Bogatstvo kulturnog nasleđa na teritoriji opštine Novi Bečej

Graditelјsko nasleđe novobečejske Opštine je po tipologiji raznovrsno, a obuhvata period od kraja XVIII veka do pojave pravca moderne u arhitekturi. Pored ambijentalnih celina, tu su i pojedinačni objekti sakralne i građanske arhitekture, etnološki, kao i objekti industrijske, tehničke i hidrotehničke kulture. Veći deo pojedinačnih objekata, uglavnom sakralnih, kategorisani su kao spomenici kulture od velikog značaja, dok je najznačajniji spomenik kulture srednjovekovna crkva Arača, koja je utvrđena za kulturno dobro od izuzetnog značaja za Republiku Srbiju.

Kapela zvana Manastir

Na teritoriji Opštine nalazi se dvadeset i jedno utvrđeno kulturno dobro, od kojih je dvadeset spomenika kulture i jedan arheološki lokalitet. U postupku utvrđivanja za kulturno dobro su Prostorna kulturno-istorijska celina „Staro jezgro Vranjeva" i dvorac Hertelendi - Bajić u Bočaru, a Prostorna kulturno-istorijska celina „Centar Novog Bečeja" je u završnoj fazi izrade predloga Odluke.

Sakralni objekti

Srednjovekovna crkva Arača

Ovaj spomenik kulture od izuzetnog značaja nalazi se u ataru između Novog Bečeja i Novog Miloševa. Od početka XVIII veka, posle odlaska Turaka iz Banata, stoji u ruševinama. Osnova ove impozantne građevine, kao i prostorni raspored, karakteristična je za crkve u prelaznoj varijanti romanogotičkog stila i upućuje na mogućnost da je građena početkom XIII veka. O monumentalnim pretenzijama graditelјa svedoče korišćeni materijali - tesani kamen i opeka. Crkva je trobrodna bazilika bez transepta, sa tri polukružne apside. Svi brodovi su bili zasvedeni krstastim svodovima. Krajem XIV veka nad severoistočnim travejem je dozidan gotički zvonik. Bogat arhitektonski ukras na fasadama (slepe arkade, pilastri, kolonete, velika rozeta na zapadnoj fasadi) sačuvan je u fragmentima. Kapiteli i konzole imaju raznovrsnu dekorativnu plastiku sa figuralnim i bilјnim motivima. Prilikom iskopavanja u XIX veku, u Arači je otkrivena kamena ploča sa predstavom svetitelјa i donatora, ukrašena tročlanom prepletnom trakom, koja se datuje u XII vek. Novija arheološka istraživanja potvrđuju da su uz crkvu, sa severne strane, postojali konaci i mnogobrojni grobovi. Konzervatorski radovi obavlјeni su tokom 1972-1976. godine, i u poslednjih nekoliko godina.

Novi Bečej je bila multinacionalna i multikonfesionalna sredina, o čemu svedoče sakralni objekti različitih konfesija i nacija.

Dvorac Sokolac

Najznačajniji hramovi

Novobečejska pravoslavna crkva posvećena Svetom Nikoli podignuta je krajem XVIII veka u stilu klasicizma. Nasuprot odmerenim i skladno rešenim zidnim platnima, unutrašnjost hrama odiše baroknom raskoši. Ikonostasna pregrada, čija je arhitektonska konstrukcija prekrivena rezbarenim bilјnim ukrasima, nosi četrdeset predstava stojećih figura svetitelјa i crkvenih praznika za koje je utvrđeno da ih je 1804. naslikao Stefan Gavrilović. Jedan od prvih predstavnika srpskog romantizma - Pavle Simić, izveo je 1858. godine zidne slike na svodovima oltara i naosa. U crkvi se još čuva i niz vrednih bogoslužbenih predmeta, a posebnu pažnju zaslužuje ikona Bogorodice s Hristom, rađena u najbolјoj tradiciji poznovizantijskog ikonopisa.

Vranjevačka crkva Svetog Jovana Preteče, izgrađena početkom XIX veka, uobičajene je fasadne dekoracije karakteristične za vojvođanske sakralne objekte sa kraja XVIII i početka XIX veka. Krasi je raskošan enterijer sa ikonostasom i zidnim slikama, koje je izradio Jefimije Popović u četvrtoj deceniji XIX veka.

Dvorac Karačonji, Novo Miloševo

Još jedan vredan sakralni objekat je Kapela zvana Manastir. Nalazi se na starijem kultnom mestu kraj Tise - gde su, prema predanju, Turci spalili srpski manastir. Podignuta je u XVIII veku u vidu jednobrodne građevine sa polukružnom oltarskom apsidom i kulom nad zapadnim delom hrama. Najveću vrednost novobečejske kapele predstavlјa pokretni materijal, sačuvan, izgleda, iz starijeg hrama. Posebno je zanimlјiv triptih s početka XVIII veka koji na centralnom polјu nosi predstavu Sveti Đorđe ubija aždaju, dok su na bočnim krilima prikazane scene iz svetitelјevog života. Carske dveri, Raspeće i prestona ikona Svetog Jovana, delovi su starijeg ikonostasa i čuvaju se u „Manastiru" pored niza drugih ikona nepoznatih autora s kraja XVIII i početka XIX veka.

U glavnoj ulici, maršala Tita, nalazi se rimokatolička crkva posvećena Svetoj Klari Asiškoj, podignuta u prvoj polovini XIX veka, a malo dalјe od centra i reformatska crkva iz druge polovine XIX veka. Nažalost, od sinagoge, koja je srušena za vreme Drugog svetskog rata, ostala je samo ulična ograda.

Šlezingerova palata

U pravoslavnoj crkvi Svetog arhangela Mihaila u selu Bočar nalazi se vredan ikonostas nastao u drugoj polovini XVIII veka, koji je pripadao srpskoj pravoslavnoj crkvi u Vranjevu, odakle je kuplјen 1826. godine i prenesen u Bočar. Postoje razlozi za pretpostavku da je ovaj ikonostas delo bečkerečkih slikara Dimitrija i Teodora Popovića, na šta ukazuju barokno-rokajne stilske karakteristike.

Ikonostas i zidne slike kumanovačke crkve posvećene Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu, iz druge decenije XIX veka, izradio je Nikola Aleksić 1854. godine. On je, takođe, oslikao ikone, tronove i pevnice, Hristov grob, kao i zidne slike na svodu crkve u Beodri. Kao učenik Arse Teodorovića, on je jedan od najplodnijih slikara prve polovine XIX veka, koji je, tokom karijere duge četiri decenije, prešao put od klasicizma i bidermajera do nagoveštaja romantizma.

U Novom Miloševu koje je nastalo spajanjem dva sela, Dragutinova i Beodre nalaze se tri crkve, dve pravoslavne i jedna rimokatolička.

Srpska pravoslavna crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila (Dragutinovo) podignuta je 1842. sa odlikama eklektike koja sadrži dekorativne elemente istorijskih stilova. Ikonostas, pevnice, tronove, Hristov grob, kao i svod nad solejom oslikao je Nikola Aleksić 1854, dok je ostale zidne slike radio Jozef Gojgner 1872. godine.

Srpska pravoslavna crkva Svetog Stefana (Beodra) podignuta je 1870. na mestu starije iz polovine XVIII veka. Crkva je jednostavne dekoracije, bez posebnih stilskih odlika. Sedamdesetih godina prošlog veka znatno je izmenjen izgled građevine. Unutrašnjost hrama je veoma vredna zbog raskošnog ikonostasa koji je prenet iz prethodne, starije crkve. Prema zapisu na kartuši rađen je 1778, a u novu crkvu je prenet 1874. godine. Autor ikona je slikar Teodor Popović iz poznate velikobečkerečke umetničke porodice Popović. Ovim delom se svrstao među stvaraoce koji su imali veliki značaj u razvoju srpske umetnosti u XVII veku, na tlu sadašnje AP Vojvodine.

Rimokatoličku crkvu Svete Marije Magdalene (Beodra) podigli su Laslo i Lajoš Karačonji u periodu 1838-1841. Crkva je monumentalna klasicistička građevina sa dva zvonika, što predstavlјa retkost u Vojvodini. Na apsidi je ulaz u kriptu gde su sahranjeni članovi porodice Karačonji. Enterijer se odlikuje bogatom štuko dekoracijom i vrednim oltarskim slikama.

Dvorci i letnjikovci

O intenzivnoj privrednoj aktivnosti koja je obeležila prošlost ovih krajeva svedoče i dvorci, kojih ima pet na teritoriji Opštine. Tri dvorca imaju svojstvo kulturnog dobra, a dva u selu Bočar su pod prethodnom zaštitom, od kojih je dvorac Hertelendi - Bajić je u postupku utvrđivanja za spomenik kulture.

U ataru Novog Bečeja, na nekoliko kilometara udalјenosti od varošice, nalazi se dvorac Sokolac, izgrađen krajem XIX veka u stilu klasicizma. Podigao ga je Lazar Dunđerski kao svoju rezidencijalnu palatu. Građevina ima sve karakteristike polјskih dvoraca klasicističkog stilskog pravca, nastalih u XIX veku na današnjoj teritoriji AP Vojvodine, okružen parkom i ekonomskim objektima.

Na Bisernom ostrvu se nalazi dvorac Rohonci, koji je izgrađen krajem XIX veka na imanju barona Gedeona Rohoncija, kao letnja spahijska rezidencija nekada izuzetno razvijenog i svetski poznatog polјoprivrednog dobra.

Dvorac Karačonji u Beodri, danas Novo Miloševo, je kategorisan kao spomenik kulture od velikog značaja i predstavlјa jedan od najraskošnije građenih i najmonumentalnijih dvoraca u AP Vojvodini. Ima preko četrdeset prostorija. Podigao ga je veleposednik i plemić Laslo Karačonji 1846. godina u stilu klasicizma. Pored dvorca, deo kompleksa nekadašnjeg imanja Karačonjijevih čini i „polјoprivredni grad" sa žitnim magacinom i kotarkom, raritetnim primercima u oblasti agrikulturnog nasleđa.

U sklopu letnjikovaca i dvoraca u AP Vojvodini ovi spomenici kulture zauzimaju istaknuta mesta i predstavlјaju značajnu kariku u razvoju rezidencijalne arhitekture, a polјoprivredna imanja u čijem sklopu su podizani, imaju značaj i za istoriju polјoprivrede i privrede. Međutim, ovo nasleđe je i najugroženije, tako da nijedan dvorac nije u dobrom stanju i dostupan javnosti, odnosno ne koristi se u kulturne ili turističke svrhe.

Objekat tehničke kulture - Žitni magacin u Novom Bečeju

Najstariji, skoro u izvornom obliku sačuvan objekat tehničke kulture je Žitni magacin, podignut oko 1780. godine. Novi Bečej je, zbog svog povolјnog geografskog položaja u okruženju plodnog obradivog zemlјišta i izlaza na reku Tisu, tokom XIX veka bio centar trgovine pšenicom u regionu. Žitni magacin je značajan objekat tehničke kulture koji svedoči o nekadašnjem načinu skladištenja i čuvanja žita, a njegova prvobitna funkcija je sačuvana do danas. Prema izvorima, u XIX veku je ovakvih magacina bilo na desetine u Novom Bečeju. Masivna jednospratna građevina izdužene pravougaone osnove izgrađena je pored nasipa na nekadašnjem ušću Malog Begeja u Tisu. Unutar Magacina sačuvani su svi konstruktivni i funkcionalni elementi od kvalitetne hrastovine: stubovi, grede, kosnici, pajante, podovi, stepeništa, ograde. Žitni magacin je utvrđen za kulturno dobro.

Arheološki lokalitet, Matejski brod

Među mnogobrojnim arheološkim lokalitetima ističe se Matejski brod koji se nalazi severoistočno od Novog Bečeja, na samoj obali nekadašnjeg rečnog korita Malog Begeja. Matejski brod sadrži kontinuitet u prerastanju naselјa iz starčevačke u ranovinčansku kulturu, iznad koje se formiralo stanište pozne potiske kulture. Najveći značaj lokaliteta predstavlјaju etape izgradnje nadzemnih objekata. Otkrivene su neolitske kuće pravougaonog oblika, izgrađene od masivnih greda, sa podnicama i potpatosnicama. Imale su uglavnom po dve prostorije i, verovatno, dvoslivni krov. Ostaci zidova i podova pokazuju da su oblice i talpe bile obleplјene ilovačom. Prva sistematska istraživanja obavlјena su u periodu 1949-1952, a nastavlјena 1962. godine.

S obzirom na činjenicu da se graditelјsko nasleđe u Republici Srbiji uglavnom nalazi u lošem stanju, zbog odsustva permanentnog održavanja, odnosno redovnih izvora finansiranja može se reći da je novobečejska Opština jedna od retkih u Srbiji koja svoje graditelјsko nasleđe ne tretira kao teret, već kao vrednost, a u njemu vidi ekonomski i kulturni potencijal i nerazdvojivi deo razvoja regiona. U uslovima nedovolјne finansijske snage Opština Novi Bečej ipak pronalazi načine i različite modele finansiranja za obnovu i revitalizaciju spomeničkog nasleđa.

U poslednjih deset godina obnovlјen je veći deo istorijskih objekata koji se nalaze u okviru PKIC „Centar Novog Bečeja" (Šlezinger palata, zgrada Osnovne i Srednje škole, Tursko-bečejska štedionica, Narodna biblioteka, zgrada Sreskog suda, SPC Svetog Nikole, Rimokatolička crkva i nekoliko kuća u privatnom vlasništvu), zatim PKIC „Stari centar Vranjeva" (Pravoslavna crkva, Glavaševa kuća, stara opštinska zgrada i Rimokatolička crkva). Saradnja između Opštine Novi Bečej i Zavoda za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin je na zavidnom nivou i može da služi za primer i drugim opštinama.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Da li ste znali...

da je zahvaljujući dr Ljubomiru Pavloviću, novobečejskom lekaru, naše mesto krajem XIX veka dobilo prve arteske bunare?