Novi Bečej

Geografski položaj naselja i hatara

Novi Bečej se nalazi u središnjem delu Socijalističke Autonomne Pokrajine Vojvodine. Svojim hatarom zahvata severozapadni deo srednjeg Banata. Pošto je izgrađen kraj Tise, pripada grupi potiskih banatskih naselja. Naselje sa hatarom nalazi se u zoni 45° severne geografske širine, približno u središnjem delu severnog umerenog toplotnog pojasa. Geografski centar naselja presecaju koordinate 45°36' severne geografske širine i 20°9' istočne geografske dužine.

Uticajem različitih prirodno-geografskih i društveno-geografskih faktora, Novi Bečej ima veoma povoljan geografski položaj. Naselje je, kao i mnoga druga u banatskom Potisju, izgrađeno na lesnom rtu. Sa obe strane lesnog rta prostire se aluvijalna ravan Tise, čime je stanovnicima još iz davnina omogućeno da, u okviru poljoprivrednog privređivanja, koriste dve geomorfološke celine: banatsku lesnu terasu i aluvijalnu ravan Tise. Kako se na mestu gde je izgrađeno naselje istureni lesni rt potpuno približio rečnom koritu Tise i tako sasvim suzio prostor aluvijalne ravni, tu je oduvek bio najpogodniji prelaz preko reke.

Blizina rečnog toka omogućavala je stanovnicima još od početka naseljavanja da rečnim putem lako komuniciraju sa susednim i ostalim potiskim naseljima. U vremenskom razdoblju razvijenijeg rečnog saobraćaja, pre drugog svetskog rata, teretni i putnički rečni saobraćaj imali su za Novi Bečej veliki značaj. U to vreme, ovo naselje je predstavljalo poznato pristanište, odnosno rečnu luku Potisja, o čemu će kasnije biti još reči.

Zbog pogodnosti za prelazak preko reke, kod Novog Bečeja je desetinama godina bio razvijen saobraćaj skelom između srednjeg Banata i Bačke. Završetkom brane i kolovoza preko nje, 1977. godine, na ovom mestu prestala je da saobraća skela između Novog Bečeja i Bečeja, odnosno između Banata i Bačke. Međutim, saobraćaj preko mosta—brane omogućio je daleko veću cirkulaciju svih vrsta kopnenih vozila, i geografski položaj Novog Bečeja, u saobraćajnom pogledu, bitno se popravio. Svakodnevna cirkulacija vozila u oba pravca, između Banata i Bačke, sve je veća a trgovačko ekonomska saradnja novobečejske opštine sa bližom i daljom okolinom sve razvijenija.

Izgradnjom Kanala Dunav—Tisa—Dunav, Novi Bečej je dobio još jedan značajan hidrografski objekat, koji je takođe popravio geografski položaj naselja. Višestruki ekonomski značaj ovog objekta ogleda se u mogućnosti za razvoj kanalskog saobraćaja, isušenje prostranih vodoplovnih obradivih površina, navodnjavanje i razvoj turizma.

Pored mogućnosti za komuniciranje vodenim putem, Novi Bečej je, u saobraćajnom pogledu, asfaltnim putevima i željezničkom prugom, veoma dobro povezan sa užom i širom okolinom. Ovakvim komunikacijama on je dobro povezan sa svim naseljima opštine, a zatim sa bližim i udaljenijim gradovima i privrednim centrima Vojvodine, Srbije i šire. Novi Bečej je od Zrenjanina udaljen 39, a od Kikinde 37 km. Sa ovim banatskim privrednim centrima i Beogradom povezan je železničkom prugom i asfaltnim putem. Udaljenost između Novog Bečeja i Bečeja je svega 12 km. Izgradnjom novog asfaltnog puta i puštanjem u saobraćaj kolovoza preko brane, saobraćajni uslovi su bitno popravljeni. Preko Bečeja, Novom Bečeju su otvoreni putevi prema zapadu Vojvodine, prema svim privrednim centrima središne i južne Bačke. Ovim putem, Novi Bečej je od Novog Sada udaljen svega 59 km.

Hatar Novog Bečeja ima oblik nepravilne geometrijske slike. Pravcem sever—jug prostire se u dužini od 26,2 km, a pravcem istok—zapad — 24,8 km. Najduža osa hatara pruža se od najjugozapadnije tačke Bisernog ostrva ka najisturenijoj tački na severoistoku, i iznosi 30,5 km. Karakteristično je da se hatar prostire sa obe strane Tise, tako da jednim manjim delom zahvata i prostor Bačke. Ukupna površina hatara iznosi 283 km2, odnosno 28.311 ha. Najveći deo hatara je na banatskoj strani i zauzima površinu od 24.220 ha. Delovi hatara prostiru se uz desnu obalu Tise: Biserno ostrvo sa 2678 ha, Medenjača sa 909 ha i Karakter sa 504 ha. Hatar Novog Bečeja na severu se graniči sa hatarima Bačkog Petrovog Sela i Novog Miloševa, sa istoka hatarima Bašaida i Melenaca, sa juga hatarima Kumana i Čuruga, a sa zapada delovima hatara Bačkog Gradišta i Bečeja.

Povoljan položaj hatara i naselja u velikoj meri je uslovljen geomorfološkim, klimatskim, pedološkim i drugim prirodno-geografskim karateristikama ovog kraja. Celo područje hatara blago je zatalasana ravnica, koju čine dva osnovna geomorfološka oblika: lesna terase i aluvijalna ravan Tise. Lesna terasa najvećim svojim delom prostire se u severoistočnom i istočnom delu hatara. To su istovremeno i najviši delovi hatara, sa prosečnom nadmorskom visinom od 79 do 83 m. Naselja Novi Bečej ima nadmorsku visinu oko 81 m, a najviše tačke hatara su Peskovita i Bika Humka sa 86 m nadmorske visine. Drugu morfološku celinu čini aluvijalna ravan Tise. Ona se, različitom širinom, meridijanskim pravcem, prostire uz pomenutu reku. Blago je nagnuta u pravcu rečnog oticanja i ima prosečnu nadmorsku visinu od oko 77 metara.

Uz odgovarajuće hidrografske prilike o kojima je već bilo reči, zatim panonsku, odnosno umereno-kontinentalnu klimu, i povoljan pedološki sastav, Novi Bečej ima sve uslove za razvoj intenzivne i raznovrsne agrarno-industrijske privrede.

Istorija naselja

O prvobitnim naseljima u ovom kraju postoje brojni istorijski podaci i arheološki ostaci, koji ukazuju da je veoma davno bio naseljen. Prema rezultatima arheoloških istraživanja, na sadašnjem lokalitetu Novog Bečeja i uže okoline, ljudskih naselja bilo je još u dobu 3000 godina pre nove ere. Najstariji i najbolje ispitani arheološki lokaliteti u ovom kraju su Borđoš, jugozapadno, i Matejski brod, severoistočno od Novog Bečeja. Udaljenost ovih nalazišta od sadašnjeg naselja je oko 6 km.

Iz srednjevekovnog perioda najbolje je očuvana Arača. Ostaci ovog značajnog sređnjevekovnog spomenika nalaze se severno od Novog Bečeja, na udaljenosti oko 12 km prema Novom Miloševu. Rezultati dosadašnjih ispitivanja ukazuju da ovaj manastir potiče iz XI veka. Kao manastir iz ovog pominje se 1256. godine, a 1332. ubeležen je u spisak crkvenog desetka. Sve to potvrđuje njegovo davnašnje poreklo. Promenama vlasnika, ovaj manastir je dograđivan i nadgrađivan, pa se menjao i njegov spoljašnji oblik i unutrašnji sadržaj.

Pored Arače (prvobitna lokacija Vranjeva), preteča današnjeg Novog Bečeja bio je srednjevekovno utvrđenje Castellanum de Beche, koje se kao Novobečejska tvrđava, ili grad-utvrđenje, pominje 1342. godine. Ova tvrđava je bila izgrađena na ostrvu, uzvodno od sadašnje lokacije Novog Bečeja, a sa kopnom bila je povezana veštačkim nasipom. Nakon sklopljenog Mirovnog ugovora u Sremskim Karlovcima, doneta je odluka o rušenju svih tvrđava na području Banata, koje su se nalazile na levoj obali Tise i Moriša. Tako je novobečejsko srednjevekovno utvrđenje srušeno 1701. godine.

Na levoj obali Tise, na najpogodnijem mestu za prelaz preko reke, ostao je deo naselja, koje se kasnije razvilo u veoma značajno pristanište i varošicu — Novi Bečej. Za vreme Turaka, grad nije potpuno uništen, ali je, u privrednom pogledu, propadao. U popisu iz 1717. godine Török Becso, ili Turski Bečej (Novi Bečej), pominje se kao selo sa svega 20 nastanjenih kuća. Međutim, zahvaljujući povoljnom geografskom položaju na Tisi i sve izraženijoj pristanišnoj funkciji, on se razvio u značajnu varošicu. Veće zaostajanje u razvoju naselja i privrede zabeleženo je 1886. godine, posle velikog požara, koji je uništio trećinu naselja, i 1893. godine — kada je stanovništvo desetkovano kolerom. I pored svega navedenog, Novi Bečej krajem XIX veka stiče sve karakteristike veoma lepe varošice i postaje sresko mesto. Početkom ovog veka (1910), naselje je imalo 1.164 kuće i 7.635 stanovnika.

Ne zalazeći u detalje burne istorijske prošlosti ovog naselja, jer je to predmet posebne studije, odnosno istorijske monografije naselja, vredno je pažnje upoznati bar neke opise Novog Bečeja iz XVII, XVIII i XIX veka, koje su za sobom ostavili brojni putopisci. Ovi putopisi, svakom čitaocu mogu potpunije dočarati nekadašnji izgled, funkcije i razvoj grada.

Čuveni turski putopisac Evlija Čelebija proputovao je ove krajeve u drugoj polovini XVII veka i u svojim putopisima detaljno opisao izgled i ostala obeležja Novog Bečeja. Pored ostalog, o Novom Bečeju on je napisao:

»Grad na Tisi je divan, četvorouglast, od cigalja i kamena, a obuhvata površinu od 500 koračaja. Jedna kapija zove se pristanišna, a druga Ogrun kapija. Kod pristaništa se nalazi jedna gostionica i pedeset dućana.

Bečej ima džamiju, prepravljenu od crkve, jednu medresu (muslimanska verska škola), tri osnovne škole, jedan manastir, jedno kupatilo i sto kuća. Bečej ima i luku, a stanovništvo se većinom bavi trgovinom solju i ribolovom«.

U daljem tekstu, ovaj putopisac hvali stanovništvo Novog Bečeja i ističe njegovo veliko gostoprimstvo. Za varoš kaže da je veoma ugodna i lepa, sa mnogo vrtova i vinograda.

U drugoj polovini XIX veka, u Novom Bečeju je boravio austrijski putopisac Kunič. Između ostalog, on u to vreme ovako opisuje Novi Bečej:

»1779. godine Bečej je imao 250 domova i 3.500 duša.

Najveći procvat Bečeja pada između 1192. i 1816. godine.

U to doba, a već i ranije, bio je Bečej glavno mesto za izvoz žita iz Banata. Tada je Bečej bio najvažnije mesto za izvoz žita ne samo u Austriji, nego i u čitavoj Evropi.

Trgovci žitom iz Austrije, Mađarske i luka Jadranskog mora posećuju svake godine ovo mesto. Katkada se u Bečeju tovari 200 lađa žitom.

Ugodno je posmatrati na skupljenim lađama zastave koje izgledaju kao šumice raznih boja i uposlene mnoge Ijude i radnike.

Najmanje lađe mogu da prime oko 1.000, srednje oko 2.000 do 3.000 a velike oko 4.000 do 6.000 centi žita. Godišnje se izvozi više od 1,000.000 požunskih centi žita (jedna požunska centa, požunski merov — »požunac« težio je 40 oka, a jedna oka težila je oko 1.280 grama).

Lađe su obično od hrastovine, a samo malo njih od čamovine. Lađe se ne prave u Bečeju, nego se u njemu samo popravljaju.

Pre otvaranja Francovog kanala, suvišak hrane izvožen je u primorske luke i u Italiju, a pošto je tim kanalom spojena Tisa sa Dunavom, to se od tada žito izvozi delom u Vizelburg, odnosno u Beč, delom u Hrvatsku, Ljubljanu i primorske luke.

Pored trgovine hranom, znatna je i trgovina duvanom.

Sirotinja se bavi sakupljanjem reznog lekovitog bilja, kao, na primer, kamilice.

Gorivno drvo dovozi se u Bečej iz Hrvatske, a građevno drvo se dovozi iz Erdelja.

Bečej, sa svojim crkvenim tornjevima, velikim magacinima za hranu i znatnim pristaništem, izgleda izuzetno lep i privlačan.

Nastojanjem vlasnika Bečeja, Nikole plemenitog Sisanjija, popločan je Bečej kamenom iz Krčedina, a obala mu je osigurana visokim nasipom, koji je obložen kockastim kamenom.

Prevoz je uredan i osiguran.

U Bečeju se nalazi velika, lepa i ugodna gostionica za strance, a lepo šetalište pred vlastelinskim dvorcem ukrašava mesto.

Bečej ima i poštu.«

O poreklu naziva Novi Bečej postoje različita mišljenja. Već je ranije navedeno da se Bečej kao tvrđava pominje 1342. godine pod nazivom Castellanum de Beche. Kao naselje, odnosno varoš, pominje se 1441. godine. Međutim, u pisanim istorijskim dokumentima ovaj naziv se javlja i mnogo ranije.

Dosadašnja istraživanja ukazuju da je reč bečej mađarskog porekla. Prema tumačenju u Toponomastici Vojvodine beč se javlja kao oznaka vlastelinskog dobra. Pored toga, beč znači i rodna — vredna zemlja — posed, nešto što treba posebno ceniti. Pošto se iz istorijske prošlosti naselja zna da je Novi Bečej prvobitno bio veliki posed — novobečejsko vlastelinstvo, koje je, kao dar, menjalo svoje vlasnike, ovakvo tumačenje takođe ima neku osnovu. Prema tumačenju u Pallas nagy lexikonu (knjiga II), pretpostavlja se da je reč Bečej nastala po imenu velike vlastelinske porodice Becsey, koja je imala vlastelinska dobra Sziget Becse (Ostrvski Bečej) kod Budimpešte, na ostrvu Čepel, i u Potisju. Moguće je da je ova vlastelinska porodica, kojoj se kasnije gubi trag, bila prvi vlasnik ovih poseda, pa je i po njoj Bečej mogao dobiti svoje ime.

Suprotno tumačenje izložio je B. Janković u listu »Novo vreme« 1935. godine. On tvrdi da je reč Bečej turskog porekla i da, bukvalno prevedena na naš jezik, znači varoš na reci — vodi ili varoš pored reke — vode. Ako se posmatra geografski položaj oba Bečeja, Bečeja u Bačkoj i Novog Bečeja u Banatu, koji su izgrađeni pored same reke, ovo je sasvim adekvatno tumačenje naziva ovih gradova. Međutim, ne treba zanemariti činjenicu da se Novi Bečej kao varoš pominje još u XIII veku, i da su Turci u ove krajeve došli tek krajem XV, odnosno početkom XVI veka.

Značajne promene u nazivu ovog grada usledile su kao posledica naredbe Zemaljske dvorske kancelarije od 31. marta 1750. godine, po kojoj Turski Bečej (Novi Bečej) dobija naziv Francisdorf. Ovo je ime postepeno posrbljeno u Vranjevo (Franjevo).

Ima i drugih mišljenja i izvora o promeni naziva ovog grada. Prema jednima, grad je dobio naziv Vranjevo po vranama, kojih je u to vreme u ovom kraju bilo veoma mnogo (Vraneš, Vranaš, Vranovo).

U Pećkom pomeniku iz 1717. godine, tadašnje Vranjevo pominje se pod nazivom Vranovo, što je opšti dokaz o postojanju i ovog naziva u istorijskoj prošlosti grada.

Iz istorije grada zapaža se da je u njegovom razvoju bilo i uspona i padova. Intenzivnijim razvojem privrede, početkom XIX veka dolazi do izrazitijeg uzdizanja ovog naselja. Među značajnijim godinama pominju se 1830, kad je osnovana redovna škola, 1883, kad je naselje dobilo železničku prugu i stanicu i 1927. godine, kad je ova varoš dobila električnu centralu.

Posle dugog niza godina, 1920, opet dolazi do promene naziva mesta, koje, umesto Vranjeva, ponovo postaje Novi Bečej. Posle drugog svetskog rata, odnosno 1946. godine, Novi Bečej i staro Vranjevo, kao jedinstveno naselje, dobijaju novo ime — Vološinovo. Ovo ime naselje je dobilo po čuvenom ruskom vojskovođi, potpukovniku Vološinovu, koji je poginuo u borbi za oslobođenje ovog grada. Najzad, 1952. godine, i ovaj naziv se menja, i grad ponovo dobija ime koje i sada nosi — Novi Bečej.

Među brojnim vojvođanskim naseljima Novi Bečej je posle prvog svetskog rata imao relativno veći značaj nego danas. Upoređujući samo rezultate popisa stanovništva, zapaža se da je ovaj grad po broju stanovnika u Vojvodini 1921. i 1931. bio jedanaesti, 1948 — deseti, 1961 — šesnaesti, a 1971 — sedamnaesti. Sada u njemu živi više od 50% ukupnog stanovništva opštine.

Posle drugog svetskog rata, u razvoju komunalne samouprave, Novi Bečej stalno zadržava status sedišta opštine. U sadašnjim granicama, novobečejska opština sa sedištem u Novom Bečeju, formirana je 1960. godine. Kao politički i administrativno-upravni centar opštine, Novi Bečej ima konstituisane sve organe i službe predviđene samoupravnim sistemom, koji omogućuju kompleksno izvršenje funkcija opštine. U delatnosti pojedinih oblasti od posebnog značaja, kao što su oblast unutrašnjih poslova, zdravstva i zapošljavanja, odgovarajuće službe i poslovi organizovani su na regionalnom — međuopštinskom principu, sa sedištem u Zrenjaninu.

Samoupravnim radom i zalaganjem svih građana, Novi Bečej se razvio u snažan politički, administrativno-pravni, privredni i kulturno-prosvet ni centar opštine. Odlukom Skupštine Socijalističke Republike Srbije, 1954. godine, Novi Bečej je proglašen za naselje gradskog karaktera i tada je postao član Konferencije gradova Jugoslavije.

Stanovništvo

U istorijskom pregledu razvoja naselja već je pomenuto nekoliko podataka o broju stanovnika iz davne prošlosti Novog Bečeja. To su podaci Evlije Ćelebije i drugih putopisaca, koji nisu zasnovani na redovnim popisima stanovništva, nego dobijeni iz drugih izvora, na bazi slobodnih procena. Stoga se razvoj i kretanje stanovništva može pratiti tek od XIX veka, kad počinju popisi stanovništva u ovim krajevima. Prema prvom popisu stanovništva, koji su izvršile austrougarske vlasti 1869. godine, Novi Bečej je imao ukupno 14.423 stanovnika. Jedanaest godina kasnije, 1880, ovaj broj smanjen je na 12.933 stanovnika, da bi, u nekoliko kasnijih popisa, stalno rastao. Već u narednom popisu, 1890. godine, u Novom Bečeju je bilo 14.826 stanovnika, 1900. godine — 16.223, a 1910 — 16.802 stanovnika.

Posle prvog svetskog rata, 1921. godine, Novi Bečej je imao 16.400 stanovnika, 1931. godine — 16.338, 1948 — 15.644, 1953 — 16.303, 1961 — 16.378, 1971 — 16.059 i, u poslednjem popisu, 1981. godine — 15.766 stanovnika. Ako se uporede rezultati prvog popisa, iz 1869, i poslednjeg, iz 1981. godine, dolazi se do zaključka da je za preko 110 godina u Novom Bečeju ukupan broj stanovnika samo neznatno porastao, za svega 1.313 stanovnika. U poređenju sa kretanjem stanovništva u ostalim gradovima Vojvodine u istom vremenskom razdoblju, to je veoma malo.

Među faktorima slabijeg rasta ukupnog broja stanovnika treba istaći: dugogodišnji usporeniji tempo ekonomskog razvoja i nedovoljne mogućnosti za zapošljavanje svih stanovnika sposobnih za rad; nizak prirodni priraštaj stanovništva, koji je duži niz godina na granici prirodne reprodukcije, a poslednjih godina ponekad i negativan. Odlazak mladih na dalje školovanje, koji se u veoma malom procentu vraćaju u mesto rođenja, kao i onih koji se odmah zapošljavaju u većim i razvijenijim privrednim centrima naše zemlje, takođe utiče na postepeno opadanje ukupnog broja stanovnika. U svemu ovome poseban uticaj vrši nepovoljna starosna struktura stanovništva, sa sve većom zastupljenošću starijeg stanovništva koje je već izašlo iz fertilnog doba.

Da bi se zaustavila negativna kretanja u demografskom razvoju Novog Bečeja, ili bar delimično ublažila, moraju se uložiti veći napori u stimulisanju nataliteta stanovništva i omogućavanju što bržeg zapošljavanja mladog i fertilno sposobnog stanovništva. Pored toga, da bi se povećao ukupan broj stanovnika, moraju se blagovremeno izvršiti sve pripreme za uspešan povratak spoljnih migranata — radnika koji su na privremenom radu u inostranstvu. Povratak oko 200 radnika, spoljnih migranata, koji su takođe još u fertilnoj dobi, mogao bi se takođe pozitivno odraziti na popravljanje prirodnog priraštaja stanovništva.

Relativna naseljenost, ili gustina naseljenosti stanovništva na 1 km2, u Novom Bečeju takođe je ispod vojvođanskog i jugoslovenskog proseka. Prema popisu stanovništva iz 1971. godine, gustina naseljenosti bila je 56,7, a 1981. godine — 55,7 stanovnika na 1 km2. Sa ovako malom gustinom naseljenosti, Novi Bečej pripada grupi najređe naseljenih gradova u Vojvodini.

U skladu sa opadanjem ukupnog broja stanovnika, trebalo bi očekivati i opadanje broja domaćinstava u Novom Bečeju. Međutim, posmatrajući period od 1961. do 1981. godine, može se uočiti obrnuta pojava. Uporedo sa smanjivanjem ukupnog broja stanovnika, u posmatranom periodu došlo je do povećanja broja domaćinstava.

Podaci jasno ukazuju da povećanje broja domaćinstava nije uzrokovano ukupnim povećanjem broja stanovnika. Pored toga, nije u pitanju ni izrazitije imigriranje, odnosno useljavanje novih porodica. Istraživanja ukazuju da je ova pojava, pre svega, rezultat stalnog deljenja većih porodica. Boljim uslovima privređivanja i podizanjem opšteg životnog standarda, veći broj mladih porodica izgradio je sebi nove kuće, ili obezbedio sopstvene stanove i tako zasnovao nova domaćinstva. Na ovaj način, stariji članovi domaćinstva ostaju u starim seoskim kućama, sa poljoprivrednim gazdinstvima i kompletnom ekonomijom. Ovakav proces povećavanja broja domaćinstava uticao je na prosečno smanjenje njihove veličine. Dok je 1961. godine svako domaćinstvo prosečno imalo 3,2 lica, ovaj broj je u 1981. godini smanjen na 2,8 lica.

Zbog još neobrađenih i zvanično neobjavljenih kompletnih podataka iz popisa stanovništva 1981. godine, neke strukture stanovništva mogu se upoznati samo prema podacima iz ranijih popisa. Na osnovu podataka iz popisa 1971. godine, domaćinstva su prema izvoru prihoda imala sledeću strukturu: od poljoprivrede je živelo 1.542 domaćinstva, od mešovitih delatnosti 510 domaćinstava, a od nepoljoprivrednih delatnosti 3.205 domaćinstava. Izloženi podaci ukazuju da je, u posmatranom periodu, oko dve trećine domaćinstava živelo od nepoljoprivrednih delatnosti, dok su prihodi iz poljoprivrede svedeni na oko jednu trećinu. U prvoj dekadi posle drugog svetskog rata odnos je bio obrnut. Najnoviji rezultati istraživanja pokazuju da će se proces povećanog sticanja prihoda iz nepoljoprivrednih i mešovitih delatnosti i daIje povećavati, dok se može očekivati istovremeno opadanje broja domaćinstava koja žive samo od rada u poljoprivredi.

Od 5.257 domaćinstava u 1971. godini, 1.782 domaćinstva bilo je bez zemljišnog poseda. U strukturi domaćinstava sa zemljišnim posedima, najveći broj domaćinstava bio, je sa posedom do 0,10 ha, koji je činio njihove okućnice, Zatim slede 392 domaćinstva sa 0,11—0,50 ha, 336 domaćinstava sa 1,01—2,00 ha, 262 domaćinstva sa 2,01—3,00 ha, 256 sa 8,01—10,00 ha, 251 domaćinstvo sa 6,01—8,00 ha, 215 domaćinstava sa 0,51—1,00 ha, 195 sa 4,01 do 5,00 ha, i po 184 domaćinstva sa 3,01—4,00 ha i 5,01—6,00 ha. Najmanji je broj domaćinstava sa 10,1—15,00 ha — svega 23, i sa 15,01 i više ha — 4 domaćinstva. Poslednje dve kategorije domaćinstava imaju najveći procenat močvarnog i pošumljenog zemljišta, koje se ne koristi kao obradivo zemIjište, pa stoga i prelazi dozvoljeni maksimum.

Polna i starosna struktura stanovništva imaju uglavnom opšta vojvođanska obeležja. U većem broju popisa stanovništva javlja se nešto veći broj žena u odnosu na ukupan broj muškog stanovništva. Tako je koeficijent maskuliniteta u Novom Bečeju 1971. godine bio 94,1, što znači da je na svakih 100 žena bio 94,1 muškarac. U okviru starosnih grupa, razlikuje se i koeficijent maskuliniteta. Prema podacima istog popisa stanovništva, u starosnim grupama do 40 godina starosti koeficijent maskuliniteta iznosio je 100,5, što uglavnom odgovara biološkoj ravnoteži u polovima. Međutim, u starosnim grupama iznad 40 godina starosti, koeficijent maksuliniteta iznosio je svega 86,7, što je znatno ispod normale. Istraživanja su pokazala da je do ovog poremećaja u starijim starosnim grupama došlo uticajem, pre svega, nebioloških faktora. U drugom svetskom ratu zabeležen je veći gubitak muškog stanovništva, a među iseljenicima koji se zapošljavaju van teritorije Novog Bečeja, takođe je karakterističan veći broj muškaraca. Među radnicima na privremenom radu u inostranstvu opet, je veći procenat muškog stanovništva.

U demografskom, privrednom i opštem razvoju svakog naselja od posebnog je značaja starosna struktura stanovništva. Od ove strukture zavisi da il je stanovništvo nekog mesta biološki sveže i sposobno za reprodukciju, da li ima dovoljan procenat stanovnika sposobnih za rad, odnosno u radnoj dobi, koliko ima stanovnika sposobnih za odbranu u slučaju rata, kakve su potrebe za školskim i predškolskim ustanovama, kako treba da se organizuje preventivna, zdravstvena i socijalna zaštita itd. Stoga treba detaljnije upoznati i analizirati starosnu strukturu stanovništva za duže vremensko razdoblje.

Podaci ukazuju da je starenje stanovništva Novog Bečeja od 1961. godine sve izraženije. Kontigent stanovništva preko 45 godina starosti, 1961. godine iznosio je 5.444 stanovnika, ili 32% od ukupnog broja stanovnika; 1971. godine – 5.772, odnosno 35,8% a 1981. godine – 5.935, ili 37,6% ukupnog stanovništva u toj godini. Na osnovu navedenih pokazatelja, koeficijent starenja stanovništva 1961. godine iznosio je 0,44,1971 – 0,62, a 1981. godine – 0,80.

U istom vremenskom razdobiju došlo je do uočljivog smanjenja mlađeg stanovništva od 0 do 14 godina starosti. Ovaj kontingent stanovništva 1901. godine iznosio je 24,3%, 1971. godine — 21,1%, a 1981. godine — 19,7% ukupnog stanovništva.

Pismenost i školska sprema stanovništva predstavljaju uslovljavajuće faktore bržeg privrednog i kulturnog razvoja svakog naselja. Pismenost utiče i na produktivnost rada, na zdravstvenu prosvećenost stanovništva i na sve ostaie oblasti života i rada ljudi. Stoga je veoma važno na kakvom je nivou pismenost stanovništva i kakva je struktura stanovništva prema školskoj spremi.

Među stanovnicima starim 10 i više godina, u Novom Bečeju je 1961. godine bilo ukupno 1.480 nepismenih, 1971. godine — 1.285, a 1981. godine — svega 543 stanovnika. Najveći napredak u smanjivanju broja nepismenih ostvaren je od 1971. do 1981. godine. Od ukupnog kontingenta stanovništva starog 10 i više godina, to je svega 4%. Ako se analizira starosna struktura nepismenih, zapaža se da je u njoj najveća zastupljenost starijeg stanovništva, jer od 543 nepismena — 399 su stariji od 50 godina. Ovakva struktura veoma je povoljna, jer ukazuje na mogućnost bržeg i potpunog likvidiranja nepismenosti mlađeg stanovništva, koje pripada grupi aktivnijih učesnika privrednog i kulturnog života grada.

Struktura stanovništva prema školskoj spremi 1971. godine nije bila zadovoljavajuća. Jedna četvrtina, ili 24,1% ukupnog stanovništva starijeg od 10 godina, bila je bez ikakve školske spreme. Među onima koji su imali školsku spremu, 6.445 stanovnika, ili 46,1%, bilo je završilo svega 4 razreda osnovne škole. Preostalih 4.177 stanovnika starijih od 10 godina imalo je završenu osnovnu školu, srednje, više i visoko obrazovanje, što nije bilo adekvatno tadašnjem stepenu razvoja.

Rezultati popisa stanovništva iz 1981. godine ukazuju na značajne promene do kojih je došlo u strukturi stanovništva prema školskoj spremi. Najznačajnija promena javila se u vidnom smanjenju broja stanovništva bez školske spreme. Među stanovnicima sa 15 i više godina starosti, u 1981. godini bez školske spreme bilo je svega 513, što je, u poređenju sa 1971. godinom, izuzetan napredak. Broj stanovnika sa nepotpunom osnovnom školom je sa 6.445 smanjen na 3.871. Istavremeno, izrazito je povećan broj stanovnika sa osmogodišnjom školom. U ovoj kategoriji stanovništva broj lica sa potpunom osnovnom školom povećan je sa 1.754 iz 1971, na 4.465 lica u 1981. godini. Do pozitivnih promena došlo je i u ostalim strukturama. Broj stanovnika sa srednjim obrazovanjem sa 625 iz 1971. godine povećan je na 3.020, u 1981, što je značajno popravilo obrazovnu strukturu ukupnog stanovništva, broj stanovnika sa višom i visokom školom je udvostručen, što je takođe bitno uticalo na opštu obrazovnu strukturu celokupnog stanovništva.

U etničkoj strukturi stanovništva, najviše su zastupljeni Srbi i Mađari. Prema popisu iz 1971. godine, u Novom Bečeju je živelo 9.356 Srba, ili 58,25% od ukupnog broja stanovnika, 6.074 Mađara, odnosno 37,78%, a sa 3,97% bile su zastupljene sve ostale narodnosti. Uz najveću zastupljenost Srba i Mađara, nacionalnu strukturu stanovništva karakteriše velika šarolikost.

Analizom podataka iz popisa stanovništva 1981. godine može se zapaziti da u strukturi stanovništva prema narodnosti nije došlo do bitnijih promena. S obzirom na ukupno smanjenje stanovništva u odnosu na 1971. godinu, do najvećih promena u strukturi došlo je kod Srba i Mađara, koji su i najbrojniji. Sa 9.356 u 1971. godini, broj Srba je u 1981. godini smanjen na 8.883, a broj Mađara sa 6.074 smanjen je u 1981. godini na 5.855. Među ostalim narodima i narodnostima u nacionalnoj strukturi nisu uočene značajnije promene.

Privreda

Korišćenjem povoljnih prirodnih uslova, koji su detaljnije izloženi u prvom delu rada, i adekvatnih društveno-ekonomskih faktora, stanovnici Novog Bečeja razvili su veoma raznovrsnu privredu. Među privrednim granama dominiraju poljoprivreda i industrija, a poslednjih nekoliko godina sve veća pažnja posvećuje se saobraćaju, građevinarstvu, trgovini, ugostiteljstvu i turizmu.

Poljoprivredu čini ratarska i stočarska proizvodnja. Od ukupne veličine hatara, koja iznosi 28.311 ha, društveni sektor proizvodnje poseduje 16.069 ha, ili 56,8%, a privatni odnosno individualni sektor — 12.242 ha, odnosno 43,2%. Oko 75% površine hatara čini obradivo zemljište, što predstavlja najznačajniju osnovu ratarske proizvodnje.

Ratarsku proizvodnju karakteriše najpre proizvodnja žita, a zatim slede industrijske kulture, povrće i voće. Među žitima, koja se proizvode na 60% ukupnih površina oranica, najviše je zastupljen kukuruz, sa prosečnom godišnjom proizvodnjom od oko 6.500 vagona, zatim sledi pšenica, sa prosečnom godišnjom proizvodnjom od oko 4.000 vagona i ječam, sa proizvodnjom od oko 1.000 vagona godišnje.

Među industrijskim biljkama, čija se prizvodnja iz godine u godinu povećava, najzastupljenije su šećerna repa, suncokret i soja. Prosečna godišnja proizvodnja šećerne repe kreće se oko 5.000 vagona, suncokreta oko 1.500 vagona, i soje — oko 100 vagona.

Površine pod voćnjacima relativno su male i zauzimaju prostor od oko 250 ha. Polovinu ovih površina čine savremeni plantažni voćnjaci, koji na Bisernom ostrvu pripadaju društvenom sektoru. Poslednjih nekoliko godina ove površine postepeno se proširuju podizanjem novih zasada. Prosečna godišnja proizvodnja srednjeevropskog voća (najviše jabuka i krušaka) kreće se oko 300 vagona. U okviru vinogradarstva, godišnje se proizvodi prosečno oko 1.500 vagona grožđa.

Obim stočarske proizvodnje nije zadovoljavajući. Usled neadekvatnih cena žive stoke i nemogućnosti da se na vreme obezbede dovoljne količine odgovarajuće stočne hrane, obim proizvodnje stoke svake godine se menja. Prosečna godišnja proizvodnja svinjskog mesa kreće se oko 3.000 t, goveđeg mesa oko 1.500 t, a mleka oko 4 miliona litara. Upoređujući navedenu proizvodnju sa ratarskom proizvodnjom, dolazi se do zaključka da stočarska proizvodnja ni približno ne dostiže realne proizvodne mogućnosti.

Poslednjih deset godina industrija doživljava brži tempo razvoja. Među industrijskim granama vodeće mesto pripada industriji građevinskog materijala i metaloprerađivačkoj industriji, a zatim slede tekstilna i prehrambena industrija, hemijska i grafička industrija i industrija obuće. Najveći stepen razvoja ostvarila je Industrija građevinske keramike »Polet«, koja iz godine u godinu proširuje svoje kapacitete, otvara nove pogone i ostvaruje sve zapaženije mesto na domaćem i stranom tržištu. U metaloprerađivačkoj industriji, izuzetan uspon u poređenju sa ranijim godinama, dostiglo je Brodogradilište »Tisa«, a zapažene rezultate u razvoju beleži i Fabrika opreme i pribora »FOP« Novi Bečej, u sastavu Industrije motora i traktora IMT Beograd. Sve pomenute radne organizacije, kao i privredne organizacije iz ostalih grana industrije, detaljno su obrađene u prvom delu ove studije i, u želji da se izbegne ponavljanje, u daljem tekstu o njima više neće biti reči.

Među ostalim privrednim delatnostima, sve veći značaj imaju trgovina i saobraćaj, a isto tako turizam i ugostiteljstvo.

Tip naselja i kuća

Kao i sva banatska naselja, Novi Bečej je zbijeno naselje panonskog tipa. Teritorija grada nema pravilan geometrijski oblik. Grad se, po svojoj dužoj osi, prostire uz Tisu. zadržavajući pravac njenog oticanja. Najširi deo gradske teritorije prostire se od centra naselja prema istoku, do železničke stanice, odnosno do Brodogradilišta »Tisa«.

U naselju su formirane prave, dovoljno široke i međusobno paralelne ulice, koje se seku pod pravim uglom. Jedina odstupanja javljaju se ponegde uz dolmu Tise i uz staro i napušteno korito Malog Begeja.

U nekadašnjem Vranjevu, koje se prostire u delu Novog Bečeja prema Novom Miloševu, potpuno je izgrađeno sedam uzdužnih i sedam poprečnih ulica. Nekoliko uzdužnih ulica nije moglo biti do kraja izgrađeno, jer je graditelje u tome sprečilo staro korito Malog Begeja, odnosno vodoplavan niži teren, na zapadnoj strani, uz dolmu Tise. Ovaj deo Novog Bečeja proteže se između starog toka Malog Begeja i sadašnjeg toka Tise. Prirodnu granicu između nekadašnjeg Vranjeva i Novog Bečeja čini jedan jarak, koji je povremeno ispunjen vodom. Pošto je ceo prostor od starog Vranjeva do Novog Bečeja izgrađen, naselje se širi s leve strane asfaltnog puta, prema Novom Miloševu. Ovaj deo grada dobio je ime Novo naselje. U njemu ulice su istog pravca kao i u Vranjevu. Uz kuće se nalaze prostrana ekonomska dvorišta, sa izgrađenim stajama za stoku, magazinima i ambarima za smeštaj poljoprivrednih proizvoda i drugim objektima neophodnim savremenim poljoprivrednicima.

U južnijem delu grada, koji je od davnina nazivan Novim Bečejom, ulice imaju drugi pravac. Pet uzdužnih ulica imaju pravac severozapad — jugoistok, a 13 poprečnih povijene su u pravcu oticanja rečnog toka Tise. Deo grada koji se prostire od asfaltnog puta za Kumane do železničke stanice zahvata najveću površinu i zove se Šušanj. U daljoj gradnji naselja, posle drugog svetskog rata, deo grada se proširuje i preko pruge, uz bašaidski put.

Centar grada je blizu obale Tise. U tom delu nalaze se svi značajniji objekti u oblasti društvenih delatnosti, trgovine i ugostiteljstva. Tu su: stara zgrađa Skupštine opštine Novi Bečej, Dom kulture, škole, velika robna kuća i druge značajnije prodavnice, bioskop, ugostiteljski i drugi objekti. Jedno veće proširenje u centru, blizu uređenog keja kraj Tise, izgrađeno je u prekrasan trg sa parkom.

Pošto je Tisa svojim izlivanjima često ugrožavala naselje, između njenog toka i grada izgrađen je veliki nasip (dolma). Godinama je ovaj nasip popravljan i učvrščivan, a zaštiti od poplava poklanjana je izuzetna pažnja. Pre nekoliko godina, naspram grada, dolma je proširena, učvršćena i obložena betonskim pločama. Na dolmi, jedno proširenje uređeno je kao otvorena pozornica sa gledalištem, što je u letnjim mesecima izuzetno prijatan kutak za odvijanje kulturno-zabavnog života učenika, omladine i ostalih stanovnika grada. Gornji deo dolme asfaltiran je i savremeno osvetljen, a sa obe strane prostiru se prekrasni travnjaci i žardinjere sa cvećem. Izuzetno lepo uređen kej na Tisi, građanima Novog Bečeja, pored ostalog, služi za šetalište i sastajalište u slobodnom vremenu.

Novi Bečej ima sada oko 5.200 kuća. Osnovni tipovi su klasično građene kuće, »uz put« i »na brazdu«. Pored ovih, sve više se grade savremene prizemne i spratne stambene zgrade, ispred kojih su, prema ulici, lepo uređeni cvećnjaci i travnjaci. Stare kuće su većim delom građene od naboja, a sve novije od cigle i građevinskih blokova. Nekad su mnoge kuće bile pokvirene trskom, a sad su sve pokrivene crepom ili različitim salonit pločama. Izgradnjom višespratnica, asfaltiranjem ulica i trotoara, sađenjem drvoreda i proširivanjem travnjaka i cvetnih površina, kao i postavljanjem savremene rasvete po ulicama, naselje Novi Bečej sve više poprima izgled lepog i savremenog gradića.

S obzirom na svoje funkcije, privrednu razvijenost, veličinu i broj stanovnika, Novi Bečej je odavno i zvanično proglašen gradom. Danas je središte opštine i predstavlja upravno-administrativni centar za naselja: Kumane, Bočar i Novo Miloševo. Po stepenu ekonomske razvijenosti i mogućnostima daljeg privrednog razvoja, novobečejska opština ulazi u red srednje razvijenih opština SAP Vojvodine.