Period posle velike bune

Posle ugušivanja bune uspostavljen je u Austriji i Mađarskoj re­žim apsolutizma. Ukinute su sve poluustavne privilegije kojima se Ma­đarska koristila do 1848. godine. Zabranjene su društvene organizacije, uvedena je cenzura, a prema Mađarima učesnicima u buni pooštrene mere praćenja njihovog kretanja.

Arhivski podaci iz tog vremena, koji se odnose na Novi Bečej i okolinu pokazuju usredsređenost vlasti na ponašanje Mađara:

»Prijava vojne komande u Novom Bečeju da mađarski begunci šire svoje ideje.«

»Namesništvo za Ugarsku obaveštava zemaljsku upravu da je Leopoldu V. Rohonciju, bivšem honvedskom oficiru, dozvoljeno da se na­stani na svom imanju u Turskom Bečeju, s molbom da bude pod nad­zorom.«

»Obaveštenje da neki trgovci u Turskom Bečeju poseduju Košutove akcije izdate u Njujorku.«

Patentom od 18. novembra 1849. godine formirao je Car Franja Josif I novu krunovinu »Srpsku Vojvodinu i Tamiški Banat« sa sedištem u Temišvaru. Ta krunovina obuhvatala je Srem, Bačku i čitav Banat s kraško-severinskom županijom. Znači, da su uključeni i oni delovi Banata u kojima žive isključivo Rumuni. To nije bila želja Sr­ba, ali je odgovaralo interesima Beča, da u datim trenucima iskoristi Rumune protiv Srba, kojima Beč nikada nije dovoljno verovao. Na če­lu te, takve, Vojvodine bio je nemački guverner, a zvanični jezik nemački.

Austrijski poraz od Francuza i Kneževine Piemonta, 1859. godi­ne i gubitak Lombardije, koja je još onda bila najgušće naseljena po­krajina u Evropi zahvaljujući sistemu navodnjavanja koji je izgrađen još u petnaestom i šestnaestom veku), naterali su Austriju da učini maksimalne ustupke nezadovoljnim Mađarima. Ukinut je Bahov apso­lutizam i donet federalni ustav. Ukinuta je »Srpska Vojvodina«, za čije ukidanje je Miletić rekao: »Oko onom ispalo ko je za njom za­plakao«, toliko je ona bila srpska.

Nije prošlo mnogo vremena, a Austrija doživljava i drugi poraz u ratu s Pruskom i Italijom 1866. godine, što je dovelo do velikog is­crpljenja zemlje. Da bi poboljšala svoju unutrašnju situaciju, austrijska vlada zaključuje 1867. godine, sporazum s Mađarima, po kome je Austrijska carevina pretvorena u svojevrsnu državu Austro-Ugarsku, s dva centra. Franja Josif I (koji je na austrijskom prestolu od 1848 - 1916) bio je vladar i jedne i druge države. Kao austrijski car vladao je poluautokratski, a kao mađarski kralj morao je vladati kao parla­mentarni monarh, jer je u njoj stvoreno aristokratske parlamentarno uređenje. Poslanici u Mađarskoj birani su na osnovu imovinskog cen­zusa i tako je ona bila zemlja sa najaristokratskijom vladom u Ev­ropi.

Iako je austrijski deo države bio industrijski razvijeniji od Ma­đarske, koja je bila isključivo agrarna, još uvek je po nivou svog in­dustrijskog razvitka sedamdesetih i osamdesetih godina devetnaestog veka bila iza Engleske, Nemačke, Sjedinjenih Američkih Država, Francus­ke i Belgije, ali zato ispred Rusije, Italije i Japana. Industrija se u Austro-Ugarskoj, u stvari, počela ozbiljnije razvijati sedamdesetih godina de­vetnaestog veka, kada se i otpočelo naglom izgradnjom železničkih pru­ga, pa i gradnja pruge Segedin—Kikinda—Temišvar, kao i drugih pru­ga u Banatu.

Za period posle velike bune i ukidanja apsolutizma treba istaći da je to vreme izgradnje železničkih pruga. Prva pruga u Banatu iz­građena je 1856. godine. Za Novi Bečej i Vranjevo je to period kada se ubrzava opadanje njihove trgovačke moći u prometu žitarica. Železnička pruga Veliki Bečkerek - Velika Kikinda izgrađena je 1883. go­dine, kojom su Novi Bečej i Vranjevo, s jedne strane, bili povezani sa svetom, ali je novobečejsko pristanište izgubilo u svom značaju, ne samo s ovom prugom, nego i onima koje su još pre nje izgrađene u Banatu.

Nešto pre izgradnje železničke pruge dolazi i do ukidanja Velikokikindskog dištrikta (1876), čime je Vranjevo potpuno izgubilo značaj u trgovini žitaricama (Jer su magazini prestali da budu interesantni za mesta koja su ranije pripadala Dištriktu, a Novi Bečej, koji je ovim ukidanjem mnogo dobio nije u tom pogledu Vranjevu stvarao nikakve šanse, jer se i sam borio da uspori opadanje svog trgovačkog poten­cijala).

Koliko god je ukidanje Dištrikta naškodilo Vranjevu, ono je znat­no doprinelo Novom Bečeju, jer su se u novobečejskom srezu našla sva okolna velika sela, kao što su: Melenci, Vranjevo, Kumane, Karlovo, naravno i Taraš, iako je on oduvek bio najmanje selo toga sreza. Da nije došlo do pripajanja ovih sela srezu novobečejskom, Novi Bečej bi još teže podneo preorijentaciju žitarske trgovine drugim pravci­ma, koristeći pri tome suvozemni prevoz. Vranjevo je i ranije trpelo zbog neposredne blizine Novog Bečeja, a s pripajanjem srezu to se osećalo još u većoj meri.

Za ovaj period je važno istaći i stvaranje štedno kreditnih zavo­da, i prvih industrijskih preduzeća, što je svakako doprinelo održava­nju prometa, ali to nije moglo zaustaviti opadanje opšte privredne, a posebno trgovačke, moći Novog Bečeja i Vranjeva.

Pored promena u ekonomskom pogledu koje su — na žalost — bile negativne za razvoj Novog Bečeja i Vranjeva, u ovom periodu zabeležene su čak vrlo značajne pozitivne promene u kulturnom životu.

Slučajno se podudaraju dva značajna događaja 1860. godine: Ma­đari su te godine organizovali u Novom Bečeju čitalačko udruženje (Olvasoegvlet), a Srbi u Vranjevu prvo profesionalno pozorište među Srbima uopšte. Početkom dvadesetog veka postavljen je zahtev za ot­varanjem građanske škole u Novom Bečeju, ali su se više vlasti na to oglušile, pa je do njenog otvaranja došlo tek 1908. godine.

Možda je od značaja istaći da je 1896. godine promenjen dota­dašnji naziv Novog Bečeja u Turski Bečej, a Vranjevo je 1888. godine postalo Arač. Ovi novi nazivi ostali su sve do pripajanja Jugoslaviji, kada je početkom 1919. godine Turski Bečej ponovo postao Novi Be­čej, a Arač postalo Vranjevo.

Rodoljublje stanovnika Novog Bečeja mađarske narodnosti do­prinelo je da se na trgu, gde je danas park, podigne 1903. spomenik borcima za slobodu 1848-49. godine, takozvani Turul (na visokom obelisku ptica — vrsta sokola). Posle osam godina ili tačnije 17. sep­tembra 1911. podignut je spomenik honvedskom generalu grofu Leiningen Westerburg Karoly. Oba ova spomenika srušena su posle prvog svetskog rata.

Vranjevo je u periodu posle velike bune, pa sve do prvog svet­skog rata, neprekidno napredovalo. Taj napredak nije išao pravolinijski, jer promene koje su se dešavale na širem planu privrednog razvo­ja tog dela Banata održavale su se i na njegov razvoj, ali je ono, i pored ukidanja Velikokikindskog dištrikta 1876. godine, čime je izgu­bilo u trgovini žitaricama, ipak postalo najveće selo u Banatu. Ono se razvijalo kao poljoprivredno mesto, a poljoprivreda je, sve do pr­vog svetskog rata u okviru Austro-Ugarske kao feudalne države, uživala u izvesnom smislu povlašćen položaj. Veliki atar i dosta »gornje zem­lje« omogućile su bogaćenje pojedinaca, te je u Vranjevu bilo prilič­no rano, za srpske seoske prilike, roditelja koji su nastojali da svoju decu školuju. Ta deca su po povratku unosila revolucionarne promene u načinu života u porodici i društvu. Za razliku od drugih sela u Ba­natu, Vranjevo je živelo dosta raskošno. Naravno, da pri ovom imamo u vidu imućniji sloj zemljoradnika, jer su sluge i nadničari u svim krajevima živeli u bedi i siromaštvu.

Značajan događaj iz tog perioda je osnivanje prvog srpskog pro­fesionalnog pozorišta u Vranjevu 1860. godine, zatim osnivanje srpske čitaonice, pevačkog društva, diletantske pozorišne družine i organizovanje drugih kulturnih društava i udruženja koja su doprinela bogaće­nju društvenog života i stvarali uslove za brži kulturni napredak Vranjeva.

Mora se posebno istaći da je početak dvadesetog veka sve do pr­vog svetskog rata predstavljao, za Novi Bečej i Vranjevo, period in­tenzivnog razvoja i promene izgleda, ne samo centra, nego i mnogih drugih ulica. U tom vremenskom razdoblju izgrađene su ne samo naj­veće i najlepše zgrade javnog karaktera (škole, sud, banke i štedio­nice i dr.) nego i mnoge još i danas najlepše privatne zgrade u Novom Bečeju i Vranjevu.

Sadržaj

Podržite sajt

Ukoliko želite, donacijom, da pomognete razvoj sajta.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak