podvodne vegetacije predstavlja takođe ozbiljni problem za normalno funkcionisanje OKM-a.

Glavni radovi na održavanju objekata OKM-a su tekuće, redovno i investiciono održavanje, remont opreme u većem obimu i održavanje građevinskog dela i zelenih površina u manjem obimu. Redovno održavanje objekata prati niz teškoća kao što je uvozna oprema, pa i domaća koja se više ne proizvodi. Zamena delova često je skopčana sa rekonstrukcijom, izradom delova po narudžbini i slično. Remont se izvršava u nedovoljnom obimu a u okviru raspoloživih srestava i samo na onim objektima koji su zbog lošeg stanja i dotrajalosti u kritičnom stanju.

Opšta je ocena da se na održavanju OKM-a moglo i više raditi, ali i ono što je urađeno čini sistem funkcionalnim.

Sa korišćenjem pojedinih delova OKM-a otpočelo se još 1965. godine, znači još u toku izgradnje i to na završenim deonicama kanala i u granicama u kojima su to uslovi i stepen izgrađenosti dozvoljavali. Od 1977. godine OKM Hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav je kao celina u eksploataciji, jer su radovi na njenoj izgradnji završeni.

Ustava Novi Bečej, izgled sa tiske strane, snimak iz 1995. godine

Eksploatacijom u proteklom periodu, u toku i posle izgradnje i na sadašnjem nivou korišćenja, kanalska mreža daje doprinos razvoju cele zemlje, posebno razvoju poljoprivrede i prehrambene industrije Vojvodine.

Osnovne funkcije osnovne kanalske mreže efektiraju se u takvom stepenu da se može reći da su se uložena sredstva u izgradnju osnovne kanalske mreže u nekim delovima već isplatila, a za ove funkcije je najveći deo investicija i bio uložen. Za efektuiranje ostalih funkcija osnovne kanalske mreže naročito za navodnjavanje, predstoje aktivnosti na nivou cele privrede Srbije i Jugoslavije, kako bi se u okviru Hidromelioracionog sistema Dunav-Tisa-Dunav realizovala poljoprivredna proizvodnja i izvoz hrane.

U poslednjih nekoliko godina, ukupno održavanje Osnovne kanalske mreže svedeno je na neznatnu meru, tj. samo na kritičnim deonicama kanala i objektima, iz poznatih razloga.

U toku ove 1995. godine Vodoprivredna organizacija Osnovna kanalska mreža ulazi u sastav Javnog vodoprivrednog preduzeća ,,Dunav”, kao Vodoprivredni centar „OKM - DTD”, u Novom Sadu, sa postojećim radnim jedinicama na terenu.

Izgradnja osnovne kanalske mreže

U periodu od 1947-1957. godine obavljena su istraživanja, geodetska snimanja, studije i urađeni idejni projekti.

Od 1957-1977. godine izrađeni su glavni projekti i izgrađena je osnovna kanalska mreža. Radovi su se odvijali u promenljivim uslovima ateškoće na koje se nailazilo pomerale su rokove i usporavale izgradnju. Paralelno sa izgradnjom Osnovne kanalske mreže i kasnije u toku eksploatacije, građeni su sistemi za odvodnjavanje, objekti za snabdevanje vodom ribnjaka i industrije, prijem upotrebljenih voda i drugi objekti koji zajedno sa osnovnom kanalskom mrežom čine višenamenski Hidrosistem Dunav-Tisa-Dunav.

Izgrađena osnovna kanalska mreža sastoji se od glavnih i magistralnih kanala, hidroobjekata i ostalih pratećih objekata.

Mreža glavnih kanala obuhvata izgrađene nove kanale i kanale i vodotoke na kojima je izvršena radikalna rekonstrukcija.

Na mreži magistralnih kanala izgrađene su ustave. Osim ustava građene su i brodske prevodnice koje su namenjene plovidbi. Ima ih više sa različitim sistemima i različite tehničke opremljenosti, u zavisnosti od lokacije na osnovnoj kanalskoj mreži i vremena građenja. Uglavnom su prevodnicetako građene, da udovoljavaju savremenim uslovima plovidbe za hiljadutonske plovne objekte.

Osim pomenutih ustava u koritu reke Tise kod Novog Bečeja, izgrađena je Brana sa sedam prelivnih polja i brodskom prevodnicom. Prelivna polja imaju pokretne zatvarače za regulaciju protoka. Brana usporava tok vode i stvara u koritu reke Tise vodnu stepenicu čime se omogućava gravitaciono snabdevanje vodom osnovne kanalske mreže u Banatu, putem ustava kod Novog Bečeja i Padeja.

