Naseljavanje Jevreja u Novom Bečeju i Vranjevu

Jevreji se javljaju u Mađarskoj još u vreme prvih kraljeva, a intenzivnija naseljavanja nastaju posle progona iz Češke i drugih zemalja zapadne Evrope uoči i za vreme krstaških ratova. Ne samo da su u Mađarskoj i Poljskoj našli spas, već su se u tim zemljama posebno obogatili. To naravno ne treba shvatiti da im od tog doba nisu stvarane i razne teškoće možda slične onima koje su Jevreji doživljavali i u drugim zemljama srednje i zapadne Evorpe. Poznate su, na primer, teškoće koje su im austrijske vlasti stvarale oko nastanjivanja u Banatu, posle proterivanja Turaka ili u mestima bliže granici. Njihovo naseljavanje nastaje u drugoj polovini osamnaestog veka, a to su bili aškenaski Jevreji iz Mađarske, Slovačke, Poljske i Nemačke.

Da su im teškoće činjene, govori i činjenica da je državni sabor u Požunu 1840. godine uneo član XXIX zakona kojim se priznaje pravo Jevrejima da se mogu nastanjivati u svim mestima po Ugarskoj, Hrvatskoj i Slavoniji, pod uslovom da su u Ugarskoj rođeni i ako su na zakonski način dobili inkolat (nastanjenje), a da im se u moralnom pogledu ne može ništa zameriti.

Pomenuti zakonski član, koji je na prva pogled išao u prilog Jevreja, u Velikokikindskom dištriktu je primenjen tako da je doveo do neke vrste čišćenja od Jevreja.

Bečej kao mesto, ne toliko udaljeno, od granice dobija prve jevrejske porodice u vreme kad oni u obližnjim gradovima — Bečkereku, Starom Bečeju i Žombolju imaju svoje manje kolonije. S obzirom na položaj Novog Bečeja i njegov značaj u trgovini nalaze oni sebi mesta među, tada značajnim, trgovačkim porodicama iz redova Srba i Cincara. U početku je ta trgovina bila orijentisama na manje »špacerajske« radnje — kolonijalnom robom, a tek po izgradnji železnice u Banatu i pruge Temišvar — Kikinda — Segedin, ili Bečkerek — Kikinda — Segedin i ulogom bankarskog kapitala u trgovini oni postepeno preuzimaju i žitarsku trgovinu u Novom Bečeju, da bi početkom ovog veka, a pogotovu između dva svetska rata, čitava žitarska trgovina bila u njihovim rukama.

Marljiv i predani rad i upornost koja odlikuje Jevreje omogućila im je da savladaju sve teškoće da u Novom Bečeju i Vranjevu, ne samo brojčano napreduju, nego posebno u materijalnom pogledu. Mnoge lepe kuće na glavnoj ulici Novog Bečeja bile su u njihovim rukama. Nisu oni bili samo dobri trgovci, nego su iz njihovih redova i brojni intelektualci u Novom Bečeju: advokati, lekari i dr.

Nemamo podataka kada su se prve jevrejske porodice naselile u Novom Bečeju i Vranjevu, pa ćemo se koristiti podacima V. Stajića o Kikindskom dištriktu. Prvi put se Jevreji u Velikokindskom dištriktu spominju 23. februara 1784. godine u naredbi Namesničkog veća, »da se pred zakonitim svedocima prevuče u protokolu magistarskih zasedanja ono mesto koje zabranjuje Jevrejima trgovanje u Dištriktu«.

Kasnije se javljaju zahtevi Jevreja za nastanjivanje u mestima Dištrikta pa tako i nekoliko podataka u vezi s Vranjevom:

Jevrejin iz Berega (valjda Bereka) Herman Polak moli inkolat 13. maja 1834. godine u Vranjevu, iznoseći u molbi da je toj varošici činio razne usluge. Ova molba je odbijena sa pozivom na naredbe prema kojima Jevrej nije kvalifikovan da dobije imkolat. Ali iste godine se pominje Jožef Kraus koji živi u Vranjevu preko dvadeset godina kao miran i pošten čovek.

Te, 1834. godine Jevrejin Toma Vajsberger iz Karlova tuži vranjevačkog Jevrejina Isaka Davida.

Koliko se vodilo računa o naseljavanju Jevreja u mestima Dištrikta ilustrativan je podatak da je Magistrat dištrikta dao inkolat Heršlu Leviju za Kikindu, Jožefu Neju za Vranjevo... 1837. godine, a kada je komorska administracija u Temišvaru za to saznala: poništila je te odluke i zahtevala da navedeni Jevreji moraju od nje tražiti inkolat (dozvolu za nastajanje).

Jevrejsko groblje u Novom Bečeju utemeljeno je 1825. godine, što znači da ih je već u to vreme moralo biti više od dvadesetak porodica, kada je nastala potreba i za posebnim grobljem. Groblje je bilo u Vranjevu, na putu prema Novom Miloševu s leve strane, u njemu su sahranjivani Jevreji i jednog i drugog mesta.

U Vranjevu je prema popisu stanovništva iz 1825. godine bilo 24 Jevreja, u Karlovu 14, u Kumanu 9 itd. U to vreme u Novom Bečeju je moralo biti više, jer je u njemu uveliko cvetala trgovina.

U Velikom Bečkereku je 1822. bilo 250 Jevreja, a te godine su otvorili i I razred svoje škole.

Sinagoga (jevrejska crkva) izgrađena je u Novom Bečeju 1865.

Prvi podatak o broju Jevreja u srezu novobečejskom imamo iz popisa stanovništva 31. oktobra 1857. godine (237 duša). Te godine je srez bio bez Vranjeva, Kumana, Melenaca, Taraša i Karlova koji su pripadali Velikokikindskom dištritktu. Prema popisu iz 1921. godine u srezu živi 244 Jevreja. Tadašnji srez je bio znatno veći nego 1857, jer su mu pripala i navedena sela koja su ranije pripadala Dištriktu. To, međutim, pokazuje da je broj Jevreja opao zbog iseljavanja za vreme i posle prvog svetskog rata. Podaci dobijeni u Jevrejskom muzeju u Beogradu govore da su u novobečejsikoj jevrejskoj opštini bile 82 porodice sa 202 stanovnika. Gotovo isti taj broj (204) nalazimo i nakon petnaest godina u Jevrejskom narodnom kalendaru, za 1941. godinu. To nisu samo ni Jevreji koji su živeli u Novom Bečeju nego na teritoriji sreza: u Novom Miloševu, Kumanu, Melencima i Tordi. Najveći deo njih bio je iz Novog Bečeja, a po selima je bilo dve-tri porodice.

Za vreme Austro-Ugarske bilo je u Novom Bečeju verovatno više Jevreja nego što pokazuje podatak iz 1925. godine. Deo njih je napustio te krajeve koji su prisajedinjeni Jugoslaviji, jer su se osećali mađarskim Jevrejima, ako se to tako može nazvati s obzirom na to da im je jezik kojim su se služili u porodici bio mađarski. Da ova pretpostavka nije bez osnova, pokazuju i podaci o broju Jevreja koje je Fenvesi Elek izneo 1851. godine u okolnim selima. Te godine je, na primer, u Vranjevu bilo oko šezdeset Jevreja, Beodri pedeset, Bočaru osamnaest, Karlovu šesnaest, što znači da je u to vreme u Novom Bečeju moglo biti oko sto pedeset-dvesta Jevreja.

Naravno, ne treba shvatiti da su oni masovno napustili krajeve Vojvodine posle prvog svetskog rata, već je reč o Novom Bečeju iz koga su se verovatno i ranije perseljavali u veća mesta pošto su materijalno toliko ojačali da im Novi Bečej nije pružao odgovarajuće poslovne mogućnosti.

Nisu Jevreji bili samo dobri trgovci, već i vrlo preduzimljivi poslenici u drugim oblastima privrede. Tako iz 1868. godine nalazimo podatak da su Jozef Rozenberg i Samuel Sorger iz Turskog Bečeja sklopili ugovor s opštinom Nadalj za izgradnju nasipa i odvodnjavanje u roku od jedanaest meseci, a naknada za taj rad je da opština ustupa ceo ritski pojas od 376 jutara na jedanaestogodišnju besplatnu eksploataciju izvođačima radova. Izvođači su radove obavili pre roka.

Svi ti, tako vredni i preduzimljivi ljudi, koji su bili značajan faktor u privredi Novog Bečeja, doživeli su tragičnu sudbinu u drugom svetskom ratu.

Banatskim Jevrejima pripada ta žalosna istina, da su prvi iskusili svu strahotu fašističkog režima. Odmah po okupaciji Banata Nemci su formirali tri sabirna logora namenjena interniranju banatskih Jevreja. Ti logori su bili u Zrenjaninu, Novom Bečeju i Pančevu. Već u drugoj polovini aprila 1941. godine Jevrejima je naređeno da nose, kao znak raspoznavanja, oko leve ruke žutu traku s Davidovom šestokrakom zvezdom i natpisom Jude. U Novom Bečeju pohapšeni su i smešteni u jedan magazin za žito, koji se nalazio na kraju glavne ulice. Kasnije su oni puštani svojim kućama, ali noću između 14. i 15. avgusta 1941. godine pohapšeni su svi Jevreji i internirani u pomenute logore.

Svi severobanatski Jevreji, sa područja velikokikindskog, novokneževačkog i novobečejskog sreza bili su smešteni u pomenuti magazin u Novom Bečeju. Za komandanta tog logora postavljen je Jozef Klapka, opštinski činovnik iz Vranjeva. Svim logorašima bilo je strogo zabranjeno održavanje bilo kakve veze s građanima van logora. Prema podacima logorske administracije u logoru u Novom Bečeju bilo je 696 Jevreja.

Posle nekoliko dana, tačnije 20. avgusta 1941. godine, prebačeni su svi Jevreji iz logora u Novom Bečeju dereglijama u Beograd. Tu su muškarci, stariji od četrnaest godina internirani u logor Topovske šupe i do sredine oktobra 1941. godine svi pobijeni. Žene i deca su smešteni po beogradskim jevrejskim kućama, odakle su u prvoj polovini decembra (12. decembra) 1941. godine odvedeni u logor Sajmište, gde su do 9. maja 1942. godine u specijalnom kamionu, dopremljenom iz Nemačke, ugušeni otrovnim gasom u grupama od sto-tristo i odnošeni u Jajince gde su zakopani.

Od novobečejskih Jevreja ostali su u životu, posle proterivanja Nemaca i završetka drugog svetskog rata, samo oni koji su se našli daleko van Srbije i Banata. Na žalost, takvih je bilo vrlo, vrlo malo. Spasla se petočlana porodica Adolfa Šlezingera, žitarskog trgovca (Adolf sa suprugom, sinom i dve ćerke). Oni su uoči napada Nemačke na Jugoslaviju otišli u Split, odakle je bio muž starije kćerke Marije. Iz Splita su prešli na ostrvo Korčulu i tamo ostali sve do kapitulacije Italije u jesen 1943. godine, a već posle toga bilo je lako otići u partizane, ili se prebaciti u Južni — oslobođeni — deo Italije. Pored porodice Adolfa Šlezingera ostao je u životu i Jovan Šlezinger, jedan od trojice sinova Artura Šlezingera, trgovca iz Novog Bečeja. Janči, kako ga Bečejci poznaju bio je u vojnom zarobljeništvu u Nemačikoj, kao vojnik bivše jugoslovenske vojske. Ostala je u životu još jedna devojka, kćerka trgovca ženskih ručnih vezova, čijeg se prezimena ne sećam (kuća im je bila na glavnoj ulici u delu od Luteranske crkve prema stanici. Kako se ona spasla nije poznato, ali se posle oslobođenja pojavila sa zahtevom da joj se vrati imovina njenih roditelja.

Pri ovoj tragediji koja je zadesila Jevreje iz Novog Bečeja, i ne samo njih, treba (napomenuti da su Đura Šlezinger, sin Arturov, Stevan Šlezinger (Pišta), sin Josipov i Bergl Herman sin Đule, uhapšeni kao komunisti i streljani među prvih devedeset komunista u Zrenjaninu krajem jula 1941. Tom prilikom je streljana i Mirjana Dunda Huven, devojka stara oko dvadeset pet godina, kćerka Huvena, kožarskog trgovca iz Novog Bečeja.

Sadržaj

Podržite sajt

Ukoliko želite, donacijom, da pomognete razvoj sajta.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koja smatrate da bi dopunila sajt, priključite nam se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije... koje ćemo rado objaviti.

Ideju...

Oni imućniji Novobečejci koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj sajta, da budu dobrotvori (kako se nekada to radilo) mogu nas kontaktirati i dati svoj doprinos ideji koja nam je zajednička.