Ne zna se gde je bila prva crkva u Vranjevu, ali se pretpostavlja da je takva crkva ili bogomolja postojala još od 1743. godine. Te godine osvećeno je platno — antimins od strane mitropolita tamiško-lipovskog-Georgija Popovića, za službu u hramu Sv. Jovana Preteče u šancu Bečej. Pogrešno je da je antimins za crkvu u Bečeju, jer u Novom Bečeju već je do tada postojala mala crkva (manastir), koja je imala svoj atimins i koja je bila posvećena sv. Nikolaju, a uz to Bečej i nije bio šanac. Taj antimins mogao se odnositi samo na šanac Vranjevo i čuva se u riznici temišvarske eparhije.

Srbi-graničari, po prelasku iz Bačke 1752. godine u Vranjevo, po­digli su u sredini sela crkvu, na mestu gde se i danas nalazi pravoslavna crkva. Ta crkva bila je posvećena sv. Jovanu Preteči, a antimins za nju osvećen je 1753. godine od strane vladike Georgija Popovića (istog onog koji je osvetio i prvi antimins 1743. godine). Prvobitna crkva bila je od pletera, »imala je 4 prozora i dvoje prostih vrata, svoda nema osim u oltaru malo nad trpezom, pokrivena trskom, zvono, porta neograđena ... Templa nemaju, 4 prestolne ikone .. .«

Na osnovu zapisa sveštenika Stevana Nikolića na evanđeliju može se zaključiti da je ta crkva postojala 1752. godine na tom mestu: »Ova božanstvena sveta knjiga nazvano sveto Evanđelje pređe bivše crkve petrovoselske, darovala je crkva petrovoselska novonaseljenom Šancu Franjevu crkvi svetoga preteče Jovana godine 1752.«

Prota Vlaškalin ne spominje da je pre postojeće crkve, za koju navodi da je izgrađena i osvećena 24. novembra 1807. godine, postoja­la, posle one od pletera, crkva od tvrdog materijala. Možda je to crkva za čiju su izgradnju Vranjevčani tražili pozajmicu cigala od Magistrata marta 1793. godine. To je vrlo verovatno, a ona je bila manja od izgrađene (možda dograđene-produžene) 1807. godine, jer je imala i svoj ikonostas u novoizgrađenu crkvu (prvobitna crkva od pletera građena, odmah po preseljenju graničara nije imala ikonostas). Da je danas po­stojeća pravoslavna crkva u Vranjevu, u stvari, proširena ranije izgrađe­na crkva, navodi i podatak o klinu u severnom zidu »spolja prema sto­lu matere božije«. On (klin), u stvari, pokazuje »dokle se prostirala stara crkva prema istoku.

Sadašnja pravoslavna crkva sagrađena je, bez tornja, 1807. Crkva je izgrađena od tvrdog materijala. Duga je 37, širok 15, toranj visok 44 metra. Ikonostas stare crkve bio je u ovoj, novoj, do 1826. godine, ka­da je podignut novi, a stari, za 300 forinti, prodat crkvi u Bočaru 1827. godine. Nismo pozvani, a niti dovoljno stručni da ocenjujemo, ali ono što smo pročitali o ikonostasu, koji se sada nalazi u Bočaru, on nije manje vredan što se slikarskih kvaliteta tiče, od novog ikonostasa vranjevačke pravoslavne crkve. Prodat je u bescenje, jer je prema podaci­ma prote Vlaškalina: »za malanje slika i crkve plaćeno je 21.106 fo­rinata, a izrada samog ikonostasa i za pozlatu plaćeno 6.865 forinata. Slike na ikonostasu radio je Petar Čortanović  1834—1836. godine.«

Ne znamo otkuda proti Vlaškalinu podatak da je ikonostas radio Petar Čortanović, ali nam se on čini teško prihvatljivim. Prema poda­cima Enciklopedije likovne urnetnosti (knjiga 1, str. 737; Zagreb 1959) Čortanović je u periodu od 1835 do 1837. godine bio na studijama u beč­koj Akademiji. Pored toga, Petar Čortanović naslikao je mnogo ikono­stasa, ali, uglavnom, u Sremu. U pomenutoj Enciklopediji nije naveden ikonostas u Vranjevu kao rad Čortanovića, već ni jedan ikonostas u Ba­natu, što upućuje na pretpostavku da on nije ni radio u Banatu.

Čini nam se prihvatljivijim podatak, koji je svojevremeno u ličnom kontaktu izneo pokojni sveštenik u Vranjevu Jeftimije Kovačev, da je ikonostas delo Jeftimija Popovića, slikara iz Velikog Bečkereka. Podatak, da je Jeftimije Popović slikao ikonostas pravoslavne crkve u
Vranjevu, nalazimo i u Enciklopediji likovne urnetnosti (knjiga 3, str.710; Zagreb 1964).

Toranj na crkvi podignut je 1858—1861. godine, a izgradio ga je preduzimač Leopold Rajdn za 15.837 forinti. Crkva je renovirana i po­dignut kor 1903. godine. Imala je četiri zvona i to: veliko 675 kg teško, proizvedeno je u Budimu 1791. godine, drugo veliko teško 350 kg, liveno u Budimu 1789. godine, srednje teško 220 kg, liveno u Budimu 1788. i malo teško 100 kg, liveno u Vršcu 1845. godine. Za vreme prvog svetskog rata rekvirirana su za vojne svrhe tri zvona (drugo veliko, sred­nje i malo) i na mesto tih kupljena su, posle rata, nova. Od livnice Bal­kan u Beogradu kupljena su 1921. godine dva zvona od 240 i 140 kg, a 1925. godine veliko zvono teško 1325 kg poklonio je učitelj u penziji Mladen Belić.

Pravoslavne crkve su, pored zvona, na dan većih praznika i pran­gijama (koje je narod zvao topovima) pozivali vernike na bogosluženje. Prangije su ispaljivane obično u crkvenoj porti, pozadi crkve, ali u Vranjevu su one ispaljivane na raskršću kod krsta ispred pravoslav­ne crkve. Na Đurđevdan 6. maja 1924. godine raspao se jedan takav top (prangija) i tom prilikom su poginuli Stevan Tajkov i Dušan Malešev, a još dvojica su lakše ranjeni.

Luteranska crkva skromnijih dimenzija, po svojoj veličini bila je u skladu s brojem pripadnika te veroispovesti. Evangelisti se prvi put spominju u Novom Bečeju 1820. godine. Tada se između ostalog iznosi da je broj pripadnika u Aradac: 1.459 i u filijalama tamošnje crkve u Elemiru, Melencima, Novom Bečeju i Kikindi 246 vernika.

Jan Kolar, istaknuta ličnost slovačkog preporoda i panslavizma u Šematizmu iz 1838. godine, iznosi detaljnije podatke prema kojima je u Novom Bečeju bilo pedeset evangelista. Taj broj nalazimo i kasnije 1848. godine.

U opštem imeniku iz 1885. godine stoji da su se evangelisti nasta­nili u Novom Bečeju oko 1835. godine. Matrikula (matice) je ustanovlje­na 1861. godine, a sveštenik je te godine Rot Bela, što bi moglo značiti da je i crkva izgrađena te godine, ili neku godinu ranije. Te godine je broj vernika bio u matičnoj opštini pedeset šest i u Starom Bečeju, Vranjevu, Melencima i Kumanu pedeset ili svega sto šest vernika.

Jevrejska crkva (sinagoga) izgrađena je 1865. godine, a nalazila se u Ulici Žarka Zrenjanina br. 16. Do nje je bila i zgrada gde je stanovao kantor (pomoćnik rabina). Sinagoga je bila skromnijih dimenzija i odgovarala je broju vernika iz Novog Bečeja i okolnih sela, koja su pri­padala novobečejskom srezu. Izgled joj je bio jednostavan i skroman, a i unutarnji izgled je bio jednostavno opremljen. Jevreji su odmah, po okupaciji Nemaca u drugom svetskom ratu, pohapšeni i u toku maja 1941. godine brodom-šlepom prebačeni na beogradsko staro sajmište gde su likvidirani. Tako je sinagoga ostala zatvorena i nekorišćena. Vlasti su je 1946. godine prodali privatnim licima koji su je porušili i na njeno mesto podigli stambene zgrade.

Katolici Novog Bečeja do 1747. godine, a u to vreme ih je bilo ukupno šezdeset osam raznih nacionalnosti: Mađara, Nemaca i Hrvata (lađara), nisu imali svoju bogomolju niti sveštenika. Pripadali su paro­hiji u Velikom Bečkereku gde su odlazili na bogosluženja, a tamošnji sveštenik je obavljao sahranu i druge za religiju vezane običaje.

Katolička kapelica izgrađena je 1747. godine od čerpiča na mestu gde je i današnja katolička crkva u Novom Bečeju, ili još preciznije na delu gde se sada nalaze stepenice koje vode za crkveni hor. Kapelica je bila pet hvati dužine i tri hvata širine, a posvećena svetom Valentinu. Ostala je i služila svojoj nameni sve dok se nije sama srušila 1800. godine. Izgradnjom te kapelice Marija Terezija darovala je Bečeju samo­stalnu katoličku parohiju kojoj su pripadala i sledeća naselja — Vranjevo, Arača, Beodra, Karlovo, Bašajid, Bočar i Kumane.

