Arača

Jedan od najstarijih spomenika kulture u ovom kraju su ruševine monumentalne crkve Arače (udaljena oko dvanaest km od Novog Bečeja i Vranjeva u pravcu severo-istoka). Smatra se da sadašnji očuvani ostaci potiču od crkve izgrađene 1228. godine, ali da je ona podignuta na mestu gde je već, između devetog i jedanaestog veka, postojala cr­kva, o čemu svedoče fragmenti dekorativne plastike s motivima tros­truke pletenice.

Prema prvim pisanim podacima, koji potiču iz prve polovine tri­naestog veka, to je bio hram benediktanski manastir. Ne zna se ko ga je i kada podigao, ali se zna da na crkvenom saboru 1256. godine u Estergomu učestvuje iz manastira Arače opat Nikola.

Po stilu i načinu građenja Arače Šandor Nađ je zaključio: da su to zidine trobrodne romanske bazilike iz trinaestog veka i da je crkva 1280. godine opljačkana i porušena a benediktanski kaluđeri pobegli. Isti autor je utvrdio da je kraljica Jelisaveta Anžujska obnovila crkvu 1370. godine i da je tom prilikom izgrađen i toranj ispred apside severne strane. Iako je crkva imala osnovu trobrodne bazilike dozidani zvonik (toranj) je u gotskom stilu.

Osnovna karakteristika građevinske spoljašnosti crkve su masivnost ravnih zidnih površina raščlanjena na uzdužnim fasadama verti­kalno pojačana s kontraforima. Apside su raščlanjene na pet strana luč­nim arkadama na polustubovima.

Građevinski materijal je uglavnom crvena opeka. Konstruktivni delovi su izvedeni u sivom kamenu-peščaru, a takođe i dekorativni delovi (prozori, portal konhna apsida i dr) i u vizantijskoj tehnici. Stupci, nji­hove osnove i kapiteli, kao i konzole izvedeni su u tesanom kamenu. Crveni mramor, upotrebljen na portalu, potiče iz okoline Estergoma.

Sama struktura građevine, kao i tehnika gradnje je posebno inte­resantna, jer se tu javlja zasvođavanje ne samo bočnih brodova i apsidalnih konhi, nego i srednjeg broda širokog raspona, što u Mađarskoj pre kraja dvnaestog veka nije građeno. Tehnika gradnje, smatra se, da je u osnovi preuzeta iz Lombardije sa francuskim uticajem.

Crkva spolja nije bila malterisana, već je svojim građevinskim ma­terijalom delovala polihromno. Na zapadnoj fasadi je jedini plastični ukras portal i velika rozeta. Iskopavanja su pokazala da je portal iska­kao kao mali vestibil s krovom na dve vode s trostrukim timpanonom (trouglast reljefima ukrašen deo), koji se može videti u razvijenom ob­liku u manastiru Studenici. Smatra se da je to »odsudan primer u raz­voju ovog tipa portala u Mađarskoj čije se bogatije početne i završne etape Estergom i Jak.

Rozeta, za razliku od portala, spada u razvijenije primere trinaes­tog veka. Slično je razvijena i rozeta kraljevske kapele u Estergomu. Stupci i stubovi, pilastri raščlanjavani su po antičkoj tradiciji. Upad­ljivi listovi na uglovima plinte (cokle) upućuju na dvanaesti vek, a sna­žniji i viši oblik baza na trinaesti vek.

Druga građevinska epoha iz doba kraljice Jelisavete Anžujske vi­di se na gornjim delovima, a naročito na severoistočnom masivnom tor­nju s dva četvorougaona sprata i trećim koji je osmougaon. Na prozo­rima te kule posebno se ističu gotski elementi.

Sve u svemu sastav građevine je prilično složen i komplikovan, što bi se moglo objasniti i samom istorijom Arače.

Iskopavanjem i proučavanjem kompleksa oko crkve zapaža se da je ranija crkvena građevina, koja je postojala na istom mestu, stajala baš sa severne strane s proširenom terasom gde je kasnije podignuta crkva benediktinskog manastira Arača. Ona se dalje potvrdila da je oko­lina manastira bila naseljena već u srednjem veku).

Otkopavanjem ostataka Arače 1897. godine nađena je aračka spomen-ploča, koja načinom izvođenja, »primitivnošću obrade i latinskim natpisom izaziva u ispitivača osećanje varvarskog kontinuiteta kasno-rimske plastike. Posle svih previranja i kataklizama seobe naroda on sva­kako iznenađuje«.

Na jednoj strani ploče prikazana je (verovatno) prvobitna crkva koja je takođe bazilikanskog tipa s atriumom i zvonarom, što — prema nekim ocenama — navodi na zaključak da je i to bila veća bazilika. Navodno u srednjem veku su se na mestu ranijeg hrama rado podiza­le nove ili obnavljale ranije crkvene građevine. Tu pretpostavku pot­krepljuju: »temelji građeni na kasnoantički način, sa ciglama kasnorimske fakture i tipa, kao i naizmeničnom upotrebom kamena, maltera i cigle«.

Na drugoj strani aračke spomen-ploče (podeljena je na dva nejed­naka polja) — u gornjem, većem, delu prikazan je sveštenik s bradom na kome je stihar i epitrahilj, desnom rukom blagosilja, a u levoj dr­ži na grudima knjigu. Desno od sveštenika je natpis u četiri reda. Ovaj natpis tumačen je na više načina, ali se u jednom svi slažu da je u gor­njem delu ploče molitveni tekst, u donjem anatema na onog ko bi plo­ču oskrnavio.

Aračka spomen-ploča je u Nacionalnom muzeju u Budimpešti.

Po dolasku Turaka u Banat i posle osvajanja Arače 1551. godine ta crkva je (s obzirom da je bila preuređena kao tvrđava za odbranu od Turaka) spaljena i nije više obnavljana, nego se tek krajem devet­naestog veka pokušalo zaštititi je od daljeg propadanja.

Uz crkvu Araču, bilo je i istoimeno naselje koje je postojalo još u srednjem veku. Srednjovekovno naselje je skoncentrisano u istočnom pravcu od crkve, a zapadno od njega se kasnije prostiralo naselje iz tur­skog doba.

Prema papskom popisu desetina Arača je kao naselje postojalo i 1332—1337. godine kao katolička parohija čiji je sveštenik Andraš Marton. Kasnije od 1417. godine je u posedu srpskih despota Stefana Lazarevića i kasnije Đurđa Brankovića, koji su ove krajeve naseljavali Sr­bima ne samo za svoje činovnike i sluge nego i ostali živalj. Tako je naselje postalo srpsko i kao takvo održalo se sve do oslobođenja Banata od Turaka. U Pećkom katistihu 1660. godine zabeleženi su: pop Kosta, knez Petar, Vujica, Miroslav, Dimitar, Ognjen, Boža Jovin, Petar Stojanović. Kao priležnik zabeležena je i knjeginja Dafina.

Zbog teških uslova života u Banatu posle proterivanja Turaka či­tava sela su napuštena zbog velikog kuluka i poreza. To potvrđuje izveštaj Išpana Tašnera od maja 1719. godine u kome kaže: »da seoski kne­ževi odbijaju poslušnost i da sami beže sa narodom.« To se desilo i sa stanovništvom Arače, koji su prema izveštaju Tašnera od 5. maja 1720. godine, »zasvagda napustili svoj dom i otišli u svet«. Stanov­ništvo se, u stvari, raselilo po okolnim mestima.

Tako je Arača postala pustara sve do 1826. godine, kada to pod­ručje inače pogodno za nastanjivanje (nalazi se na uzvišici koju Tisa i njene pritoke nisu plavile), naseljavaju Mađari koji su došli iz Jazšaga i Kunšaga (pokrajine u Mađarskoj). Kako je već nastali proces stva­ranja većih naseobina u vidu sela pružao šanse za lakši život, to se i novi naseljenici Arače nisu dugo zadržali. Posle nekoliko godina rase­lili su se po obližnjim selima: Beodri, Vranjevu pa i Novom Bečeju.

Sadržaj

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak