Novi Bečej pod Turcima

Istoričari smatraju da je prilično teško proučavati prilike i život našeg naroda u šesnaestom i sedamnaestom veku i kada se radi o jednom relativno širem području, kao što je, na primer, Banat. Još teže je kada se proučavanje svede na usku teritoriju, na jedno manje mesto kao što je Novi Bečej.

Jedini izvori za proučavanje Banata su putopisi, pa i u tim izvorima Bečej je često zaobilažen. Putevi prvog reda, ili svetski putevi, vodili su odvajkada Dunavom i pored Dunava. Kako je Banat pretežno pored Tise, gde su se pružale nepregledne močvare, te i u putopisima nalazimo najmanje zabeležaka o njemu i njegovom stanovništvu. Objavljeni turski spomenici u Banatu, koje je izdala mađarska Akademija nauka, govore o srpskim naseljima s obe strane Moriša i još severnije. Ovde se ističu srpska naselja jer drugih u to vreme u Banatu i nije bilo.

O prilikama u tadašnjem Bečeju (Novom Bečeju) govore samo putopis Evlije Čelebije i rukopis Pećke patrijaršije takozvani katastih. Opšte ocene o Banatu u celini istoričari su dali na osnovu izučavanja turskih teftera, koji obaveštavaju o administrativnoj i vojnoj upravi.

Po osvajanju Temišvara 1552. godine, Turci su u Banatu uspostavili Temišvarski vilajet, sa sedištem u Temišvaru. Vilajet se delio na sandžake: temišvarski, čanadski, bečkerečki, čakovski, pančevački, novomoldavski i oršavski. Srbi su i u selima i u gradovima predstavljali većinu stanovništva, a u gradovima su bili i glavni deo turske posade. Naviknuti na vojnu službu i ratovanje, a vezani imanjem i porodicama za Banat, zamenili su hrišćansku vojnu službu sa turskom.

Osvojivši Banat, Turci su, pored zatečenih, doveli Srbe i iz ranije osvojenih krajeva, tako da su u skoro svakom selu naselili po nekoliko novih srpskih porodica. Od Srba, koje su uzimali za svoje vojnike, nisu zahtevali da se, pri stupanju u tursku vojsku, poturče kao što su to činili s drugim narodima. Za odnos Turaka prema Srbima vrlo je ilustrativno podizanje srpskih manastira u krajevima severno od Dunava i Save i obnavljanje Pećke patrijaršije.

Po muslimanskim zakonima, sva osvojena zemlja, zajedno s imetkom i stanovništvom pripadala je sultanu. Postojalo je izvesno pravo vlasništva, ali različito za muslimane a različito za hrišćane, čak povoljnije za hrišćane, što je takođe potvrda o tolerantnom odnosu Osmanlijske Turske prema pokorenim narodima.

Iako je pravo vlasništva hrišćanskog stanovništva bilo povoljnije od muslimanskog, njihov društveni položaj bio je težak. Obaveza, prema državi i prema pokrajinskim vlastima i zemaljskim gospodarima, bilo je mnogo.

I pored svega što je Osmamlijsika Turska nastojala da uredi, ekonomski položaj naroda, koji se zatekao u okupiranim zemljama, taj položaj je godinama bivao sve teži. Pravednost i red Osmanlijskih Turaka, verovatno su vremenom, ustupili mesto nasilju i neredu. Zulume su posebno činili njihovi podanici, muslimani iz redova drugih naroda (Arapi, Tatari i dr). Izuzetno je teško padao poznati »danak u krvi«. Turci su svake pete godine uzimali od roditelja svako deseto hriščansko dete od deset do dvanaest godina života, odabirajući pri tome najlepše i najotresitije, i odnosili ih u Tursku za janičare.

Tako je vremenom život Srba u Banatu pod Turcima postao znatno teži od onog koji su u isto vreme imali njihovi sunarodnici u Erdelju i habsburškoj Mađarskoj. Usluge koje su Srbi učinili Mehmed-paši brzo se zaboravljene i oni su morali trpeti sva nasilja kao i ostala hrišćanska raja u drugim okupiranim krajevima.

Dok je bio na snazi austrijsko-turski sporazum o primirju, Srbi su se morali pomiriti i trpeti takvo stanje, ali čim su se odnosi između dve sile zaoštrili, Srbi u Banatu su prvi, na okupiranoj teritoriji, digli 1594. godine ustanak protiv Turske.

Temišvarski Hasan-paša nije mogao da dobije pomoć, jer su Turci bili zauzeti borbama oko Beograda, a sa svojim jedinicama nije bio u stanju da preduzme odgovarajuće mere za ugušivanje tog ustanka. Krajem maja ustanici osvoje Bečkerek i napadnu Bečej, zauzmu ga i opkole tvrđavu u kojoj je bilo oko pedeset-šezdeset turskih vojnika.

Posle ugušenja ustanka Turci zavedu težak teror, a kasnije su postupali prema Srbima strože nego pre ustanka.

Turski putopisac Evlija Čelebija 1665. godine opisao je »Lepi grad Bečej«, ali njegovi opisi nisu takvi da se iz njih vidi prava slika života, niti se prikazuju zemlja i narodi, već je više nastojao da zainteresuje čitaoce, da ih izazove da mu se dive. Ipak i ono što je zapisao Evlija, ima svoju vrednost tim pre što je on bio dobro obavešten, a u nekim pojedinostima sasvim tačan. Evo njegovog opisa Novog Bečeja:

Opis lepog grada Bečeja

Ovaj grad osnovao je erdeljski kralj Juna Stefan. Osmanlije su ga više puta zauzimale i gubile dok ga, najzad, nije (konačno) osvojio Kodža Mehmed-paša, 958 (1551). godine u doba vladavine Sulejman-hana.

To je sada vojvodstvo na teritoriji čanadskog sandžaka. Bog najbolje zna, a i to je vakuf Mehmed-paše Visokog. To je ispostava (nijabet) kadiluka Bečkereka. Ima svoga dizdara i četrdeset momaka gradske posade, tržnog nadzornika, serdara jegarskih janičara, poverenika za đumruk, koji izdaje temišvarska finansijska uprava za sedam tovara akči, uz to ima i tržnog nadzornika baždara i poverenika za harač.

Tvrđava se nalazi na obali reke Tise (znači ne na ostrvu — primedba L. M.). To je malo, ali lepo utvrđenje, sagrađeno od cigle. U obimu obuhvata ukupno pet stotina koraka. Kroz gradski opkop protiče reka Tisa. Ima jednu kapiju koja vodi na pristanište i drugu koja vodi na drum. Na pristaništu postoji jedan han, pedeset magacina, dobra džamija koja je prepravljena od neke crkve, jedna medresa, tri osnovne škole, jedina tekija, jedan hamam četrdeset dućana i oko stotinu potleušica, pokrivenih ćeremitom i trskom. Blagodareći velikom pristaništu, stanovnici su većinom trgovci solju i ribom. Jako su bogati i gostoljubivi ljudi i prijatelji stranaca. Većinom su hadžije. Svi nose krajišničke kalpake i odeću. To je vrlo prijatna i bogata varoš (kasaba). Ima vrlo mnogo vinograda i bašča.

Kad sam i tu naplatio troškove za inspekciju tvrđave, krenuo sam prema istoku i putujući šest sati kroz polja i bogata sela, došao sam u Bečkerek.

Ako se uporede samo te putopisne zabeleške Evlije Čelebije o »Lepom gradu Bečeju« i »Opis Velikog vakufa, Palanke, Bečkereka« videće se velika razlika u korist Bečkereka. Bečkerek je prema tom opisu bio varoš s razvijenom privredom i bogatim stanovništvom što se za Bečej tek jedva naslućuje.

Verovatno da otpor koji je posada Bečeja pružila Turcima prilikom njihovog osvajanja Banata, nije ostao nekažnjen ne samo u toku osvajanja nego i u posleratnom periodu.

Tursko stanovništvo živelo je, uglavnom, u varošima i palankama, a samo u izuzetnim slučajevima u selima i to u neznatnom broju. Prema Evliji Čelebiji, po varošima bili su nosioci vlasti i glavno stanovništvo. To su bili muslimani iz raznih delova Balkanskog poluostrva, ali i osmanlijski Turci, Tatari, Kurdi, Arapi i drugi muslimani raznog porekla i jezika. Oni su stanovali po varošima i palankama, a samo neka veća naselja nose njihova imena (Odžak, Kula, Alibunar).

Po spisku priložnika milostinje za manastir u Peći koji su beležili pećki kaluđeri prilikom prvog putovanja po Banatu posetili su i Bečej i Araču (1660).

Iz tog spiska se vidi da je u Bečeju, pored muslimanskog stanovništva, bilo i Srba. U katastihu za varoš Bečej stoji: »Priđe k nam pop Laza, pisa sebe opšti list, i području Kati, pro, osta; i ocu jeromonahu Savatiju 40 lit, i materi Petruši 40 lit, osta. Veša pisa sebe 40 lit, i ocu Marku 40 lit i materi Divni 40 lit , i području Stani 40 lit«.

Popisivači katastiha zabeležili su u Arači (1660) sledeće: »Jovan što je imao s besedovano (?) a popom Kostom (dalje prazno). Domaćin Vujica i Mirosav (iznad prvog dodano) reče molitvu. Pisa Boža Jovan opšti list, osta Vaso. Knez Petar pisa sebe opšti list, osta. Dmitar pisa sebe pros, i materi Kati 40 ug. Pisa Ognjan sebe pros i plati. - - pko 40 ug. I pisa knjeginja Dafina 40 ug. Pisa Petr Stojanović konja na blagoslov, sebe opšti list«.

O životu i stanovništvu u Novom Bečeju piše dr Šamu Borovski da su bazar u Bečeju držali starosedeoci da su se Srbi, zajedno s Turcima bavili trgovinom i ribarstvom, da su bili u stalnom kontaktu s Turcima.

Sadržaj

Podržite sajt

Ukoliko želite, donacijom, da pomognete razvoj sajta.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koja smatrate da bi dopunila sajt, priključite nam se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije... koje ćemo rado objaviti.

Ideju...

Oni imućniji Novobečejci koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj sajta, da budu dobrotvori (kako se nekada to radilo) mogu nas kontaktirati i dati svoj doprinos ideji koja nam je zajednička.