Na osnovnoj kanalskoj mreži građene su crpne stanice i prateći objekti (ustavarsko-prevodničarske zgrade, čuvarnice kanala, zgrade ostalih funkcija, trafo stanice, dalekovodi, pristupni putevi, zaštitno šumski pojasevi, pokretni i stabilni mostovi i drugi objekti).

Neki tehnički problemi, koji su se u toku eksploatacije uočili, delom zbog nedostatka finansijskih sredstava, preneti su da se reše u toku eksploatacije.

Kanali

Magistralni kanal Banatska Palanka-Novi Bečej (Ušće Kikindskog kanala - Tisa)

Kao deo kanala Banatska Palanka - Novi Bečej, od ušća Kikindskog kanala do Tise kod Novog Bečeja, ima zadatak da propušta znatnu količinu vode za snabdevanje Banata i da sprovodi vodu u reku Tisu u periodu evakuacije velikih voda, kadato vodostaji reke Tise dozvoljavaju. Blizu spoja sa rekom Tisom deli se na dva kraka: upusno - ispusni na kojem se nalazi ustava i plovidbeni na kojem je brodska prevodnica. Dužina ove deonice kanala iznosi 15,99 km.

Sa neposrednog područja pored trase u periodu odvodnjavanja prihvata unutrašnje vode sa slivne površine od 16.000 ha.

Pored osnovnih funkcija koje ovaj kanal ispunjava, omogućena je i plovidba, razvoj šumarstva na deponijama kanala, sport, rekreacija i slično.

Deo kanala od triangle (ušće Kikindskog kanala) do bašaidskog puta, iskopan je u periodu od 1962-1964. godine, a deo od bašaidskog puta do Novog Bečeja, odnosno do spoja sa Tisom 1967-1972. godine.

Kikindski kanal (Ušće Magistralnog kanala - Zlatica)

Proteže se od ušća u Magistralni kanal do spoja sa Zlaticom kod Sajana, a ukupna dužina mu je 50,34 km. Ovaj kanal ima zadatak da primi unutrašnje vode Zlatice u periodu kada je ustava kod Padeja zatvorena kao i svoje unutrašnje vode duž trase i odvodi ih u Magistralni kanal.

Proticaji Kikindskog kanala u periodu intenzivnog odvodnjavanja su znatni, pogotovo što prihvata i vode Zlatice. Površina koja se odvodnjava sa sliva Kikindskog kanala iznosi 86.000 ha.

Velike vode Kikindskog kanala evakuišu se Magistralnim kanalom ili prema Novom Bečeju ili prema Zrenjaninu, ili na jednu i na drugu stranu već prema tome kakvi su nizvodni uslovi na ušću.

U periodu snabdevanja vodom dovodi potrebne količine vode iz Tise preko Zlatice.

Ovaj kanal iskopan je najvećim delom 1967-1971. godine. Trasa kanala jednim delom prati dolinu nekadašnjeg toka Galadske. Prolazi istočno od Novog Miloševa, pored Kikinde, Iđoša i kod Sajana se spaja sa Zlaticom. Vodom se snabdeva preko ustave Padej i Sajan.

Približno pola ovog kanala nalazi se na području opštine Novi Bečej.

Hidroobjekti

Brana na Tisi kod Novog Bečeja (Reka Tisa km 63)

Brana na Tisi kod Novog Bečeja je najveći objekat Hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav, koji omogućava gravitaciono upuštanje vode u osnovnu kanalsku mrežu u Banatu, za navodnjavanje ogromnih površina u poljoprivredi i za snabdevanje vodom drugih potrošača, što znači da se istovremeno vode koje se upuštaju mogu koristiti i za druge potrebe.

Lokacija Brane nalazi se na profilu reke Tise 63 km, oko 2,5 km nizvodno od Novog Bečeja, sa kotom koja odgovara normalnom usporu.

U sastavu Brane na Tisi, koja ima 7 prelivnih polja sa zatvaračima, nalazi se i brodska prevodnica i drumski most preko brane.

Branom se pregrađuje korito reke Tise. To je masivna građevina sa svim svojim obuhvatnim delovima. Hidromehanička oprema obuhvata segmentne zatvarače sa klapnama koji u normalnom položaju leže na pragu a voda se preliva preko klapne, čiji položaj zavisi od proticaja i gornjeg vodostaja koji je potrebno održavati. U slučaju porasta proticaja reke Tise klapne se postepeno obaraju i onog trenutka kada se iskoristi propusna moć preliva, podižu se segmenti i voda se propušta isticanjem ispod segmenata. Kod visokih vodostaja reke Tise, svi zatvarači se dižu i nastaje prirodni režim proticaja.

