Pravoslavna crkva u Kumanu

“Crkva naša, svetih Arhanđela Mihaila i Gavrila, i po svojoj arhitektonskoj izradi i lepoti zauzima jedno od uglednijih mesta među svojim sestrama slavnog nekad veliko-kikindskog dištrikta.” pisao je, između ostalog, prota Stevan Mirković u članku “Opis mesta Kumana” u Srpskom velikokikindskom kalendaru iz 1899. godine.

Pravoslavni hram u starom selu Šanac Kuman: Staro Kumane (zvalo se nekada Šanac Kuman) se prostiralo na uzvišenim gredama nad Malim i Velikim ritom u blizini reke Tise. Prema poznatom Pećkom katastigu iz 1660. god., u Kumanu su popovi i meštani davali značajne priloge za Pećku patrijaršiju. Možemo da pretpostavimo da je i u XVII veku u Kumanu postojala nekakva bogomolјa. Nakon mnogih seoba i stradanja naroda, činilo se da su se naši daleki preci konačno “skrasili“, kada su 1751-52. dolazeći iz Podunavlјa, Potisja i Pomorišja naselili staro selo.

Selo je već 1758. godine imalo crkvu od busenja, čamovom šindrom pokrivenom, svod je bio od dasaka, plavom bojom prefarban. Porta je bila ograđena trskom. U crkvi je bilo desetak ikona, među njima i ikona njenog zaštitnika svetog Arhistratiga Mihaila. Popovi su bili Jovan Veselinović, rođen 1733. godine u Pivnicama i Stevan Marinković, rođen 1736. u Senti.

Ikone Teodora Ilića Češlјara: U periodu od 1767. do 1768. godine, jedan od najvećih slikara srpskog rokokoa i baroka, Teodor Ilić Češlјar, slika prestone ikone: Isus Hristos, Bogorodica sa Hristom i Arhangel Mihailo, koje su kasnije pripale kumanačkom ikonostasu. “U hramu se našem nalaze još dve ikone, koje je poklonio Ilija Češlјar (slikarev stric), povodom smrti slikareve, no ne stoji da ih je Teodor i slikao”, pisao je, još u prošlom veku, paroh kumanački Stevan Mirković. Češlјar je u kumanačkoj crkvi ostavio “za spomen svojih roditelјa” (koji su jedno vreme živeli u starom selu), svoje prvo sačuvano delo Plaštanicu, rad na purpurnoj svili (88x74 cm), gde su zlatom i bojama slikane figure i ornamenti. Plaštanica se sada nalazi u Vladičanskom dvoru u Vršcu, dok su ikone izložene u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu.

