Geomorfološke karakteristike

Reljef novobečejske subregije odlikuje se svim elementima zajedničkim za reljef severnog Banata i većeg dela Vojvodine. U morfološkom pogledu, teritoriju opštine čini nizija, sa apsolutnom visinom od 86 do 76 metara. Nizija je blago nagnuta ka zapadu, odnosno ka koritu Tise, i ka jugu, u pravcu oticanja Tise. Na celokupnom prostoru zapažaju se veoma neujednačeni visinski parametri reljefa. Najniže delove teritorije, sa apsolutnom visinom od 76 do 77 metara, čine potesi: Ljutovo, Biserno ostrvo, Libe, Pustara, Medenjača. Ovi delovi hatara različito su raspoređeni na teritoriji regionalne jedinice. Veće apsolutne visine zapažaju se u severoistočnim, istočnim i jugoistočnim delovima, koji su udaljeniji od sadašnjeg rečnog toka Tise. Najvećom visinom ističu se potesi Selište i Livade, sa Bika humkom i Peskovitom humkom od 86 m apsolutne visine.

U toku proučavanja reljefa Vojvodine, a posebno severnog Banata, dr Branislav Bukurov je na ovom području izdvojio dva osnovna geomorfološka oblika — lesnu terasu i aluvijalnu ravan.

Lesna terasa

Istočno od Tise, kao ekvivalent Bačkoj lesnoj terasi, prostire se Banatska lesna terasa. U morfološkom pogledu ona je Zlaticom, Begejom i Tamišom podeljena na četiri dela: novoknežavačku, koja se nalazi u severnom delu Banata, novobečejsku, na kojoj se prostire teritorija opštine Novi Bečej, zrenjaninsku — u srednjem Banatu i pančevačku — u južnom Banatu (4,28).

Novobečejska subregija prostire se samo u središnjim i zapadnim delovima novobečejske lesne terase. Granicu ove lesne površine na severu čini aluvijalna ravan Zlatice, na zapadu aluvijalna ravan Tise, a na jugu aluvijalna ravan Begeja. Istočna granica ne može se potpuno tačno odrediti, ali uslovno to može biti državna granica prema Narodnoj Republici Rumuniji.

Blažim, a ponegde i strmim odsecima lesna terasa se spušta ka aluvijalnoj ravni Tise. U južnom delu novobečejske subregije karakteristični su blagi odseci lesne terase, što se naročito zapaža u hataru Novog Bečeja. Na zapadnoj strani hatara, gdo se lesna terasa sasvim približila Tisi, odseci su najčešće veoma strmi.

Visinska razlika između lesne terase i aluvijalne ravni je različita i kreće se od 2 do 8 m. S obzirom da Tisa pri visokom vodostaju ne plavi više delove terase, ova visinska razlika je veoma značajna. Viši delovi terase koji su oceditiji i bezbedniji, bili su među presudnim faktorima u formiranju naselja i saobraćajnih komunikacija na teritoriji opštine. U želji da se u privrednom razvoju koriste dve morfološke celine, lesna terasa i aluvijalna ravan, pojedina naselja građena su na obodnim delovima lesne terase. Tipičan takav primer je Novi Bečej. Zemljoradnici ovog naselja obradive površine na lesnoj terasi pretežno koriste za proizvodnju najkvalitetnijih visokorodnih sorti pšenice, kukuruza i drugih žita, industrijskog i sločnog bilja. Uz ovakvu ratarsku proizvodnju ostvaruje se i proizvodnja krupne stoke, pre svega, goveda i svinja. Niže, vlažnije terene aluvijalne ravni stanovnici koriste za proizvodnju vlažnih ratarskih kultura, za ispašu stoke, a mrtvaje ispunjene vodom — za lov i ribolov.

U morfološkom pogledu lesna terasa predstavlja blago zatalasanu površinu. Na ovakav njen površinski izgled uticala su veća i manja ulegnuća, ostaci nekadašnjeg toka Tise. Neka ulegnuća su potpuno, a neka delimično zasuta fluvijalnim (rečnim) i eolskim nanosima. Među mikrooblicima reljefa na lesnoj terasi, po celoj teritoriji opštinskog hatara rasprostranjena su mnogobrojna plića i uža ulegnuća, »kopovi«, između kojih se, sa paralelnim pravcem pružanja, prostiru viši delovi terase. Ovi mikroreljefni oblici imaju različit pravac pružanja. U središnjem delu hatara, između Novog Bečeja i Kumana, imaju pravac sever — jug, a južno i istočno od toga pravac severoistok — jugozapad. Na terenu je uočljivo da je osnovni pravac pružanja ovih oblika konkordantan sa pravcem pružanja velikih ulegnuća nekadašnjih meandara Tise. Na osnovu ovakvog površinskog izgleda reljefa i oblika reljefa na aluvijalnoj rani Tise, o čemu će posebno biti reči, sa sigurnošću se može utvrditi da je Tisa veoma davno oticala mnogo istočnije od današnjeg toka. Njen tok je postepeno pomeran sa istoka na zapad, sve dok nije izgradila svoje sadašnje korito. O ostalim geografskim obeležjima ove reke više reči biće u razmatranju hidrografije novobečejske subregije.

Među posebno karakteristične mikrooblike reljefa ubrajamo veća uzvišenja, terase i humke. Već smo pomenuli da se u središnjem delu novobečejskog hatara nalazi Bika humka, a u jugoistočnom delu Peskovita humka. Njihova apsolutna visina iznosi 96 metara. Način nastanka ovih uzvišenja, kojih ima i u hatarima drugih naselja Banata, nije sasvim pouzdano utvrđen. Po mišljenjima ranijih istraživača, to mogu biti ekvivalenti lesne zaravni ili pak ostaci tzv. kontinentalnog lesa. Pretpostavlja se da je na ovim mestima, u periodu navejavanja lesa, postojala neka veća prirodna prepreka, koja je zadržala i veću količinu navejavanog materijala.

U geološkom i petrografskom pogledu, lesna terasa je sastavljena od subaerskog i fluvijalnog materijala. Veće količine fluvijalnih i barskih primesa posledica su dužeg zadržavanja vode na ovim površinama. Pomešani, subaerski, fluvijalni i barski materijal, bogati su suvozemnom i močvarnom faunom. Sve to potvrđuje ranije pretpostavke da je materijal lesne terase nagomilavan u više navrata, kako na suvom tako i na vlažnom močvamom zemljištu (4,28).

Lesna terasa je na površini sastavljena od pretaloženog i suvozemnog ili tipskog lesa. Pretaloženi les pokriva celu banatsku lesnu terasu u Potisju. Sličnog je sastava kao i tipski les, samo sadrži veću količinu gline. Manje je porozan, čvršći je i manje se vertikalno cepa. Usled ovakvih svojstava, na njegovoj površini duže se zadržava površinska voda, formirajući bare i močvare. Na takvim mestima, gde je vlažnost veća, izbija šalitra, i pojedini delovi terase pretvaraju se u slatine (14, 36, 37). Slatinastih oaza ima na više mesta u hataru novobečejske opštine.

Aluvijalna ravan

Aluvijalna ravan čini drugu geomorfološku celinu novobečejske subregije. Ona se prostire zapadno i jugozapadno od lesne terase. Na njenoj površini su delovi teritorije opštine sa najnižim apsolutnim visinama od 76 m. Blago je nagnuta ka rečnom koritu Tise.

Pravac prostiranja aluvijalne ravni u ovom delu Potisja je sever — jug. Širina ravni je različita. Najuži deo je kod Novog Bečeja, gde se lesna terasa sasvim približila Tisi, a severno i južno od centra opštine ona se širi. Na pojedinim mestima širina ravni dostiže i nekoliko kilometara.

Kao i lesna terasa, aluvijalna ravan je blago zatalasana. Ispresecana je recentnim rečnim tokovima. Delovi ovih starih i napuštenih rečnih tokova su presušili ili su samo delimično zasuti nanosima. U većim i dubljim delovima stalno ima vode pa su tako pretvoreni u jezera, bare i močvare. Napušteni delovi rečnog korita lučnog su oblika i predstavljaju nekadašnje meandre Tise. Između ovih lučnih udubljenja formirani su brežuljci, sa istim pravcem pružanja. Sastavljeni su od muljevitog peska ili od humusne peskovite crnice (14, 40).

Aluvijalna ravan predstavlja fluvijalnu tvorevinu. Nastala je radom fluvijalne erozije i akumulacije. Sastavljena je od peska, rečnog mulja i gline (14, 41). Na aluvijalnoj ravni Tise formirani su različiti oblici erozije i akumulacije. S obzirom na njihovu izraženost i značaj u novobečejskoj subregiji, nekima od njih obratiće se posebna pažnja.

Među erozivnim oblicima karakteristični su meandri i mrtvaje, čije će osnovne karakteristike biti izložene u delu studije koji se odnosi na hidrografiju ovog kraja. Karakteristični akumulacioni oblici Tise su: obalske gredice, obalski brežuljci i rečna ostrva.

Obalske gredice rasprostranjene su duž celog toka Tise u našoj zemlji. Mestimično su izražene i na području novobečejske subregije. Njihovo nastajanje povezano je sa visokim vodostajima Tise. Kad se ova reka izliva iz svog korita. Izlivena rečna voda grublji materijal taloži odmah uz rečno korito, a sitniji i lakši nosi dalje. Tako od grubljeg materijala Tisa gradi prirodne nasipe, visine i do 3 m. Ove nasipe zovemo obalske gredice (14, 51).

Kasnijim radom vetra, odnosno uticajem eolske erozije i akumulacije, od obalskih gredica na pojedinim mestima nastaju obalski brežuljci. To su viši delovi aluvijalne ravni, bezbedni od ponovnog plavljenja, pa su na nekima od njih izgrađena i naselja. Tipičan takav primer u novobečejskoj subregiji je obalski brežuljak na kome je izgrađeno seosko naselje Kumane (14, 51, 52).

Rečna ostrva su ređi akumulacioni oblici Tise. Uzrok malom broju ostrva čine nepovoljni prirodni uslovi za njihovo stvaranje. To su, pre svega, veća dubina rečnog korita, gornji deblji glinoviti sloj i nedostatak pogodnog materijala od kojeg bi se mogao stvoriti veći broj ostrva (14, 52).

Među malim brojem ostrva, koja su u različitom stadijumu razvitka, sve do nedavno bilo je i peščano ostrvo severozapadno od Novog Bečeja. Novobečejska ada predstavljala je manje ostrvo, koje je nasutim podvodnim sprudom bilo vezano za novobečejsku obalu. Bilo je prekriveno gustom vegetacijom. Međutim, snažnom erozijom sa severozapadne strane, ono je postepeno smanjivano. Sada se više ne zapažaju ni tragovi njegovog postojanja.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Da li ste znali...

da je prema odluci Karlovačkog mira razrušeno utvrđenje na Tisi kod Novog Bečeja 1701. godine, a ostaci temelja su minirani 1911. godine?