Na duhovni život Novobečejaca i Vranjevčana, pored ekonomske osnove, uticali su tokom vekova razni politički, verski i drugi momenti. Zahvaljujući ekonomskoj moći, koja je preduslov i osnovni podstrek za razvoj nadgradnje u kojoj kultura zauzima važno mesto, Novi Bečej i Vranjevo imali su, sve do polovine devetnaestog veka, izuzetne uslove.

'Novi Bečej je bio u to vreme glavni tržišni centar za žito čitave Monarhije.

Vranjevo je, ubrzo po osnivanju Velikokikindskog dištrikta, do­bilo u trgovini žitom izuzetno mesto. Iz Vranjeva se izvozio skoro sav višak žita i kukuruza iz deset dištriktskih sela, a to su bila najveća sela u severnom Banatu. U Vranjevu je bio glavni ambar (magacin) diš­trikta, u kome su se čuvali viškovi žita i odatle se prodavali trgovcima iz Zemuna, Broda, Siska, Karlovca, Rijeke i drugih krajeva Hrvatske i Dalmacije.

U Novom Bečeju i Vranjevu bilo je i zanatlija, koji su koristili po­godan položaj mesta, da trgovcima koji dolaze dereglijama za žito i kukuruz, prodaju svoje proizvode. Trgovci koji su dolazili po žito, obič­no su donosili drugu robu da je prodaju u Novom Bečeju i Vranjevu, pa su tako i bili kupci zanatskih proizvoda iz Banata za potrebe svojih krajeva.

Svakako nije zanemarujuća ni činjenica — na koju kazuje Vasa Stajić — da Velika Kikinda, kao sedište Dištrikta, za sve vreme njego­vog postojanja nije mogla da odigra pravu ulogu u razvoju kulture, kak­vu bi tako velika i za te prilike bogata sela morala da imaju. On o to­me kaže — »Prvobitno, to je okružje bez grada svog, to su sela bez kulturnog središta u sebi. Velika Kikinda se vrlo sporo i neodlučno di­zala i razvijala do radionice u kojoj bi se stvarale duhovne vrednosti za potrebe cele okoline. Nalazeći se na periferiji našeg narodnog tela, ona je ne samo malo sudelovala u stvaranju srpske kulture 18. i 19 stoleća, nego je bila i dosta slab konsument onoga što je stvarano u Novom Sadu i Karlovcima, a posle naročito u Beogradu.«

Ovo je utoliko čudnije, jer je Velika Kikinda, u to vreme, bila mesto s najvećom koncentracijom Srba u Vojvodini. Dok je Novi Sad 1846—47. godine imao svega 7.011 Srba, u Kikindi ih je bilo 12.414 ili u Subotici svega 4.150, Velikom Bečkereku 7.912, Pančevu 7.780, Somboru 11.289, Novom Bečeju sa Vranjevom 7.844, itd.

Takvo stanje na polju kulture u Velikokikindskom dištriktu uti­calo je da Vranjevo i Vranjevčani ne čekaju šta će se učiniti u centru Dištrikta, u Kikindi, nego se orijentišu na one najnaprednije u Novom Sadu, Sremskim Karlovcima i Pančevu.

Tako se u Novom Bečeju (1830), mnogo ranije (četrnaest godina), nego u Kikindi, osniva srpska diletantska pozorišna družina. U novobečejskoj osnovnoj školi 1758. godine ima dvadeset učenika, iako je u to vreme u Novom Bečeju bila svega 73 srpska domaćinstva ili zajedno s Vranjevom 220 domaćinstava, a Kikinda je sa 300 domaćinstava, u to vreme, imala 20 učenika, što takode pokazuje odnos stanovništva prema kulturi. Dalje, prvo srpsko pozorište nastalo je u Vranjevu 1860. godine. Iz njega je sledeće, 1861. godine izniklo Srpsko narodno pozo­rište u Novom Sadu, a Kikinda kratko vreme 1844—1845. je imala di­letantsku pozorišnu družinu.

Vranjevčani su prilično rano shvatili da su prošla vremena kada se govorilo: »bolje je šest vranaca u karuce, nego šest škola u glavi«, pa svoju decu uveliko upućuju na školovanje, kada se u malo kojem selu pomišljalo na ozbiljnije poduhvate u školskom obrazovanju. Ta deca, vranjevačkih seljaka, su vrlo brzo, u novoj sredini, postala nosio­ci narodne misli i prosvete. Bih su najbliži saradnici istaknutim Srbi­ma u kulturnoj i političkoj misiji. Našli su se uz — Svetozara Miletića, Jovana Jovanovića-Zmaja i druge. To prijateljstvo se održalo i posle završetka školovanja i studija pa su tako u Vranjevo navraćali kod Vladimira Glavaša ili Mije Vlaškalina Zmaj-Jova Jovanović, Đura Jakšić, Svetozar Miletić i drugi najistaknutiji Srbi toga vremena u Austro-Ugarskoj.