Mehanizam za podizanje zatvarača je hidraulički, a pogon električni kao normalan a ručni kao rezervni.

Brodska prevodnica

Brodska prevodnica je locirana na levoj obali reke Tise, neposreno uz Branu i ima zadatak da omogući plovnom transportu da savlada stepenicu na Brani u oba pravca. Konstrukcija brodske prevodnice sastoji se iz komore, uzvodne i nizvodne glave, kao i uzvodnog i nizvodnog predpristaništa.

Drumski most

Drumski most na stubovima Brane na Tisi, izveden je kao masivna građevina a namena mu je saobraćajna veza između Banata i Bačke.

Brana na Tisi završena je 1977. godine.

Ustava Novi Bečej (Magistralni kanal km 146,66)

Ustava Novi Bečej izgrađena je kao objekat za upuštanje vode u kanale osnovne kanalske mreže radi snabdevanja Banata vodom i za ispuštanje suvišnih voda iz banatskog dela osnovne kanalske mreže u Tisu.

Locirana je na upusno-ispusnom kraku Magistralnog kanala u neposrednoj blizini reke Tise i omogućava upuštanje znatne količine vode. Za ispuštanje velikih voda severnog i srednjeg Banata značajna je još i više.

Ustava je masivna konstrukcija, odnosno arimirano-betonska konstrukcija sa jednim otvorom, dok je segmentni zatvarač zatvorena čelična konstrukcija sa mehanizmom koji radi pomoću dva galova lanca. Pogon je elektrificiran a ručni je rezervni.

Pomoću segmentnog zatvarača, reguliše se dotok vode prema ukazanoj potrebi i to gravitaciono, koristeći stvoreni uspor od Brane na Tisi.

Ustava je završena 1971. godine.

Brodska prevodnica Novi Bečej (kanalska) (Magistralni kanal km 146,00)

Ova prevodnica ima zadatak da prevodi plovne objekte iz reke Tise u Magistralni kanal i obratno. Nalazi se na plovidbenom kraku Magistralnog kanala u neposrednoj blizini Novog Bečeja.

Prevodnica je građena kao masivna građevina sa metalnim šiber kapijama, onaje jednostepena sa jednom komorom i ima kapije za uvlačenje u niše. U konstruktivnom pogledu prevodnica se sastoji iz uvodne glave, komore i nizvodne glave, kao i usmeravajuće konstrukcije i predpristaništa.

Prevodnica je istih dimenzija kao ona na Brani, a njena izgradnja završena je 1974. godine, da bi već 1975. godine otpočela plovidba kroz nju, kada su prvi šlepovi natovareni šljunkom stigli u Kikindu.

Izgrađenost osnovne kanalske mreže

Izgrađenost osnovne kanalske mreže prema opštoj oceni omogućuje njeno korišćenje u potpunosti tj. onako kako je to i projektom predviđeno.

Omogućeno je:

- odvodnjavanje,

- pobolišanje odbrane od poplave,

- navodnjavanje,

- razvoj ribarstva,

- snabdevanje industrije vodom,

- prihvatanje otpadnih voda,

- plovidba,

- rekreacija, turizam i slično.

Osnovnu kanalsku mrežu sačinjavaju veliki kanali i hidroobjekti. U hidroobjekte svrstavamo: ustave, prevodnice, crpne stanice i druge prateće objekte.

Magistralni kanali u Banatu i Bačkoj imaju dužinu od 694 km i oni formiraju zatvorene bazene koji su ograničeni hidroobjektima. U bazeni- ma se održavaju dirigovani vodni režimi u okviru projektovanih granica. Ovakvih bazena ima 12 i svi su u funkciji.

Tako sada objekte čine:

- kanali, dužine 694 km,

- ustava (20) od kojih je 15 novih i 5 starih,

- prevodnica (17) od kojih je 12 novih za propuštanje brodova do 1000 tona nosivosti,

- crpne stanice (6) koje služe za snabdevanje vodom kanala i za odvođenje suvišnih voda iz kanala.