Sadašnja katolička crkva izgrađena je sredstvima Klare Šišanji 1804—1809. godine. Kamen temeljac postavljen je 15. oktobra 1804. Sav fizički deo posla, kao i prevoz građevinskog materijala ili kulučki radovi — kako ih naziva Sentklarai — obavili su katolički vernici. Županija je naložila da se sa delom kuluka, s kojim je srpska opština u Bečeju os­tala dužna, za radove na obali Begeja, oduži prilikom ove gradnje, ali sreski podnačelnik Pavle Černović taj nalog nije izvršio.

Osvećenje crkve izvršeno je krajem oktobra 1809. godine od strane čanadskog kanonika Jožefa Kesegija. Tog dana Bečej je okićen slavio sa mnoštvom stanovništva iz okolnih sela. Na tom svečanom trenutku nije prisustvovala donatorka Klara Šišanji, jer je Napoleon, sa svojom voj­skom upao u Austriju i ona je iz Beča pobegla u Sibiu (u Rumuniji). Nova crkva je na zahtev donatorke posvećena Klari Asiškoj, a raniiem patronu, bivše kapelice, svetom Vandelinu posvećen je poseban oltar.

Novobečejski žitarski trgovci još na dan osvećenja te crkve priku­pili su petsto forinti za unutrašnje opremanje crkve. Sliku svete Klare za glavni oltar poslala je iz Beča Klara Šišanji. Jedan od bočnih oltara, posvećen svetom Vandelinu, ukrašen je sredstvima mesara Karnas Išt­vana koji je u tu svrhu dao 170 forinti, tu se nalazi i slika sv. Vandelina. Drugi bočni oltar, posvećen je svetom Nikoli, koji je bio zaštitnik hrvat­skih žitarskih trgovaca u Novom Bečeju i Vranjevu. U ovom oltaru na­lazi se slika svetog Nikole iste veličine kao i ona sv. Vandelina. Pored ovih nalazi se još jedan izuzetan oltar, ispod hora, opremljen sredstvima vernika.

Zvona su kupljena u Temišvaru. Najveće je teško 700 kg, kupljeno je 1805. godine iz sredstava crkve; drugo teško 325 kg kupljeno još 1791. godine i treće po veličini 241 kg, kupljeno je iz sredstava vernika, ali je najveći deo dao službenik Ludovik Pavek i najmanje zvono, kojim se oglašava smrt vernika kupljeno je 1803. godine.

Osamdesetih godina devetnaestog veka osetila se velika potreba za produžnim školovanjem i sve više dece odlazi na školovanje van No­vog Bečeja. Pretpostavlja se da nastava u novobečejskim osnovnim školama nije bila na nivou koji je obezbeđivao uspešno savladavanje nastavnih programa i gimnazijama i građanskim školama. Zbog toga, Jevreji, po uzoru na svoje sunarodnike iz Velikog Bečkereka, osnivaju svoju osnovnu školu. Podignuta je školska zgrada do same sinagoge na uglu Ulice Hajduk Veljka i Žarka Zrenjanina.

Školu su u početku pohađala samo deca Jevreja, međutim, vre­menom je otvorila vrata đeci Mađara i Srba, naravno onima čiji su roditelji bili spremni da plate određeni iznos za pokriće troškova.

Nema podataka o tome koliko je razreda imala ta škola, niti ko su bili učitelji. Jedino se iz knjige Boška Strike, iz biografije Vladi­mira Boberića, Vranjevčana, koji je bio bokokotorski episkop, sazna­je da je u Novom Bečeju pohađao Jevrejsku školu, a gimnaziju je nastavio 1886/7. u Sremskim Karlovcima i u Novom Sadu. Kako je Boberić rođen 1873. godine, a već 1886/7. prešao u gimnaziju u Sremske Karlovce, to znači da je škola u Novom Bečeju mogla imati naj­više šest razreda. (Pretpostavlja se da su deca polazila u školu sa se­dam godina.). Po pričaju Miše Kiseličkog, učitelja u penziji, jevrejsku školu je završio i njegov otac. Preci Kiseličkog bili su bogati pa su mogli da plaćaju školarinu. Jevreji su bili uglavnom trgovci i imućni ljudi, te za njih nije bio problem školarina. Na taj zaključak navodi primer bivše jevrejske škole u Velikom Bečkereku koja je radila sve do kraja devetnaestog veka.

Potreba za daljim školovanjem sve se više nametala, pa je novobečejska opština, još marta 1900. godine, podnela zahtev Torontalskoj županiji da im izdejstvuje, kod odgovarajućih vlasti, da se u Novom Bečeju otvori građanska škola. To nije prihvaćeno, ali već u to vreme postoje u osnovnim školama peti i šesti razred.

Sadržaj

Podržite sajt

Ukoliko želite, donacijom, da pomognete razvoj sajta.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak