Period posle velike bune

Posle ugušivanja bune uspostavljen je u Austriji i Mađarskoj re­žim apsolutizma. Ukinute su sve poluustavne privilegije kojima se Ma­đarska koristila do 1848. godine. Zabranjene su društvene organizacije, uvedena je cenzura, a prema Mađarima učesnicima u buni pooštrene mere praćenja njihovog kretanja.

Arhivski podaci iz tog vremena, koji se odnose na Novi Bečej i okolinu pokazuju usredsređenost vlasti na ponašanje Mađara:

»Prijava vojne komande u Novom Bečeju da mađarski begunci šire svoje ideje.«

»Namesništvo za Ugarsku obaveštava zemaljsku upravu da je Leopoldu V. Rohonciju, bivšem honvedskom oficiru, dozvoljeno da se na­stani na svom imanju u Turskom Bečeju, s molbom da bude pod nad­zorom.«

»Obaveštenje da neki trgovci u Turskom Bečeju poseduju Košutove akcije izdate u Njujorku.«

Patentom od 18. novembra 1849. godine formirao je Car Franja Josif I novu krunovinu »Srpsku Vojvodinu i Tamiški Banat« sa sedištem u Temišvaru. Ta krunovina obuhvatala je Srem, Bačku i čitav Banat s kraško-severinskom županijom. Znači, da su uključeni i oni delovi Banata u kojima žive isključivo Rumuni. To nije bila želja Sr­ba, ali je odgovaralo interesima Beča, da u datim trenucima iskoristi Rumune protiv Srba, kojima Beč nikada nije dovoljno verovao. Na če­lu te, takve, Vojvodine bio je nemački guverner, a zvanični jezik nemački.

Austrijski poraz od Francuza i Kneževine Piemonta, 1859. godi­ne i gubitak Lombardije, koja je još onda bila najgušće naseljena po­krajina u Evropi zahvaljujući sistemu navodnjavanja koji je izgrađen još u petnaestom i šestnaestom veku), naterali su Austriju da učini maksimalne ustupke nezadovoljnim Mađarima. Ukinut je Bahov apso­lutizam i donet federalni ustav. Ukinuta je »Srpska Vojvodina«, za čije ukidanje je Miletić rekao: »Oko onom ispalo ko je za njom za­plakao«, toliko je ona bila srpska.

Nije prošlo mnogo vremena, a Austrija doživljava i drugi poraz u ratu s Pruskom i Italijom 1866. godine, što je dovelo do velikog is­crpljenja zemlje. Da bi poboljšala svoju unutrašnju situaciju, austrijska vlada zaključuje 1867. godine, sporazum s Mađarima, po kome je Austrijska carevina pretvorena u svojevrsnu državu Austro-Ugarsku, s dva centra. Franja Josif I (koji je na austrijskom prestolu od 1848 - 1916) bio je vladar i jedne i druge države. Kao austrijski car vladao je poluautokratski, a kao mađarski kralj morao je vladati kao parla­mentarni monarh, jer je u njoj stvoreno aristokratske parlamentarno uređenje. Poslanici u Mađarskoj birani su na osnovu imovinskog cen­zusa i tako je ona bila zemlja sa najaristokratskijom vladom u Ev­ropi.

Iako je austrijski deo države bio industrijski razvijeniji od Ma­đarske, koja je bila isključivo agrarna, još uvek je po nivou svog in­dustrijskog razvitka sedamdesetih i osamdesetih godina devetnaestog veka bila iza Engleske, Nemačke, Sjedinjenih Američkih Država, Francus­ke i Belgije, ali zato ispred Rusije, Italije i Japana. Industrija se u Austro-Ugarskoj, u stvari, počela ozbiljnije razvijati sedamdesetih godina de­vetnaestog veka, kada se i otpočelo naglom izgradnjom železničkih pru­ga, pa i gradnja pruge Segedin—Kikinda—Temišvar, kao i drugih pru­ga u Banatu.

Za period posle velike bune i ukidanja apsolutizma treba istaći da je to vreme izgradnje železničkih pruga. Prva pruga u Banatu iz­građena je 1856. godine. Za Novi Bečej i Vranjevo je to period kada se ubrzava opadanje njihove trgovačke moći u prometu žitarica. Železnička pruga Veliki Bečkerek - Velika Kikinda izgrađena je 1883. go­dine, kojom su Novi Bečej i Vranjevo, s jedne strane, bili povezani sa svetom, ali je novobečejsko pristanište izgubilo u svom značaju, ne samo s ovom prugom, nego i onima koje su još pre nje izgrađene u Banatu.

Nešto pre izgradnje železničke pruge dolazi i do ukidanja Velikokikindskog dištrikta (1876), čime je Vranjevo potpuno izgubilo značaj u trgovini žitaricama (Jer su magazini prestali da budu interesantni za mesta koja su ranije pripadala Dištriktu, a Novi Bečej, koji je ovim ukidanjem mnogo dobio nije u tom pogledu Vranjevu stvarao nikakve šanse, jer se i sam borio da uspori opadanje svog trgovačkog poten­cijala).

Koliko god je ukidanje Dištrikta naškodilo Vranjevu, ono je znat­no doprinelo Novom Bečeju, jer su se u novobečejskom srezu našla sva okolna velika sela, kao što su: Melenci, Vranjevo, Kumane, Karlovo, naravno i Taraš, iako je on oduvek bio najmanje selo toga sreza. Da nije došlo do pripajanja ovih sela srezu novobečejskom, Novi Bečej bi još teže podneo preorijentaciju žitarske trgovine drugim pravci­ma, koristeći pri tome suvozemni prevoz. Vranjevo je i ranije trpelo zbog neposredne blizine Novog Bečeja, a s pripajanjem srezu to se osećalo još u većoj meri.

Za ovaj period je važno istaći i stvaranje štedno kreditnih zavo­da, i prvih industrijskih preduzeća, što je svakako doprinelo održava­nju prometa, ali to nije moglo zaustaviti opadanje opšte privredne, a posebno trgovačke, moći Novog Bečeja i Vranjeva.

Pored promena u ekonomskom pogledu koje su — na žalost — bile negativne za razvoj Novog Bečeja i Vranjeva, u ovom periodu zabeležene su čak vrlo značajne pozitivne promene u kulturnom životu.

Slučajno se podudaraju dva značajna događaja 1860. godine: Ma­đari su te godine organizovali u Novom Bečeju čitalačko udruženje (Olvasoegvlet), a Srbi u Vranjevu prvo profesionalno pozorište među Srbima uopšte. Početkom dvadesetog veka postavljen je zahtev za ot­varanjem građanske škole u Novom Bečeju, ali su se više vlasti na to oglušile, pa je do njenog otvaranja došlo tek 1908. godine.

Možda je od značaja istaći da je 1896. godine promenjen dota­dašnji naziv Novog Bečeja u Turski Bečej, a Vranjevo je 1888. godine postalo Arač. Ovi novi nazivi ostali su sve do pripajanja Jugoslaviji, kada je početkom 1919. godine Turski Bečej ponovo postao Novi Be­čej, a Arač postalo Vranjevo.

Rodoljublje stanovnika Novog Bečeja mađarske narodnosti do­prinelo je da se na trgu, gde je danas park, podigne 1903. spomenik borcima za slobodu 1848-49. godine, takozvani Turul (na visokom obelisku ptica — vrsta sokola). Posle osam godina ili tačnije 17. sep­tembra 1911. podignut je spomenik honvedskom generalu grofu Leiningen Westerburg Karoly. Oba ova spomenika srušena su posle prvog svetskog rata.

Vranjevo je u periodu posle velike bune, pa sve do prvog svet­skog rata, neprekidno napredovalo. Taj napredak nije išao pravolinijski, jer promene koje su se dešavale na širem planu privrednog razvo­ja tog dela Banata održavale su se i na njegov razvoj, ali je ono, i pored ukidanja Velikokikindskog dištrikta 1876. godine, čime je izgu­bilo u trgovini žitaricama, ipak postalo najveće selo u Banatu. Ono se razvijalo kao poljoprivredno mesto, a poljoprivreda je, sve do pr­vog svetskog rata u okviru Austro-Ugarske kao feudalne države, uživala u izvesnom smislu povlašćen položaj. Veliki atar i dosta »gornje zem­lje« omogućile su bogaćenje pojedinaca, te je u Vranjevu bilo prilič­no rano, za srpske seoske prilike, roditelja koji su nastojali da svoju decu školuju. Ta deca su po povratku unosila revolucionarne promene u načinu života u porodici i društvu. Za razliku od drugih sela u Ba­natu, Vranjevo je živelo dosta raskošno. Naravno, da pri ovom imamo u vidu imućniji sloj zemljoradnika, jer su sluge i nadničari u svim krajevima živeli u bedi i siromaštvu.

Značajan događaj iz tog perioda je osnivanje prvog srpskog pro­fesionalnog pozorišta u Vranjevu 1860. godine, zatim osnivanje srpske čitaonice, pevačkog društva, diletantske pozorišne družine i organizovanje drugih kulturnih društava i udruženja koja su doprinela bogaće­nju društvenog života i stvarali uslove za brži kulturni napredak Vranjeva.

Mora se posebno istaći da je početak dvadesetog veka sve do pr­vog svetskog rata predstavljao, za Novi Bečej i Vranjevo, period in­tenzivnog razvoja i promene izgleda, ne samo centra, nego i mnogih drugih ulica. U tom vremenskom razdoblju izgrađene su ne samo naj­veće i najlepše zgrade javnog karaktera (škole, sud, banke i štedio­nice i dr.) nego i mnoge još i danas najlepše privatne zgrade u Novom Bečeju i Vranjevu.

paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Sadržaj

Da li ste znali...

da je prvo košarkaško igralište izgrađeno u dvorištu Osnovne škole „Miloje Čiplić“ 1947. godine a imalo je i svoje osvetljenje?