Funkcije osnovne kanalske mreže

Osnovna kanalska mreža kao višenamenski sistem služi za:

- odvodnjavanje suvišnih voda,

- zaštitu od štetnog dejstva voda i poboljšanje uslova za odbranu od poplava,

- navodnjavanje,

- snabdevanje ribnjaka vodom,

- snabdevanje industrije i naselja vodom,

- prihvatanje prečišćenih upotrebljenih voda,

- plovidbu,

- šumarstvo,

- rekreaciju, turizam i sportove na vodi, i

- korišćenje hidroenergetskog potencijala.

U organizacionom pogledu osnovnu kanalsku mrežu ne čini samo mreža novih velikih i rekonstruisanih kanala nego i svi oni vodotoci koje osnovna kanalska mreža preseca i sa njima čini jedinstvenu vodoprivrednu celinu.

Da bi se funkcije osnovne kanalske mreže ostvarivale kako je to projektom predviđeno, potrebno je:

- da se svi objekti nalaze u takvom stanju da mogu odgovarati svojim obavezama, i

- da se vlada vodnim režimom u svakom momentu.

Dostignuti stepen korišćenja osnovne kanalske mreže je veoma visok u pojedinim delatnostima dok je u drugim veoma nizak u odnosu na projektovane i izgrađene kapacitete. Razlozi ovome su tehnička ograničenja i ekonomski problemi o kojima se u narednom periodu mora voditi računa.

Odvodnjavanje

Prihvatanje i odvodnjavanje unutrašnjih voda sa ugroženih područja u velikoj meri je gravitaciono. To je najvažnija funkcija osnovne kanalske mreže i ona se u eksploataciji koristi u visokom stepenu. Pored toga što je bilo neefikasno, odvodnjavanje je pre izgradnje osnovne kanalske mreže bilo znatno skuplje zbog utroška pogonske energije za pumpanje.

Do sada su izgrađeni novi i rekonstruisani postojeći sistemi za odvodnjavanje na oko 2/3 predviđenih površina u slivu osnovne kanalske mreže. Efekti korišćenja osnovne kanalske mreže za odvodnjavanje suvišnih voda su najveći i skoro se u celosti ostvaruju jer su sistemi koji gravitiraju prema osnovnoj kanalskoj mreži uglavnom izgrađeni.

Znači, izgradnjom osnovne kanalske mreže bitno su poboljšani uslovi odvodnjavanja kako u Banatu tako i u Bačkoj. Značajno su poboljšani uslovi prihvatanja i evakuacije suvišnih voda, jer su izgrađeni moćni recipijenti velikih dubina, bez uspora, pa je gravitaciono prihvatanje voda omogućeno u znatnoj meri.

Odvodnjavanje u Vojvodini, Banatu, pa i za naše područje oduvek je imalo veliki značaj zbog samog geografskog položaja i prirodnih uslova u kojima se nalazimo. Sada se odvodnjavaju ogromne površine koje omogućuju obrađivanje stotinama hiljada hektara.

Dostignuti stepen korišćenja osnovne kanalske mreže u odvodnjavanju je veoma visok, pa su na taj način stvoreni uslovi ekonomskog razvoja na širokom području.

Na našim prostorima, kako je to već izneto, izgrađeni su uglavnom sistemi za odvodnjavanje na niskim i nižim delovima atara, dobrim delom usmereni prema osnovnoj kanalskoj mreži a negde se ulivaju i gravitaciono.

Zaštita od velikih voda (Odbrana od poplave na vodotocima osnovne kanalske mreže)

U odnosu na stanje pre izgrađnje osnovne kanalske mreže uslovi odbrane od poplave na svim presečenim vodotocima bitno su poboljšani. Znatno je smanjen stepen opasnosti od poplava. U Banatu osnovna kanalska mreža preseca i povezuje sve vodotoke i putem ustava omogućava evakuaciju velikih voda ovih vodotoka. Na taj način znatno su sniženi maksimalni nivoi velikih voda ovih vodotoka i opasnost od poplave područja i naselja. Ova funkcija osnovne kanalske mreže došla je do punog izražaja.

Spoljne vode, odnosno velike vode, dolaze u osnovnu kanalsku mrežu satuđih teritorija i njihovih slivova. Tako osnovana kanalska mreža preseca vodotoke koji dolaze iz susednih zemalja (Zlatica, Begej, Tamiš i drugi) i pozitivno menja njihov vodni režim u odnosu na period pre izgradnje osnovne kanalske mreže.

Znači da su stvoreni uslovi za poboljšani režim oticanja velikih voda a što opet znači poboljšanje odbrane od poplava na tim vodotocima.

Na našem području u proteklom periodu imali smo u nekoliko godina, prilikom velikih voda, odbranu od poplava na delu Magistralnog kanala i na Kikindskom kanalu. Odbrana je protekla bez većih posledica, jer se u toku godine u tu svrhu održavaju nasipi i hidroobjekti koji su u funkciji odbrane od poplave.

Iztih razloga, pored ovih i neki drugi delovi osnovne kanalske mreže trpe velike vode, pa se zbog toga nalaze u Planu za odbranu od poplava Vojvodine, što znači da su u rangu ostalih odbrana duž velikih vodotoka.

Navodnjavanje

Navodnjavanje je jedna od najvažnijih funkcija koja omogućava dovođenje tiskih voda u središne delove Banata. Za navodnjavanje poljoprivrednih kultura projektom je predviđeno da osnovna kanalska mreža dovede i obezbedi vodu za površinu od 300.000 ha u Banatu. U Banatu je zahvatanje tiske vode gravitaciono.

Izgradnja sistema za navodnjavanje na osnovnoj kanalskoj mreži sporo se realizuje i u odnosu na projektom predviđen kapacitet za potrebe navodnjavanja koristi se neznatno.

Za razvoj navodnjavanja poljoprivreda nije još dovoljno spremna i njoj bi trebalo pomoći iz sredstava cele privrede Srbije i Jugoslavije.

Poslednjih godina postaje aktuelno uključivanje individualnih korisnika uz iznalaženje optimalnih rešenja kada je u pitanju zahvat vode i oprema.

U poslednje vreme, posle par sušnih godina, navodnjavanje uzima maha, postojeći sistemi više se koriste, uvode se novi sistemi i naručuju projekti za buduće sisteme za navodnjavanje. Tokom 1994. godine donet je Program razvoja navodnjavanja na vodnom području „Dunav”, gde je obuhvaćeno i područje severnog Banata.

Iz gornjeg izlaganja vidi se da je navodnjavanje trebalo da bude dominantno, ali nije, jer je izgrađenost zalivnih sistema neznatna pa se ova funkcija osnovne kanalske mreže najmanje koristi.

Duž osnovne kanalske mreže postoje zalivni sistemi ali ih je malo, sa malom površinom za navodnjavanje i sa neznatnim utroškom vode.

Na delu severnog Banata, oko Kikinde, postoje značajniji sistemi za navodnjavanje, dok se na našem području vrlo malo navodnjava. Nešto više navodnjava poljoprivreda u Novom Miloševu, oko 600 ha, dok se u Novom Bečeju navodnjava svega oko stotinak hektara.

Navodnjavanja privatnog poseda skoro da i nema iako su naknade za navodnjavanje simbolične.

Ribarstvo

Razvoj ribarstva ogleda se kroz privredni i sportski ribolov i ribarstvo ribnjaka.

Sportski ribolov na kanalima osnovne kanalske mreže odvija se preko udruženja sportskih ribolovaca i u znatnoj meri se ostvaruje za razliku od privrednog ribolova.

Korišćenje vode za ribnjake, tj. njihovo snabdevanje vodom, prisutno je kod ribnjaka koji su locirani pored osnovne kanalske mreže. Voda se koristi za punjenje i osvežavanje ribnjaka a ispušta kada se ribnjaci prazne.

Problem zagađenja voda na pojedinim delovima osnovne kanalske mreže, gde su izraženi uticaji zagađenih voda, sve je više prisutan i negativno se odražava u ribarstvu.

Na delu opštine Novi Bečej nije izgrađen ni jedan ribnjak duž osnovne kanalske mreže, ali je znatno zastupljen sportski ribolov duž kanala. Zbog izrazitog pogoršanja kvaliteta vode na Kikindskom kanalu, nizvodno od Kikinde opada broj sportskih ribolovaca.

Međutim, u Novom Bečeju, u okviru osnovne kanalske mreže, kod radne jedinice Novi Bečej, postoji jedan manji ribnjak. Taj ribnjak proizvodi konzumne šarane na najintenzivniji način u mrežastim kavezima. Istina on je još uvek u eksperimentalnoj fazi i sa skromnom proizvodnjom.

Snabdevanje industrije vodom

Duž osnovne kalanske mreže locirana su brojna naselja ali ni jedno od njih nije orijentisano na korišćenje vode iz osnovne kanalske mreže. Najveći korisnici, prerađivačka industrija, koristi pijaću vodu a ne vodu iz osnovne kanalske mreže. Neke šećerane se snabdevaju vodom iz osnovne kanalske mreže.

Tako šećerana iz Nove Crnje uzima vodu iz Kikindskog kanala, sa našeg područja i koristi je u svojoj tehnologiji već duži niz godina.

Upuštanje upotrebljenih voda i kvalitet voda osnovne kanalske mreže

Predviđeno je upuštanje upotrebljenih voda iz naselja i industrije u osnovnu kanalsku mrežu, ali prečišćene do tog stepena čistoće da je i drugi korisnici mogu koristiti. Međutim, vode koje se upuštaju u osnovnu kanalsku mrežu i vode državnom granicom presečenih vodotoka, koje dotiču sa teritorija susednih država, u takvoj meri su degradirane i zagađene da na pojedinim deonicama dovode u pitanje kvalitet vode u njima.

Kao višenamenski sistem, osnovna kanalska mreža je izložena brojnim uticajima koji se odražavaju na kvalitet voda. To je, pre svega, kvalitet vode reke Tise na mestu zahvatanja, opšta hidrološka situacija, stepen zagađenosti voda granicom presečenih vodotoka koji dotiču iz susednih zemalja i stepen zagađenosti upotrebljenih voda i suvišnih unutrašnjih voda koje se upuštaju u osnovnu kanalsku mrežu.

Zagađene voda koje u osnovnu kanalsku mrežu upuštaju industrijski centri i degradirane vode granicom presečenih vodotoka, predstavIjaju dva faktora koji negativno utiču na kvalitet vode osnovne kanalske mreže. Veći deo voda od upuštača je u neprečišćenom ili nedovoljno prečišćenom stanju pa one direktno degradiraju kvalitet vode osnovne kanalske mreže.

Zaštita vodotoka u Banatu i saniranje stanja zagađenja na njima zahtevaju hitnu intervenciju. Počev od 1980. godine i nakon toga, vodotok Zlatica je posle nekoliko povremenih pogoršanja kvaliteta vode postao zagađen vodotok.

Radi ublažavanja stanja zagađenja voda iz Tise se zahvataju znatno veće količine vode nego što su potrebe korisnika i ta voda proticanjem kroz osnovnu kanalsku mrežu razblažuje zagađenje voda. Jedino pravo rešenje eliminacije zagađenja je izgradnja sistema zaprečišćavanje zagađenih voda.

Prema uredbi o kategorizaciji vodotoka kanali osnovne kanalske mreže svrstani su u većini slučajeva u II klasu. Niz faktora uslovljavaju da kvalitet voda u osnovnoj kanalskoj mreži u većoj ili manjoj meri odstupa od propisane klase. Kvalitet vode osnovne kanalske mreže u Banatu je vrlo promenljiv i uslovljen je kvalitetom vode graničnih vodotoka i upuštanjem upotrebljenih voda iz gradova. Kikindski kanal prima zagađene vode Zlatice i upotrebljene vode od industrije i naselja Kikinde. Prema proračunu trenda kvaliteta vode ovog kanala, izraženo je pogoršanje parametara kiseoničkog bilansa i povećanje vrednosti amonijaka.

Zbog ovakvog stanja, pitanje odvođenja upotrebljenih voda danas postaje prvorazredni problem u eksploataciji i održavanju osnovne kanalske mreže.

Novobečejska privreda prečišćava svoje otpadne vode, postoji i gradska kanalizacija za sanitarno fekalne vode. Sve zagađene vode posredno se pumpama prebacuju u Magistralni kanal i kanalom dalje odvode u velike recepijente Tisu i Dunav.

Kvalitet vode reke Tise

Na teritoriji Vojvodine registrovano je dosta zagađivača. Najviše je zastupljeno zagađenje od industrije, zatim od poljoprivrede-stočarstva, naselja, a zagađenje može da nastane i od manjih zagađivača. Veliki broj zagađivača uopšte ne prečišćava otpadne vode, neki prečišćavaju svoje vode zajedno sa komunalnim otpadnim vodama, neki samo mehanički, dok biološki tretman čini mali broj upuštača zagađenih voda. Zagađenje može da proistekne i od brojnih malih zagađivača kao što su naselja bez kanalizacije, poljoprivredno zemljište, male stočarske farme i slično.

Kvalitet vode reke Tise zadnjih godina izaziva zabrinutost potiskog stanovništva i gnev ribolovaca, zadaje glavobolje stručnjacima i zahteva pomoć ekologa. Pomoru ribe i ostalog živog sveta ne odoleva ni Tisa, široka i tiha vojvođanska reka. Nešto se dešava sa njenim vodama, biljkama i životinjama.

Sa setom se sećamo vremena kada je Tisa „cvetala”, kada se voda iz Tise nosila za piće i kada se riblja čorba kuvala vodom iz Tise.

Sve gore izneto govori da Tisa lagano umire pod naletom industri- jalizacije i da postaje glavni kolektor za otpadne vode.

Biološke analize pokazuju da postoje razlike u odnosu na prethodne godine, jer je stanje zagađenosti vode znatno pogoršano. Do ovakvih promena doveli su mnogi činioci, a po mišljenju biologa pre svih:

- uticaj dotoka zagađenih inostranih voda,

- dotok zagađenih voda od domaćih zagađivača duž Tise i iz kanala Hidrosistema DTD,

- velike suše zadnjih godina,

- uticaj uspora izazvan Branom na Tisi kod Novog Bečeja.

Što se tiče uticaja zagađenja od dotoka zagađenih inostranih voda, stručnjaci procenjuju da 75 posto zagađenja dolazi iz inostranstva. Čine se napori da se obnovi međudržavna jugoslovensko-mađarsko-rumunska saradnja na sanaciji i zaštiti reke Tise. Ako se ne eliminiše ova vrsta zagađenja koja je u tuđim rukama neće biti pozitivnih rezultata.

Dotok zagađenih voda od domaćih zagađivača duž Tise i iz kanala Hidrosistema DTD nije za potcenjivanje, jer evidentirani zagađivači na Tisi (N. Kneževac i Senta) i Bačkog velikog kanala (Crvenka, Vrbas, Srbobran) znatno utiču na pogoršanje kvaliteta vode u reci Tisi.

Velike suše zadnjih godina uslovljavaju male dotoke reke Tise, usled čega je zagađenje znatnije jer je razblaženje neznatno. U tim periodima obično se javljaju ekscesni slučajevi kada dolazi do naglog pada kiseonika i velike koncentracije štetnih organskih materija pa se ribe i ostali životinjski svet guše i truju u reci.

Uticaj uspora izazvan Branom na Tisi kod Novog Bečeja novi je problem, jer je usporen prirodni režim proticaja. Od vremena podizanja Brane na Tisi sve analize pokazuju da Tisa poprima karakteristike stajaćih voda.

Da stanje na Tisi bude još gore, zadnjih godina sredinom leta, gotovo za kratko vreme cela vodena površina Tise preplavljena je zelenom barskom algom sočivicom, koja stiže iz susedne Mađarske ali je prisutna i na našim stajaćim vodama. Usled smanjene razmene kiseonika iz vazduha sa vodom, dolazi do pada kiseonika u vodi a posledice su poznate. Osim toga pored sočivice pliva i drugo vodeno bilje što čini velike neprijatnosti kupačima, sportskim ribolovcima i drugima i menja prijatan ambijent pored vode.

O tome koliko je stanje vode pogoršano svedoče brojne analize. Njima se utvrđuje prisustvo ili odsustvo raznih mikroorganizama, algi i životinja, koje su, ustvari, pokazatelji pravog stanja.

U vodama Tise sve je manje plemenite vrste ribe karakteristične za ovu reku.

Prirodni fenomen „cvetanja” Tise usled povremenih ekoloških katastrofa, potpuno je iščezao i jedan je od alarmantnih signala da se Tisa izmenila. Masnovnog razvoja ovog insekta poznatog kao vodenic cvet, više nema.

Tisa ima sve lošiji kvalitet, voda je uglavnom treće klase ili na prelazu druge u treću klasu a nekiput je i četvrte klase kada su pogoršanja jače izražena.

Istaknuti društveni radnici, biolozi i ekolozi čine ogromne napore na spašavanju reke Tise. Sve tendencije usmerene su na to da se reka vrati u prvu i drugu kategoriju kvaliteta da prizdravi i ozdravi pa se u tom smislu očekuje doprinos i onih koji žive uz Tisu.

Plovidba

Ukupna dužina plovnih kanala na osnovnoj kanalskoj mreži iznosi oko 600 km. Na njima je omogućena plovidba teretnjaka od 200-1.000 tona nosivosti. Na obalama kanala postoje punktovi preko kojih se odvija pristanišna delatnost i promet. Takvi punktovi postoje i u Novom Bečeju. Neka pristaništa raspolažu sopstvenim skladišnim prostorom i pretovarnom mehanizacijom.

