Arača

Jedan od najstarijih spomenika kulture u ovom kraju su ruševine monumentalne crkve Arače (udaljena oko dvanaest km od Novog Bečeja i Vranjeva u pravcu severo-istoka). Smatra se da sadašnji očuvani ostaci potiču od crkve izgrađene 1228. godine, ali da je ona podignuta na mestu gde je već, između devetog i jedanaestog veka, postojala cr­kva, o čemu svedoče fragmenti dekorativne plastike s motivima tros­truke pletenice.

Prema prvim pisanim podacima, koji potiču iz prve polovine tri­naestog veka, to je bio hram benediktanski manastir. Ne zna se ko ga je i kada podigao, ali se zna da na crkvenom saboru 1256. godine u Estergomu učestvuje iz manastira Arače opat Nikola.

Po stilu i načinu građenja Arače Šandor Nađ je zaključio: da su to zidine trobrodne romanske bazilike iz trinaestog veka i da je crkva 1280. godine opljačkana i porušena a benediktanski kaluđeri pobegli. Isti autor je utvrdio da je kraljica Jelisaveta Anžujska obnovila crkvu 1370. godine i da je tom prilikom izgrađen i toranj ispred apside severne strane. Iako je crkva imala osnovu trobrodne bazilike dozidani zvonik (toranj) je u gotskom stilu.

Osnovna karakteristika građevinske spoljašnosti crkve su masivnost ravnih zidnih površina raščlanjena na uzdužnim fasadama verti­kalno pojačana s kontraforima. Apside su raščlanjene na pet strana luč­nim arkadama na polustubovima.

Građevinski materijal je uglavnom crvena opeka. Konstruktivni delovi su izvedeni u sivom kamenu-peščaru, a takođe i dekorativni delovi (prozori, portal konhna apsida i dr) i u vizantijskoj tehnici. Stupci, nji­hove osnove i kapiteli, kao i konzole izvedeni su u tesanom kamenu. Crveni mramor, upotrebljen na portalu, potiče iz okoline Estergoma.

Sama struktura građevine, kao i tehnika gradnje je posebno inte­resantna, jer se tu javlja zasvođavanje ne samo bočnih brodova i apsidalnih konhi, nego i srednjeg broda širokog raspona, što u Mađarskoj pre kraja dvnaestog veka nije građeno. Tehnika gradnje, smatra se, da je u osnovi preuzeta iz Lombardije sa francuskim uticajem.

Crkva spolja nije bila malterisana, već je svojim građevinskim ma­terijalom delovala polihromno. Na zapadnoj fasadi je jedini plastični ukras portal i velika rozeta. Iskopavanja su pokazala da je portal iska­kao kao mali vestibil s krovom na dve vode s trostrukim timpanonom (trouglast reljefima ukrašen deo), koji se može videti u razvijenom ob­liku u manastiru Studenici. Smatra se da je to »odsudan primer u raz­voju ovog tipa portala u Mađarskoj čije se bogatije početne i završne etape Estergom i Jak.

Rozeta, za razliku od portala, spada u razvijenije primere trinaes­tog veka. Slično je razvijena i rozeta kraljevske kapele u Estergomu. Stupci i stubovi, pilastri raščlanjavani su po antičkoj tradiciji. Upad­ljivi listovi na uglovima plinte (cokle) upućuju na dvanaesti vek, a sna­žniji i viši oblik baza na trinaesti vek.

Druga građevinska epoha iz doba kraljice Jelisavete Anžujske vi­di se na gornjim delovima, a naročito na severoistočnom masivnom tor­nju s dva četvorougaona sprata i trećim koji je osmougaon. Na prozo­rima te kule posebno se ističu gotski elementi.

Sve u svemu sastav građevine je prilično složen i komplikovan, što bi se moglo objasniti i samom istorijom Arače.

Iskopavanjem i proučavanjem kompleksa oko crkve zapaža se da je ranija crkvena građevina, koja je postojala na istom mestu, stajala baš sa severne strane s proširenom terasom gde je kasnije podignuta crkva benediktinskog manastira Arača. Ona se dalje potvrdila da je oko­lina manastira bila naseljena već u srednjem veku).

Otkopavanjem ostataka Arače 1897. godine nađena je aračka spomen-ploča, koja načinom izvođenja, »primitivnošću obrade i latinskim natpisom izaziva u ispitivača osećanje varvarskog kontinuiteta kasno-rimske plastike. Posle svih previranja i kataklizama seobe naroda on sva­kako iznenađuje«.

Na jednoj strani ploče prikazana je (verovatno) prvobitna crkva koja je takođe bazilikanskog tipa s atriumom i zvonarom, što — prema nekim ocenama — navodi na zaključak da je i to bila veća bazilika. Navodno u srednjem veku su se na mestu ranijeg hrama rado podiza­le nove ili obnavljale ranije crkvene građevine. Tu pretpostavku pot­krepljuju: »temelji građeni na kasnoantički način, sa ciglama kasnorimske fakture i tipa, kao i naizmeničnom upotrebom kamena, maltera i cigle«.

Na drugoj strani aračke spomen-ploče (podeljena je na dva nejed­naka polja) — u gornjem, većem, delu prikazan je sveštenik s bradom na kome je stihar i epitrahilj, desnom rukom blagosilja, a u levoj dr­ži na grudima knjigu. Desno od sveštenika je natpis u četiri reda. Ovaj natpis tumačen je na više načina, ali se u jednom svi slažu da je u gor­njem delu ploče molitveni tekst, u donjem anatema na onog ko bi plo­ču oskrnavio.

Aračka spomen-ploča je u Nacionalnom muzeju u Budimpešti.

Po dolasku Turaka u Banat i posle osvajanja Arače 1551. godine ta crkva je (s obzirom da je bila preuređena kao tvrđava za odbranu od Turaka) spaljena i nije više obnavljana, nego se tek krajem devet­naestog veka pokušalo zaštititi je od daljeg propadanja.

Uz crkvu Araču, bilo je i istoimeno naselje koje je postojalo još u srednjem veku. Srednjovekovno naselje je skoncentrisano u istočnom pravcu od crkve, a zapadno od njega se kasnije prostiralo naselje iz tur­skog doba.

Prema papskom popisu desetina Arača je kao naselje postojalo i 1332—1337. godine kao katolička parohija čiji je sveštenik Andraš Marton. Kasnije od 1417. godine je u posedu srpskih despota Stefana Lazarevića i kasnije Đurđa Brankovića, koji su ove krajeve naseljavali Sr­bima ne samo za svoje činovnike i sluge nego i ostali živalj. Tako je naselje postalo srpsko i kao takvo održalo se sve do oslobođenja Banata od Turaka. U Pećkom katistihu 1660. godine zabeleženi su: pop Kosta, knez Petar, Vujica, Miroslav, Dimitar, Ognjen, Boža Jovin, Petar Stojanović. Kao priležnik zabeležena je i knjeginja Dafina.

Zbog teških uslova života u Banatu posle proterivanja Turaka či­tava sela su napuštena zbog velikog kuluka i poreza. To potvrđuje izveštaj Išpana Tašnera od maja 1719. godine u kome kaže: »da seoski kne­ževi odbijaju poslušnost i da sami beže sa narodom.« To se desilo i sa stanovništvom Arače, koji su prema izveštaju Tašnera od 5. maja 1720. godine, »zasvagda napustili svoj dom i otišli u svet«. Stanov­ništvo se, u stvari, raselilo po okolnim mestima.

Tako je Arača postala pustara sve do 1826. godine, kada to pod­ručje inače pogodno za nastanjivanje (nalazi se na uzvišici koju Tisa i njene pritoke nisu plavile), naseljavaju Mađari koji su došli iz Jazšaga i Kunšaga (pokrajine u Mađarskoj). Kako je već nastali proces stva­ranja većih naseobina u vidu sela pružao šanse za lakši život, to se i novi naseljenici Arače nisu dugo zadržali. Posle nekoliko godina rase­lili su se po obližnjim selima: Beodri, Vranjevu pa i Novom Bečeju.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Sadržaj

Da li ste znali...

da je u Vranjevu postojala pivara Herp Adolf Sörgyár Aracs? Zapošnjavala je pet radnika, a proizvodni kapacitet  joj je bio  228 hektolitara piva?