Nov hram u novom selu: 1800. godine episkop temišvarski Petar Petrović piše Kikindskom magistratu da je potrebna pomoć u izgradnji novog hrama u Kumanu, gde kaže da su cigle i kreč spremlјeni, a u crkvenoj kasi se nalazi 2417 forinti. Međutim, Kumančani već sledeće godine menjaju plan. Na Skupštini Dištrikta 1. marta 1801. godine na kojoj prisustvuje birov Gligorije Nemeš, sve opštine Dištrikta su opunomoćile deputaciju koja je išla u Beč “da kod Regularnog odbora zastupa želјu Kumančana da se presele na mesto zvano Crni pesak” - 4 km istočno od starog sela i tu osnuju novo selo. Iako je selo iscrplјeno i materijalno i fizički posle preselјenja 1801-10. godine, zadivlјuje istrajnost meštana i želјa za napretkom. Godine 1823. je započeto zidanje novog hrama u Kumanu, a dotle je služba služena u školskoj dvorani. Sve je to bilo veoma skupo i iziskivalo je velike izdatke i materijalna odricanja svih meštana novog sela. Ipak, iz dana u dan, rasla je crkva veća nego što su meštani mogli i da zamisle. Mnogi Kumančani su tada živeli u niskim, neudobnim kućama, a odvajali su znatna sredstva za svoju crkvu, koja je postepeno građena i ukrašavana u barokno-klasicističkom stilu, za ono vreme prilično raskošno. Selјački stalež snosio je verovatno najveći teret oko podizanja i kasnijeg umetničkog opremanja crkve. Kako pišu Novine serbske, izdavane u Beču 1817. godine, naši preci kažu da će priloge davati “svake godine i preko celog života”. Vredno ih je pomenuti zarad pokolenja sadašnjih i budućih: Stevan Sekulić paroh, Ignjat Stančić birov, Miša Doroslovac, Gligorije Nemeš, Vasa Radišić, kasir mesni, Toma Nikolaević, notarius, Jova Stoić, Miša Tatić, Josim Baračkov, Marko Čoban, Josim Mirčetić, Petar Georgijević, Jovan Ćurčić, Nića Milosavlјević, Đura Sekulić, Vasa Đurić, Đura Korovlјev, Sima Eremić i Vasa Kumrić. Zidanje je trajalo nekoliko godina. Prvo je završen crkveni brod, a tek kasnije podignut toranj, pa se smatra da je te 1834. godine crkva bila završena. Značajnu ulogu u pripremama kao i za vreme izgradnje hrama do njegovog konačnog završetka, imao je paroh Atanasije Veselinović. Istaknimo da je on nakon pohađanja karlovačke gimnazije učio Bogosloviju u periodu od 1803. do 1805. godine kod profesora Lukijana Mušickog (srpski vladika i pesnik). A. Veselinović je očigledno podneo najveći teret briga i poslova oko organizacije izgradnje crkve, a kasnije i ikonostasa, s obzirom da je službu svešteničku vršio u tim presudnim godinama od 1921. do 1855. god. Kada je konačno ikonostas završen, 1854., nedugo zatim i njegov život se smirio. Poznato je da je Atanasijev portret izradio Nikola Aleksić u vremenu slikanja crkvenog ikonostasa. Slika se sada nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu. Atanasije Veselinović je sahranjen (kao jedini sveštenik) pored južnih temelјa crkve 1855. godine, a spomenik mu podigoše “blagorodna čada (čeda)” iz Kumana u znak velike zahvalnosti na njegovom dobročinstvu.

Arhitektura crkvenog objekta: Preselјeni Kumančani su napokon 1834. dobili divotnu baroknu crkvu u neoklasicističkom stilu. Crkva u Kumanu je jednobrodna, masivna građevina skladnih proporcija, na čijim zidnim površinama egzistiraju pilastri koji prihvataju krovni venac (plitka vertikalna istaka na zidu, pretežno dekorativne prirode). Između njih su, sa južne i severne strane, prozori sa lučnim završecima. Plastični ukrasi ulepšavaju zapadnu fasadu, na kojoj je i karakterističan dvospratni toranj sa efektnim piramidalnim završetkom, sa krovom od bakra i sa “jabukom” i krstom na vrhu. U gornjem delu zvonika su okviri sa četiri sata: iznad njih je blago zaoblјena ivična streha tornja, na kom počiva limena kapa. Zapadna fasada je takođe podelјena pilastrima, dok je u središnjem, donjem, prostoru klasičan portal, čiji su okviri i ukrasi sazidani tvrdom opekom. Vrata su izvedena u pritkom rezbarenom barelјefu. Zabati crkvene lađe imaju uobičajen profil sa volutama (spiralno savijeni dekorativni arhitektonski element); na čijim su krajevima kamene rokajne vaze. Na južnom i severnom zidu su ugrađena portalna vrata. Polukružna apsida (polukružni završetak građevine) na istočnoj strani je vertikalno podelјena pilastrima, sa jednim prozorom na sredini. Nјena osnova pokazuje petostranu apsidu, jednostavne linije broda i karakterističnu, konkavnu, baroknu liniju fasada sa diskretnom malterskom plastikom u obliku girlandi (venac od cveća koji se lučno pruža između dva nosača) naročito izraženih u gornjem delu (ispod krovova) apside. Stilska simbioza, kojoj pripadaju mnogobrojna arhitektonska rešenja banatskih crkava, ogleda se i ovde, i najefektivnija je na zapadnoj fasadi. Unutrašnjost crkve ima uobičajen, gotovo utvrđen arhitektonski sklop i dekorativni izgled sa karakterističnom podelom na zasvođene traveje (poprečna podela naosa kada se gleda plan odozgo) i oltarskim prostorom. Enterijer ovoga hrama postao je prava riznica sa duborezbarenim i pozlaćenim ikonostasom sa ikonama vrsnih slikara, pevnicama, sasudima od plemenitog metala, sa bogoslužbenim knjigama i drugim sakralnim elementima.

Rezbarijski radovi braće Janićevih iz Arada: Od 1842. do 1846. godine braća Mihailo i Lazar Janić su rezbarili ikonostas crkve u čijem se stilu meša barok sa dominacijom klasicizma. Crkvena opština Kumana je očigledno mogla da plati čuvene duboresce iz Arada, mada su se u to vreme u Banatu pojavili, mnogo jeftiniji, prilično vešti majstori: stolari-rezbari, ali ne i primenjeni umetnici dublјeg nadahnuća. Odabrani majstori su besprekorno stilski izveli reprezentativnu ikonostasnu pregradu u drvetu. Oltarska pregrada ima dva osnovna horizontalna pojasa, a iznad nje arhitrav (posebna greda) sa ikonama u lineti (ispred). Arhitektonski skelet ikonostasa sadrži stubove (na slici) koji se završavju “zlatnim” kapitelima (gornji najviši deo stuba, često dekorativno obrađen). Tela stubova na pojedinim mestima ukrašava spiralno uvijena pozlaćena bilјna loza. Na nju su kasnije postavlјene ikone u odgovarajućim klasičnim okvirima, iznad kojih su dekorativne, pozlaćene girlande izvedene u štuko-plastici. Janići su neku godinu ranije radili duborez u peštanskoj crkvi 1838. god. i u srpskoj Sabornoj crkvi u Temišvaru.

Ikonostas Nikole Aleksića: Posle podizanja crkve i postavlјanja Janjićeve konstrukcije oltara, Kumančani su nastojali da obezbede ikone. Sa crkvenom opštinom je skloplјen ugovor za slikanje ikonostasa sa već proslavlјenim živopiscem i ikonopiscem temišvarske eparhije, Nikolom Aleksićem. Slikar se obavezao da će naslikati carske dveri, južne i severne dveri, prestone i praznične ikone i zidni ikonostas. Slikarske poslove Aleksić je započeo 1853/4. godine, a završio dve godine kasnije.

Tih godina Aleksić slika ikonostas i zidnu dekoraciju, a takođe odslikava Bogorodični i arhijerejski tron i pevnice sa likovima starih srpskih vladara i kanoniziranih arhijereja. Držeći se zahteva naručilaca, N. Aleksić je naslikao ukupno 47 ikona. Slikar je, osim ikonostasa, naslikao na svodu soleje (uzvišenje pred ikonostasom) monumentalnu zidnu kompoziciju Sveta Trojica sa jevađelistima. Prestone i praznične ikone rađene su po uobičajenim kompozicionim shemama sa naglašenom statičnošću i simetrijom. Od njih se razlikuju ikone sa scenama Stradanja Hristovih. Treba istaći rafiniranu slikarsku tehniku slikara koloriste i moć modelizacije svetitelјskih likova. Pre ili posle slikanja u Kumanu, Aleksić je naslikao još nekoliko većih slikarskih celina u okolnim crkvama banatskih sela (npr. u Mokrinu, Novom Miloševu, Elemiru, Melencima itd.). Od pet njegovih slika na svodu, interesantna je ona gde se Isus obraća Mariji Magdaleni i levom rukom drži ašov. Na ikonostasu (prema istoku) slikar je u originalu rasporedio 37 ikona, držeći se uobičajenog rasporeda i ikonografskog sadržaja. U prvom, donjem pojasu, arhitektonika ikonostasa počiva na osam stubova sa kompozitnim kapitelima, između kojih su carske dveri, prestone ikone, i bočne dveri. U drugom pojasu nalaze se nastavci stubova; dva koja su u sredini flankiraju (sa boka) centralnu ikonu Vaskrsenje Hristovo, dok se levo i desno od nje nalaze dva friza (široki centralni deo glavnog venca) apostolskih ikona sa stubovima sa strane. Na gornjoj arhitravnoj gredi, pričvršćene su ikone linete (medalјoni).

“Kad li je i od koga li osvećena crkva ova (posle ikonopisanija), koja je posvećena Sv. arhanđelima Mihailu i Gavrilu (slavi se 21. novembra), ne zna se”.

Restauracija crkve i delo Stevana Aleksića: Godine 1913. crkva je obnovlјena i s polјa i iznutra. Preduzimač je bio Dimitrije Đukanov iz Mokrina, a slike je obnovio unuk Nikole Aleksića, izradivši i dve nove ikone: Hristos i Samarjanka i Hristos sa učenicima na moru: akademski slikar Stevan Aleksić (stanovnik modoški, danas Jaša Tomić). Obnovlјenu crkvu je osvetio po ovlašćenju g. Episkopa-dijecezana dr Georgija Letića arhimandrit bezdinski Isak Došen uz asistenciju: pr. g. Mladena Boberića, paroha bašaidskog, jeromonaha Germana Jovanovića iz manastira Bezdina, te mesnih sveštenika Stevana Mirkovića, paroha i Save Stankovog, sist. paroh. pomoćnika i đakona temišvarskog Stevana Samuilova. Zidno slikarstvo je i ovde obnavlјano 1908. godine.

Stevan Aleksić ga je popravlјao i neke scene čak sasvim preslikao, kao dve oštećene kompozicije u crkvi. Zato ovo zidno slikarstvo ne daje pravu sliku prvobitnog izgleda, ali je vidlјiv autorov siguran crtež i pregledna kompozicija. Stevan Aleksić kao godinu slikanja ovih zidnih kompozicija navodi 1913. (na osnovu vidlјivog slikarevog potpisa), iako ih je uradio znatno ranije. Time se objašnjava veza njihovog realizovanja 1908. god. sa obnovom crkve iz 1913. god. Iste godine je obnovlјeno i Srpsko crkveno pevačko društvo pod upravom Jovana Borjanovića.

Znamenite relikvije crkve: Srpska pravoslavna crkva u Kumanu poseduje četiri retke knjige koje su kao spomenici kulture zaštićene zakonom: Oktoih štampan u Kijevu 1628. godine, Praznični Minej - Božidara Vukovića, venecijansko izdanje iz 1538. godine i Ustav Boženstveni, rukopisni službenik, knjiga pisana rukom u dužim vremenskim razmacima, puna raznih zabeležaka od raznih autora i iz raznih godina 17. i 18. veka i udžbenik Novaja serbskaja aritmetika, prepis knjige autora Vasilija Damjanovića, štampane u Veneciji 1765. godine. Ovo je najstarija knjiga ove vrste na našem jeziku i čuva se u Odelјenju retkih knjiga Matice srpske. Zatim, tu je i Antimins štampan u Beču za vreme patrijarha Arsenija IV. Od ikona tu je Deisis, ulјe na platnu (80x93 cm) vrlo stara ikona nepoznatog autora, i Ikona sa metalnim okvirom, preneta iz stare crkve i rađena u ulјu na platnu (51x78 cm), na kojoj je predstavlјen tip Arapske Bogorodice. Priča se kod starijih lјudi da je crkva posedovala zlatan putir 500 dukata težak i tri prestolna srebrna čiraka, no njih neki grešnici teški ukradoše i toj se krađi nikad nije ušlo u trag. Iznad zapadnih vrata Hrama se nalazi mermerna ploča sa imenima onih Kumančana koji su 1914.-1918. godine poginuli kao dobrovolјci u borbi za ujedinjenje, na Dobrudži, Solunu i Pijavi. U drugim mestima ne videsmo takav gest zahvalnosti potomaka. Na kraju, istaknimo reči paroha Stevana Mirkovića koji je u Kumanu službovao 53 godine i najviše publikovao radova iz istorije sela Kumana, krajem 19. i prve polovine 20. veka “Neka bi to vidlјivo obeležje budne hrišćanske i pravoslavne svesti ovdašnjih Srba i u buduće uvek ih se sećalo, da su pravoslavni Srbi, da su deca svete majke crkve pravoslavne, koja ih grli i grliće svagda materinskom lјubavlјu i koja će ih hrabriti u bedi, zlu i nevolјi ako bi ih snašla, i od zla neka sačuva i zaštiti milostivi Bog paćenički dobri narod moj”.