Do 1979. godine obim prevoženja robe stalno se povećava a nakon toga opada.

Tehnologija rečno-kanalskog transporta zahteva znatna investiciona ulaganja i duži vremenski period uvođenja u eksploataciju, odnosno dugoročno planiranje razvoja ove delatnosti.

Na Kikindskom kanalu odvija se plovidba počev od 1975. godine, dok su pristaništa građena nešto kasnije, odnosno 1977. godine.

Šumarstvo

Pošumljavanje deponija i zemljišta pored kanala i gazdovanje šumama predviđeno je projektom za izgradnju osnovne kanalske mreže, sa dva aspekta. Podizanje zaštitnog pojasa šuma na osnovnoj kanalskoj mreži radi efikasnije zaštite kanala i objekata od neposrednog vetra, talasa i erozije i pošumljavanje deponija pored kanala i gazdovanje šumama radi ostvarivanja ekonomske koristi.

Najintenzivnije pošumljavanje izvršeno je do 1966. godine i to pošumljavanje je rađeno neposredno posle iskopa kanala. Nakon formiranja osnovne kanalske mreže počinje intenzivnije pošumljavanje i seča, ali još uvek postoje velike nepošumljene površine, pa bi u narednom periodu trebalo povećati obim pošumljavanja.

Na našem delu osnovne kanalske mreže sađen je bagrem ali su rezultati skromni.

Turizam i rekreacija

Još u toku izgradnje na pojedinim završenim delovima kanala počelo je korišćenje osnovne kanalske mreže za sport, rekreaciju, turizam i slično. Posle 1978. godine, tj. nakon završetka izgradnje osnovne kanalske mreže, isti se u većoj meri koristi za sportski ribolov, motonauti- ku, veslanje, kupanje, šetnje, izlete i slično.

U blizini kanala izgrađena su vikend naselja, ponegde rekreacioni centri koji imaju restorane ali nemaju značajnije sadržaje vezane za vodu, kao što su takmičarske manifestacije i slično.

Izlazak i boravak na osnovnoj kanalskoj mreži zadnjih godina postaje sve više izražen i očekuje se da će se u narednom periodu ovaj vid korišćenja u još većoj meri razvijati. Boljom organizovanošću mogućnosti na osnovnoj kanalskoj mreži mogle bi se daleko više koristiti. Pored boravka u prirodi, zelenilu i na vodi, prostor oko kanala pruža mogućnosti za razvoj niza različitih oblasti, istorijskih, kulturnih spomenika, zaštićenih rezervata i drugo.

Na našem delu osnovne kanalske mreže prisutan je u većoj meri sportski ribolov, lov, rekreativni boravak pored kanala, kupanje, šetnja, izleti i slično.

Korišćenje hidroenergetskog potencijala

Korišćenje hidroenergetskog potencijala nije našlo svoje mesto u projektima Hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav, što je za ono doba kada se gradio sistem i razumljivo, jer je cena energije bila relativno niska, a potrebna dodatna ulaganja za njeno korišćenje visoka. Energetska kriza nastala u poslednjoj deceniji navela je mnoge da preispitaju mogućnosti korišćenja ovih raspoloživih resursa.

Sredinom osamdesetih godina pristupilo se sagledavanju korišćenja hidroenergetskog potencijala na našim velikim hidroobjektima. Urađeno je idejno sagledavanje izgradnje hidroelektrane na brani kod Novog Bečeja i na nekim drugim hidroobjektima. Urađene su studije hidroenergetskog potencijala iz kojih se vidi da postoji mogućnost njegovog korišćenja u okvirima postojećeg vodnog režima ili uz manje korekcije.

Međutim, daljih aktivnosti u tom pravcu nije bilo.

U periodu od 1978-1995. godine direktori vodoprivredne organizacije „Osnovna kanalska mreža” u Novom Sadu, bili su: Ljubomir Milić, dipl. inž., Emil Čikić, dipl. inž. i Nikola Bugarski, dipl. inž.

Na čelu Radne jedinice u Novom Bečeju nalazio se Vasa Popović, građ. inž., dok su tehničari bili: Radak Dušan, Erdman Ferenc (stariji), Kiurski Maksim, Radin Dušanka, Lalić Petar i Erdman Ferenc (mlađi).

Administrativne i kancelarijske poslove vodili su Jovčić Ivan i Oroslamoš Antal.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Da li ste znali...

da je naše mesto bilo jedno od ređih naseljenih mesta, u sadašnjoj Vojvodini, koje je već 1802. godine imalo svoju apoteku?