Evo šta o tim vranjevačkim školarcima pišu drugi, i to oni koji su pozvani da kažu i daju sud o svojim savremenicima.

O Miji Vlaškalinom iz Vranjeva piše Jovan Đorđević, profesor beo­gradske gimnazije i fakulteta, i ministar prosvete Srbije.

»Mija Vlaškalić

Ovo će ime možda još samo gdekojem starijem čitaocu biti poznato. Ali i oni možda će o njemu samo toliko znati da je bio omalen, suvonjav, crnomanjast mladić, koji se u Ba­natu, u Vranjevu, rodio, u Karlovcu, Požunu i Preševu (Eperješu) učio, posle revolucije neko vreme u Vranjevu kmetovao i oko 1853. umro.

Ko samo toliko zna o Miji Vlaškaliću, taj zna o njemu vrlo malo. To je samo skelet Mijin, a ne on sam. Jeste l' prolazili kadgod pored dućana sa skromnom firmom i još skromnijim izlogom, a iznutra s rafovima, prepunim krasne i skupocene robe od gore do dole, — onda imamo pravu sliku Mije Vlaškalića.

Svagda tih i ozbiljan, nije se nigde isticao, nigde razme­tao. Marljivim čitanjem stekao je lepa znanja, a nikad ni rečice nije pustio na javnost. Kao đak mogao je trošiti mnogo više od svojih drugova, među kojima je važio kao meki mali krez; a živeo je skromno i siromašno, kao i ostala raja, trošeći od ušteđenog novca za svoju biblioteku, na društvenu či­taonicu i druga korisna omladinska preduzeća, a najviše na potpomaganje svojih oskudnijih i darovitijih drugova, od ko­jih je gdekojeg, tako reći, sam izdržavao.

Takav je bio Mija Vlaškalić ... «.

Među školskim drugovima Jovana Jovanovića-Zmaja, na liceju u Požudu (Bratislavi) 1851. godine bili su đaci Srbi: »Vladimir Glavaš, Pe­tar Đakovački, Mladen Boberić, Milan Marbović i Miloš Rajković — svi iz Vranjeva; Stevan Bošković i Aleksandar Kirilović iz Bečeja; Grigor Radulović iz Tomaševca, Zarija Grujić iz Alibunara, Đorđe Dobrojević iz Šandora, Petar Kovačević iz Beodre, Aleksa Šandrović iz Temišvara, Ljuba Jovanović iz Bečkereka, Todor Hadžić i Lazar Dunđerski (poznati privrednik) iz Srbobrana i Jovan Tolmaš iz Šandora; — poslednji je retor, ostali filozofi. Te godine pokušali su naši đaci na lice­ju da obnove knjižicu i Društvo srpsko. Zapisalo se za članove dvade­set Srba i jedan Slovak (Vicenc Juriga). Svi su oni iz reda već pomenutih đaka. Među njima je Jovan Bošković, ali ne i Zmaj, »Iz toga bi se dalo zaključiti, da se Zmaj, posle padanja na maturi, nije duže za­državao u Bratislavi ... «

»U Trnavi Zmaj je polagao maturu s Đorđem Jevremovićem iz Kamenice, i s pomenutim Dimitrijem Dimitrijevićem i Urošem Maksimovićem, s kojim je studrao zajedno u Pragu 1856. Od pomenuth s njima je bio u Pragu i Vladimir Glavaš ... «

Miju Vlaškalina Jakov Ignjatović u svojim Memoarima o velikoj buni 1848—49. u nekoliko navrata pominje kao izuzetno časnog čoveka. Tako na str. 147 između ostalog — kad govori o Narodnoj skupšti­ni u Karlovcima — piše: »Tu se skupili sve sami čestiti mladići Mija Vlaškalić iz Banata, Ćira Radonić iz Dalja ...« ili na str. 204 kad go­vori o popularnosti Svetozara Miletića kod omladine — Zapitam jed­nom Iliju Vujića i Miju Vlaškalića, s kojim sam dobro živeo i koji su bili tolerantni u čemu je ta popularnost Miletićeva? ...« Miju pominje i na str. 209 kad za sebe kaže da ga je omladina izbegavala: »Ovde vredno je primetiti od tih legionara, izuzimajući Miju Vlaškalića, Iliju Vu­jića i Radaka nije niko sa mnom u dodir dolazio; rekao bih da su se hotimice mene uklanjali«.

Nisu oni bili tako skromni i časni samo za vreme svoga školova­nja ili učešća u velikoj buni 1848—49, nego su ostali takvi do kraja ži­vota iako su poticali iz najimućnijih vranjevačkih porodica. Njihovu skromnost i ljubav prema zavičaju pokazuje i sama činjenica da su se i pored ugleda koji su uživali među svojim drugovima u Pragu, Bra­tislavi, Budimpešti i Novom Sadu svi vratili, i život proveli u Vranje­vu da pomognu svojim sugrađanima.

Mija Vlaškalin se zadovoljio da bude opštinski birov i advokat u Novom Bečeju. Jedino što je zabeleženo o njemu, sem zapisa u knji­gama rođenih i umrlih u selu Vranjevu, bio je sleđeći tekst u Letopisu pravoslavne crkve u Vranjevu:

»Novo groblje 1852. godine otvoreno, prvi u njemu sahranjen ad­vokat Mija Vlaškalin«.

Vladimir Glavaš je posle diplomiranja, 30. oktobra 1862. na Pra­vnom fakultetu u Pragu, i posle provedenog advokatskog pripravnič­kog staža, otvorio advokatsku kancelariju u Novom Bečeju. Kao ad­vokat, radio je izuzetno kratko vreme. Napustio je advokaturu, jer se ona kosila s njegovim humanim životnim načelima.

Priča se da je vodio jedan spor protiv nekog siromašnog seljaka iz Vranjeva. Kada je spor dobijen, da bi se naplata izvršila, u korist Glavaševog klijenta, trebalo je siromaha izbaciti na ulicu i kuću pro­dati na licitaciji. Odmah posle tog slučaja on je zatvorio svoju advo­katsku kancelariju i posvetio se ekonomiji (zemljoradnji) i od nje živeo u Vranjevu do kraja života 1909. godine. Deo svoje imovine s kućom zaveštao je pravoslavnoj crkvi u Vranjevu, a odgovarajući zem­ljišni i novčani fond namenio je za školovanje talentovanih učenika iz Vranjeva.

Za Glavaša se priča da je bio osobenjak, ali vrlo pošten i human čovek. Sirotinji je pozajmljivao hranu: žito, kukuruz i dr. Po pravilu su svi, koji su uzeli zajam, u određeno vreme dug vraćali, ali bilo je i onih koji su to »zaboravili«. On takvima nije činio nikakve neprijat­nosti, nego bi ih prilikom ponovne tražnje pozajmice odvodio do pra­znog magazina i govorio im da uzmu što im treba. Kada bi začuđeni zajmotražilac rekao: »Kako da uzmem kad u magazinu nema ništa!« Glavaš mu je tiho uzvraćao: »Da si vratio ono što si prošlog puta uzeo sad bi bilo«.

Zahvaljući ekonomskim uslovima u kojima su se do polovine de­vetnaestog veka, razvijali Novi Bečej i Vranjevo u brizi stanovnika tih mesta za školovanje i kulturno prosvećivanje dece Novi Bečej i Vranjevo dali su velikane u kulturno-prosvetnoj, naučnoj oblasti i umetnosti, kakvi su bili Jovan Knežević, osnivač prvog srpskog pozorišta; dr Jene Sentklarai, naučnik i akademik, dopisni član Mađarske drža­vne akademije nauka i član Srpskog učenog društva, Joca Savić, ve­liki reditelj — šekspirolog i vrsni pozorišni pedagog u Minhenu, Josif Marinković koji je nastavio delo, ili bolje reći oživotvorio ideje Kornelija Stankovća i postao u našoj muzici maltene ono što je Vuk Karadžić za jezik i književnost, ili Ognjeslav Kostović, pronalazač u ob­lasti tehničkih nauka, koji se može smatrati trećim Srbinom po svo­me doprinosu tehničkim naukama, odmah posle Tesle i Pupina, i mno­gi drugi zaslužni pregaoci ne samo na području kulture i nauke u No­vom Bečeju i Vranjevu, nego i mnogo šire.

Napori za razvoj kulture i prosvete činjeni su neprekidno sve do dru­gog svetskog rata. Nastojalo se da se otvori građanska škola koja će mlade pripremati za unapređenje trgovine i zanatstva. Njenim otva­ranjem 1908. godine iskorišćena je prilika da i deo dece imućnijih ze­mljoradnika završe građansku školu iako će ostati u poljoprivredi. Shvaćeno je da i poljoprivreda zahteva obrazovanog čoveka. Težnja za daljim razvojem prosvete je otvaranje 1924. godine potpune gimnazije.

Učenje stranih jezika: nemački i francuski, pored onog što su to bili obavezni predmeti od prvog do četvrtog razreda građanske škole, mnoge porodice intelektualaca i bogatijih trgovaca, a posebno Jevreja, angažovale su privatne učitelje za nemački i francuski jezik. Pored os­talih nezaboravne su dve vredne učiteljice — starice, kojima mnogi Novobečejci duguju što su savladali francuski i nemački jezik, Irena Đurković, kćerka poznatog kulturnog pregaoca iz Pančeva Nikole Đurkovića. Irena je od 1897. godine, posle smrti roditelja prešla kod tetke u Novi Bečej, i sve do pred smrt 1937. godine davala časove iz nemačkog jezika i časove klavira.

Pored Irene, ili kako su je u Bečeju zvali »Tante Irena«, časove iz nemačkog i francuskog je od 1925. do drugog svetskog rata, pa još i dugo posle rata, davala Ruskinja Zadonska, ili kako su je svi poznavali — Madama.

U ovo poglavlje uvršteni su profani i sakralni objekti, bez obzira što pojedinima možda, po svom sadašnjem značaju, nije tu mesto. Ne­ki su u novije vreme, čak i potpuno nestali, ali smo ih uvrstili, jer su predstavljali značajno obeležje života jednog naroda koji je nestao iz Novog Bečeja tokom drugog svetskog rata (likvidacija Jevreja). Nekima su dani »odbrojani«, kao što je to slučaj s Luteranskom crkvom, čijih vernika izgleda više nema u Novom Bečeju i Vranjevu i crkva je zapuš­tena i sklona propadanju i samo je u pitanju vreme kada će se pretvo­riti u objekat sasvim druge namene. Može se reći i za malu pravoslav­nu crkvu u Vranjevu da joj nije ovde mesto, ali nismo nalazili drugog poglavlja gde bi je mogli uvrstiti, a činilo nam se da bi njenim potpu­nim izostavljanjem učinili veću pogrešku. Podaci koji su o njoj ovde dati, možda će biti od koristi budućim istraživačima pa će im na ovaj na­čin biti ušteđen deo truda.

Prilično iscrpne podatke o novobečejskoj tvrđavi izneo je istoričar Rudolf Šmit u svojoj studiji — Grad Bečej — objavljenoj u Glasniku Istorijskog društva 1939. godine. Za taj svoj rad Šmit je, pored drugih istorijskih izvora, uglavnom koristio arhivski materijal Kriegsarchiv-a iz Beča. U tom se arhivu, između mnoštva drugih podataka, čuva i nacrt (plan) tvrđave Bečej sa svim podacima, koji je izradio inženjerski kape­tan Johan Kristijan de Kolet neposredno pre početka rušenja bečejske tvrđave marta 1701. godine.

Prema tim podacima tvrđava je bila tipičan srednjovekovni grad na vodi, izgrađen »na najpovoljnijoj tačci — na ostrvu«. Svi delovi tvr­đave izgrađeni su u isto vreme, a njen raspored pruža utisak da je iz­građena uglavnom radi zaštite, jer grad nije bio umetnički ukrašen te kao takav nije ni služio za prikazivaije raskoši i bogatstva. Građen je vrlo čvrsto i solidno, jer na njegovim zidinama nije prilepljen ni jedan potporanj. Za gradnju je upotrebljavana cigla, a samo ivice glavne grad­ske kule bile su pokrivene kamenjem. Glavna odbrambena snaga mu je bila Tisa, a celu tvrđavu je obuhvatio još i opkop širok oko trideset me­tara, a dubok tri metra.

Raspored tvrđave je »jasan i jednostavan«. Preko jednog pokretnog mosta ulazi se u prednji grad, oivičen palisadama, koji je svojevremeno bio pojačan rondelom zvanom barbakana; iz njega se dolazi do prve gradske kapije, koju je s boka štitila polukula. Kroz gradsku kapiju lu­čnim svodom ulazi se u prvo gradsko dvorište s usponom. Tu je pravo bila glavna gradska kula, iza koje se, naslonjena na spoljni zid, nalazio verovatno stan komandanta tvrđave.

Sam grad, bez prednjeg utvrđenja imao je površinu od 2.231 m2, od čega je 440 m2 bilo izgrađeno, a 1.981 m2 neizgrađene površine. Promer tvrđave bio je 48,5 m, a dužina bedema i kula iznosila je 280 meta­ra. Pretpostavlja se da je tvrđava izgrađena između 1300—1320. godine. Jaki i visoki zidovi potvrđuju da je izgrađena pre pronalaska baruta.

Neki stručnjaci osporavaju tačnost skice (plana) koja se nalazi u Kriegsarchiv-u u Beču, prema kome je tvrđava imala skoro pravilni četvorougaoni oblik s kulama na krajevima, pravim zidovima nešto malo (blago) izvijanim prema sredini svakog zida. Đurđe Bošković smatra da se ta skica ne slaže s ostacima zidova čija je trasa na terenu znatno manje pravilna nego što je data na skici, »zid kraj jugoistočne kule čak naglo zaokreće po kružnoj liniji što se na planu iz 1701. nigde ne vidi«.

Nije pouzdana ni tvrdnja da je tvrđava izgrađena na ostrvu Tise, ne samo što se to ne vidi iz crteža koji je objavio Šmit u svojoj studiji, nego što i Evlija Čelebija u svom opisu Lepi grad Bečej ističe, da je tvrđava na obali Tise. Sentklarai kategorično pobija da je tvrđava gra­đena na ostrvu. On doduše kaže da je Bečej kao i tvrđava nekada, zbog taloženja mulja i izlivanja Tise mogla ležati na nekoj od ada, ali da je taj položaj bio zavisan od izlivanja Tise. U takvim trenucima ne samo da se tvrđava nego i naselje Bečej nalazilo na ostrvu i da to »ostrvo nije ležalo nigde drugde nego na istom ovom zemljištu, na kojem i danas leži mesto Bečej, gde ostaci ruševina drevne tvrđave proviruju iz Tise...«.

Pored iznetih podataka, Šmit je prilično iscrpno prikazao ulogu tvrđave u privrednom i političkom životu kroz istoriju i njene gospo­dare, pa je sasvim opravdano da veći deo toga iznesemo ovde. Čak ako je moguće i nešto više, jer je tvrđava i njena istorija u stvari deo istorije Novog Bečeja i Vranjeva.

Iskoristićemo, osim studije Šmita, i lep materijal koji je pripremio i objavio u novosadskom Dnevniku naš su­građanin, istoričar po struci, magistar Aleksandar Kasaš.

Šmit nastoji da objasni poreklo i naziv Bečeja i kaže: »Bečej se prvi put dokumentarno pominje tek 1238. godine, kada kralj Bela IV iznova poklanja konventu krstaša u Stonom Beogradu selo Bečej (villa Wechey) koje je nekad pripadalo kraljevskom zapovedništvu tvrđave Bač, i to zajedno sa vozarinom i sajamskim pravom saracenskom mo­sta Čurug (Churlach)«.

Konvent krstaša je — po njemu — u cilju obezbeđenja svog poseda u Bečeju, a i zbog unosnog prevoza na Tisi izgradio, na najpovo­ljnijoj tački na ostrvu Tise, grad Bečej. Grad (tvrđava) je izgrađen u pr­voj četvrtini četrnaestog veka (između 1300—1320. godine). Kao dokaz toj tvrdnji Šmit koristi dokumenat iz 1342. godine u kome se pomi­nje kaštelan Bečaja (»de Beche«). Taj podatak, međutim, ne govori da su tvrđavu izgradili sekešfehervarski krstaši, niti da je ona izgrađena između 1300—1320. godine, već samo da je u to vreme već postojala. To znači da je mogla biti izgrađena i stotinak i više godina ranije. Po­sebno, kada se zna da su u njenim ruševinama nađeni ostaci starog rim­skog utvrđenja i rimski novac, što govori, da ona postoji, ili da je pos­tojala još u doba Rimljana. Da li je posle toga porušena, i koliko, ne zna se.

U ostacima (ruševinama) tvrđave početkom ovog veka pronađen je mač koji potiče iz jedanaestog i početkom dvanaestog veka, te se onda ne može sa sigurnošću tvrditi da su tvrđavu izgradili krstaši iz Sekešfehervara (ovaj grad Srbi nazivaju Stonim Beogradom) i to 1300— 1320. godine.

Darovnica iz 1238. godine u kojoj se ističe »poklanja iznova«, go­vori da im je ranije već jednom poklonjena.

Možda treba veću pažnju pridati rečima iz darovnice: »koja je ne­kad pripadala kralj, zapovedništvu tvrđave Bač, i to zajedno sa voza­rinom i sajamskim pravom saracenskog mesta Čurug (Churlach).« Zar se iz ovoga ne može izvući zaključak da je trvđava još tada postojala? Šta bi zapovedništvo jedne tako udaljene tvrđave (od Bača do Bečeja je oko sto km) imalo veze s jednim selom, ako u njemu ne bi postojalo utvrđenje sa određenom posadom? Možda treba imati u vidu, pri utvr­đivanju porekla tvrđave, i pretpostavku Sentklaraia da je bečejsku tvr­đavu obnovio ili izgradio 1419—1422. ili neku godinu ranije Stevan Lazarević.

Prilično dugo se posle 1342. godine ništa ne čuje o tvrđavi. Tek 1386. godine, budući kralj ugarski Sigismund kao markgraf od Brandenburga, poklanja je braći Ladislavu i Ištvanu Lošonciju.

Šmit tvrdi da nije poznato kada i pod kojim okolnostima je grad Bečej došao pod vlast Stevana Lazarevića, ali je on krajem četrnaestog veka u rukama despota Stevana. Posle Stevana Lazarevića, 1419. godi­ne, tvrđava prelazi u nasleđe njegovog sestrića Đurđa Brankovića. Đurđev zapovednik tvrđave je od 1440. godine Ladislav Gesti, kada se Be­čej spominje i kao značajno carinsko mesto. Naredne, 1441. godine, despot Branković poklanja Bečej s okolinom (kojoj su pripadala deset sela i četiri varoši) svom rođaku Pavlu Biraniju od Verone. U Bečeju se 1442. godine održavaju sednice sabora Torontalske županije.

Prema nekim izvorima bečejska tvrđava je izvesno vreme bila u rukama kralja Maćaša (Matije Korvina), a posle njegove smrti prešla je u posed porodice Gereb iz Vindgarta.

I u nemirima pod Doža Đerđom 1514. spominje se bečejska tvr­đava, jer su je zauzimali ustanici.

Turska vojska pod komandom Mehmed-paše Sokolovića 19. sep­tembra 1551. godine osvojila je bečejsku tvrđavu.

Turci su popravili tvrđavu, ali o njoj se za vreme turske vladavine vrlo malo zna.

O turskoj posadi iz druge polovine šesnaestog veka (1579—80) pominje se da je »džemat muslimana tvrđave brojao dvadeset jednog čoveka. Među njima je dizdar, ćehaja, serdar, dvojica serbuljaka, džundija, imam i  hatib«.

Vredne podatke o Bečeju i o tvrđavi dao je putopisac Evlija Če­lebija oko 1665. godine pod naslovom Lepi grad Bečej. (Vidi u poglavlju Novi Bečej pod Turcima.)

U ratovima za oslobođenje tih krajeva od Turaka 1683—1699. go­dine tvrđava nije imala vojničku ulogu. Po nalogu princa Eugena Savojskog pretvorena je 1697. godine u magazin.

Prema odlukama Karlovačkog mira razrušena su sva utvrđenja na Tisi. Tako je 1701. godine nestala i tvrđava Bečej. Ma koliko da se njeno rušenje odlagalo, na insistiranje temišvarskog paše, pristupa se marta 1701. godine rušenju bečejske tvrđave.

Rušenje je završeno 5. maja 1701. godine — na žalost — izvedeno je do temelja. Tako je nestala bečejska tvrđava, koja je i danas, sa svojim neznatnim ostacima poštovanja vredna relikvija — kako Sentklarai kaže — najplemenitijeg rodoljuba i uzvišenih građanskih vrlina pre­daka.

Ali i takvi ostaci temelja, smetali su navodno plovidbi, te su oni minama dalje razrušeni 1911. godine.

Jedan od najstarijih spomenika kulture u ovom kraju su ruševine monumentalne crkve Arače (udaljena oko dvanaest km od Novog Bečeja i Vranjeva u pravcu severo-istoka). Smatra se da sadašnji očuvani ostaci potiču od crkve izgrađene 1228. godine, ali da je ona podignuta na mestu gde je već, između devetog i jedanaestog veka, postojala cr­kva, o čemu svedoče fragmenti dekorativne plastike s motivima tros­truke pletenice.

Prema prvim pisanim podacima, koji potiču iz prve polovine tri­naestog veka, to je bio hram benediktanski manastir. Ne zna se ko ga je i kada podigao, ali se zna da na crkvenom saboru 1256. godine u Estergomu učestvuje iz manastira Arače opat Nikola.

Po stilu i načinu građenja Arače Šandor Nađ je zaključio: da su to zidine trobrodne romanske bazilike iz trinaestog veka i da je crkva 1280. godine opljačkana i porušena a benediktanski kaluđeri pobegli. Isti autor je utvrdio da je kraljica Jelisaveta Anžujska obnovila crkvu 1370. godine i da je tom prilikom izgrađen i toranj ispred apside severne strane. Iako je crkva imala osnovu trobrodne bazilike dozidani zvonik (toranj) je u gotskom stilu.

Osnovna karakteristika građevinske spoljašnosti crkve su masivnost ravnih zidnih površina raščlanjena na uzdužnim fasadama verti­kalno pojačana s kontraforima. Apside su raščlanjene na pet strana luč­nim arkadama na polustubovima.

Građevinski materijal je uglavnom crvena opeka. Konstruktivni delovi su izvedeni u sivom kamenu-peščaru, a takođe i dekorativni delovi (prozori, portal konhna apsida i dr) i u vizantijskoj tehnici. Stupci, nji­hove osnove i kapiteli, kao i konzole izvedeni su u tesanom kamenu. Crveni mramor, upotrebljen na portalu, potiče iz okoline Estergoma.

Sama struktura građevine, kao i tehnika gradnje je posebno inte­resantna, jer se tu javlja zasvođavanje ne samo bočnih brodova i apsidalnih konhi, nego i srednjeg broda širokog raspona, što u Mađarskoj pre kraja dvnaestog veka nije građeno. Tehnika gradnje, smatra se, da je u osnovi preuzeta iz Lombardije sa francuskim uticajem.

Crkva spolja nije bila malterisana, već je svojim građevinskim ma­terijalom delovala polihromno. Na zapadnoj fasadi je jedini plastični ukras portal i velika rozeta. Iskopavanja su pokazala da je portal iska­kao kao mali vestibil s krovom na dve vode s trostrukim timpanonom (trouglast reljefima ukrašen deo), koji se može videti u razvijenom ob­liku u manastiru Studenici. Smatra se da je to »odsudan primer u raz­voju ovog tipa portala u Mađarskoj čije se bogatije početne i završne etape Estergom i Jak.

Rozeta, za razliku od portala, spada u razvijenije primere trinaes­tog veka. Slično je razvijena i rozeta kraljevske kapele u Estergomu. Stupci i stubovi, pilastri raščlanjavani su po antičkoj tradiciji. Upad­ljivi listovi na uglovima plinte (cokle) upućuju na dvanaesti vek, a sna­žniji i viši oblik baza na trinaesti vek.

Druga građevinska epoha iz doba kraljice Jelisavete Anžujske vi­di se na gornjim delovima, a naročito na severoistočnom masivnom tor­nju s dva četvorougaona sprata i trećim koji je osmougaon. Na prozo­rima te kule posebno se ističu gotski elementi.

Sve u svemu sastav građevine je prilično složen i komplikovan, što bi se moglo objasniti i samom istorijom Arače.

Iskopavanjem i proučavanjem kompleksa oko crkve zapaža se da je ranija crkvena građevina, koja je postojala na istom mestu, stajala baš sa severne strane s proširenom terasom gde je kasnije podignuta crkva benediktinskog manastira Arača. Ona se dalje potvrdila da je oko­lina manastira bila naseljena već u srednjem veku).

Otkopavanjem ostataka Arače 1897. godine nađena je aračka spomen-ploča, koja načinom izvođenja, »primitivnošću obrade i latinskim natpisom izaziva u ispitivača osećanje varvarskog kontinuiteta kasno-rimske plastike. Posle svih previranja i kataklizama seobe naroda on sva­kako iznenađuje«.

Na jednoj strani ploče prikazana je (verovatno) prvobitna crkva koja je takođe bazilikanskog tipa s atriumom i zvonarom, što — prema nekim ocenama — navodi na zaključak da je i to bila veća bazilika. Navodno u srednjem veku su se na mestu ranijeg hrama rado podiza­le nove ili obnavljale ranije crkvene građevine. Tu pretpostavku pot­krepljuju: »temelji građeni na kasnoantički način, sa ciglama kasnorimske fakture i tipa, kao i naizmeničnom upotrebom kamena, maltera i cigle«.

Na drugoj strani aračke spomen-ploče (podeljena je na dva nejed­naka polja) — u gornjem, većem, delu prikazan je sveštenik s bradom na kome je stihar i epitrahilj, desnom rukom blagosilja, a u levoj dr­ži na grudima knjigu. Desno od sveštenika je natpis u četiri reda. Ovaj natpis tumačen je na više načina, ali se u jednom svi slažu da je u gor­njem delu ploče molitveni tekst, u donjem anatema na onog ko bi plo­ču oskrnavio.

Aračka spomen-ploča je u Nacionalnom muzeju u Budimpešti.

Po dolasku Turaka u Banat i posle osvajanja Arače 1551. godine ta crkva je (s obzirom da je bila preuređena kao tvrđava za odbranu od Turaka) spaljena i nije više obnavljana, nego se tek krajem devet­naestog veka pokušalo zaštititi je od daljeg propadanja.

Uz crkvu Araču, bilo je i istoimeno naselje koje je postojalo još u srednjem veku. Srednjovekovno naselje je skoncentrisano u istočnom pravcu od crkve, a zapadno od njega se kasnije prostiralo naselje iz tur­skog doba.

Prema papskom popisu desetina Arača je kao naselje postojalo i 1332—1337. godine kao katolička parohija čiji je sveštenik Andraš Marton. Kasnije od 1417. godine je u posedu srpskih despota Stefana Lazarevića i kasnije Đurđa Brankovića, koji su ove krajeve naseljavali Sr­bima ne samo za svoje činovnike i sluge nego i ostali živalj. Tako je naselje postalo srpsko i kao takvo održalo se sve do oslobođenja Banata od Turaka. U Pećkom katistihu 1660. godine zabeleženi su: pop Kosta, knez Petar, Vujica, Miroslav, Dimitar, Ognjen, Boža Jovin, Petar Stojanović. Kao priležnik zabeležena je i knjeginja Dafina.

Zbog teških uslova života u Banatu posle proterivanja Turaka či­tava sela su napuštena zbog velikog kuluka i poreza. To potvrđuje izveštaj Išpana Tašnera od maja 1719. godine u kome kaže: »da seoski kne­ževi odbijaju poslušnost i da sami beže sa narodom.« To se desilo i sa stanovništvom Arače, koji su prema izveštaju Tašnera od 5. maja 1720. godine, »zasvagda napustili svoj dom i otišli u svet«. Stanov­ništvo se, u stvari, raselilo po okolnim mestima.

Tako je Arača postala pustara sve do 1826. godine, kada to pod­ručje inače pogodno za nastanjivanje (nalazi se na uzvišici koju Tisa i njene pritoke nisu plavile), naseljavaju Mađari koji su došli iz Jazšaga i Kunšaga (pokrajine u Mađarskoj). Kako je već nastali proces stva­ranja većih naseobina u vidu sela pružao šanse za lakši život, to se i novi naseljenici Arače nisu dugo zadržali. Posle nekoliko godina rase­lili su se po obližnjim selima: Beodri, Vranjevu pa i Novom Bečeju.

Novi Bečej je još od 1741. godine imao crkvu izgrađenu od tvrdog materijala, što je, u to vreme, bila retkost u tom delu Banata.

Protosinđel Arsenije Radivojević 1758. godine izvršio je pregled šezdeset devet mesta Temišvarske eparhije. U svom izveštaju navodi da u Novom Bečeju postoji crkva izgrađena od cigala s pet prozora sta­klenih; dvoja vrata tišlerskih i na njima nemačke brave; svod od dasa­ka različitih, bojom molovan; crkva je patosna ciglom; pokrivena ča­movom šindrom; porta ograđena koljem. Crkva je imala dva zvona i bila je posvećena svetom Nikolaju. Ovaj opis se podudara s novobečejskom malom crkvom — manastirom.

To što je crkva posvećena Sv. Nikolaju, unelo je zabunu i mnogi su smatrali da se to odnosilo na veliku pravoslavnu crkvu u Novom Be­čeju, jer je i ona posvećivana sv. Nikolaju, posebno šta mala (manastir), slavi uspenje Bogorodice. Mata Kosovac i dr Šamu Borovski u svojim knjigama zabeležili su da je velika crkva izgrađena 1741. godine. Koso­vac čak objašnjava: »Hram je zidan u vizantijskom stilu 1741. godine pod vladom carice Marije Terezije, patrijarha Arsenije IV i episkopa Pu­tnika. Templo je slikao Paja Simić 1858. godine, od starih knjiga ima jednu srbulju iz 1636. godine«. I u Građi za proučavanje spomenika kulture Vojvodine II, na str. 77. stoji da je crkva posvećena sv. Nikoli (misli se na veliku crkvu) izgrađena 1741. godine.

Da se ovde radi o maloj crkvi govori izveštaj protosinđela Radivojevića iz 1758. godine, prema kome u Novom Bečeju postoji jedna crkva. Da su postojale dve, on bi to istakao kao što je učinio u drugim mestima gde su postojale dve crkve, u Velikom Bečkereku, na primer. Pogotovu, što su objekti njegove vizitacije bile crkve, pa tek onda ško­le i drugi značajni momenti iz života Srba.

Nema sumnje da je mala crkva (manastir), izgrađena ranije od ve­like crkve. Da se i u izveštaju protosinđela Radivojevića radilo o maloj crkvi svedoči sam opis.

Istovetan opis nalaizmo za malu crkvu (manastir) posle dvesto godina i u članku inž. arh. Miloja Miloševića.

Podatak_da je pravoslavna crkva u Novom Bečeju izgrađena 1741. godine i da je posvećena sv. Nikoli odnosi se na malu crkvu. Pre nje, na ovom rnestu ili u neposrednoj blizini postojala je mala bogomolja, izgrađena od pletera ili od naboja 1731. godine, što potvrđuje i antimins koji je za crkvu sv. Nikole u Novom Bečeju osvetio Nikola Dimitrijević 3. novembra 1733. godine. Taj antimins je kasnije, po izgradnji sadašnje male crkve, prenet u tu crkvu. Nekada je na tom mestu, sma­tra se, još za vreme Turaka, postojao pravoslavni manastir, te se po nje­mu današnja crkva i zove manastir.

Sadržaj

Prijavite se za novosti

Prijavite se ako želite da dobijate novosti sa sajta na vaš e-mail.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak