Nastanak Bečeja i poreklo imena

Ne zna se tačno kada i kako je Novi Bečej dobio svoje ime, ko ga je i kada osnovao. Jedno je sigurno - Bečej je sa svojom tvrđavom zauzimao značajno mesto na spisku onih, koji su imali uticaja na državnu politiku u sledu istorijskih događaja ponekad i na široj teritoriji.

Posle propasti naselja, koje se u doba Rimljana nalazilo na mestu današnjeg Novog Bečeja, o njemu se, kao što je slučaj i sa drugim naseljima u Banatu, prilično dugo ne čuje ništa, ali već u doba Ištvana I (997—1038) Bečej se javlja kao naseljeno mesto, a uskoro se pominje kao selo.

U to vreme, ili nešto kasnije, ali u periodu uvođenja hrišćanstva kod Mađara, doselile su se između ostalih, u ove krajeve i dve porodice iz francuskog plemena Beche i Gregor. One su imale značajnu ulogu na području religije u ovom delu Ugarske, a zaposelim mestima dali su svoja imena. Naziv Beče (Becse) navodno je posledica pogrešnog čitanja, od strane Mađara, imena Beche. Prema tome prvi posednici i gospodari Bečeja, po kojima je verovatno i dobio ime bili su Beche i Gregor, a kasnije njihovi naslednici.

Malo je verovatno da je Bečej, kako stoji u pojedinim izvorima, dobio naziv po imenu plemića Bečeji Imre, koji je za vreme kralja Karolja Roberta (čija se prestonica nalazila u Temišvaru) došao u posed srednjeg dela Torontalske županije i naselio se u mestu koje je navodno po njemu dobilo ime Beče. Bečeji Imre je - prema Mađarskoj velikoj enciklopediji (A. Pallos) - potomak porodice Beche i Gregor.

Kako i istoričar Rudolf Šmit u svojoj studiji Grad Bečej iznosi da je ovaj dobio ime po porodici Beče-Gergelj: »koji su živeli pod prvim kraljem iz kuće Arpadovića«, za vreme vlade st. Ištvana (997-1038), onda bi se to možda moglo smatrati prvim istorijskim podatkom o postojanju Bečeja.

Karolj Sabo, u svojoj knjizi: Memoari iz prvog veka mađarskog hrišćanstva u XXII stavu, u kojem piše o biografiji Svetog Gelerta, pa kaže da je supruga župana od Beča, koju je sv. Gelert krstio, imala jaku groznicu i kada je na grobu sv. Gelerta u crkvi u Čanadu poljubila ogrtač, ubrzo ozdravila. Na kraju 86. stranice svoje knjige Sabo napominje: »može se pretpostaviti da je ime ovde spomenutog župana u vezi sa torontalskom tvrđavom Bečej i sa imenom toga grada«. Knjiga Karolja Saboa predstavlja, u stvari, zbirku prevoda latinskih legendi iz jedanaestog veka. Te legende su nastale oko 1083. godine kada je sv. Gelert kanonizovan.

Sveti Gelert je, posle ubistva, prvobitno sahranjen u Pešti, a kasnije je njegovo telo preneto u Maroš, pa odatle u Čanad negde 1049. godine. Ogrtač je bio položen na njegovom grobu u crkvi sv. Bogorodice u Čanadu. Dalja pretpostavka je da je poseta grobu supruge Župama od Bečeja, mogla biti u vremenu od 1050-1060. godine, te bi se možda baš ove godine mogle smatrati kao prvo javljanje Bečeja u istoriji.

Kao godina prvog javljanja Bečeja u istoriji pod tim nazivom može se smatrati i podatak iz knjige Đerđa Đerfi Istorijska geografija Mađarske iz vremena Arpadovića, II izdanje Akademije nauka, Budimpešta 1987. U poglavlju Bačka županija na str. 214 u stavu u kome opisuje Becse (j) između ostalog piše:

»Važan prelaz preko Tise 1091. godine kumanski vojskovođa Kapolč je sa pljačkaškim trupama, dolazeći iz pravca Tokaja tu prešao (misli kod Bečeja) Tisu, sa namerom da kod Donjeg Dunava napusti zemlju (misli se na Mađarsku).«

U fusnoti autor knjige daje objašnjenje da se radi o Bečeju u Bačkoj, što je prilično nepouzdana tvrdnja. Naime, iz teksta knjige jasno se vidi da su Kumani prešli Tisu kod Tokaja i da su se odande uputili u dalji pljačkaški pohod na području između Tise i Dunava. Posle toga, 1091. godine, oni prelaze sa desne na levu obalu Tise kod Bečeja, ali po našoj oceni onog u Banatu.

Đerfi je ovu pogrešku verovatno prepisao iz knjige Sctiptores rerum Hunaricarum dacum regumque stirpis Arpadianae gestarum, izdane 1937. godine u Budimpešti, gde se na str. 412 spominje Bečej, za koji autor u fusnoti daje objašnjenje, da se odnosi na »Vicus Obecse«, (Stari Bečej) u Bačkoj.

Potrebno je, pri oceni o kojemu se Bečeju radi imati u vidu uslove stanovanja i izgled tih malih naselja krajem jedanasetog veka (1091). Stanovalo se u kolibama, zemunicama, ili u najboljem slučaju u poluzemunicama, a zanimanje je uglavnom bilo stočarstvo, što je olakšavalo »seljakanje« s jednog mesta na drugo, gde je ispaša bolja.

Tada su orijentiri mogli biti, ne mala naseljena mesta od desetak-dvadesetak koliba, već brda i planine, reke i njihove pritoke ili ušća reka i naravno tvrđave. Sve drugo je bilo nesigurno, jer je bilo podložno promeni i iščezavanju.

U prilog toj tvrdnji ide i podatak iz knjige Dušana Popovića, Srbi u Bačkoj do kraja 18. veka, Beograd 1952, u kojoj na str. 77 stoji: »Bečej za vreme Turaka se ne pominje, iako se pominju mnoga sela iz okoline Bečeja, kao Bela, Botra, Perlek, Kutež, Ketvila i druga...«.

Možda je, u vreme prelaska Kumana preko Tise (1091), Bečej u Banatu pripadao upravi i zapovedništvu tvrđave Bač, te se kao takav i mogao smatrati da pripada Bačkoj županiji, ali to nema posebnog značaja za dokazivanje o kome je Bečeju reč, jer je tvrđava uvek bila na levoj strani Tise, a u njenoj neposrednoj blizini se nalazio Bečej u Banatu. Bečej u Bačkoj udaljen je skoro deset kilometara od tvrđave, ako se ide vodenim tokom Tise, a vazdušnom linijom udaljen je tri-četiri kilometra.

Treba naglasiti da je tvrđava postojala, na mestu na kome se i danas nalaze njeni ostaci, još u doba Rimljana. Ona je kasnije obnavljana ili na istom mestu izgrađena i nova, ali je sigurno jedno, da je uz tvrđavu oduvek postojalo prateće naselje, u ovom slučaju to je bio današnji Novi Bečej.

Prema tome, čini nam se, na osnovu svega što je rečeno u Hronici Mađarske o Bečeju, da se to odnosi samo na Bečej uz tvrđavu, gde je vojska i gde se odvija život.

Zbog svega ovog smatram, da se kao prvi pismeni trag u istoriji Novog Bečeja može uzeti 1091. godina.

Možda nam kao istorijski dokaz, o postojanju Bečeja u jedanaestom veku, može poslužiti i lepo očuvan mač pronađen u ruševinama bečejske tvrđave. Mač je pronašao Šandor Bizonji iz Novog Bečeja, jedan od poklonika novobečejske prošlosti, a njegova udovica je mač poklonila Narodnom muzeju u Zrenjaninu (1946) preko tadašnjeg upravnika Šandora Nađa. Mač je lepo očuvan i ukrašen, a potiče iz jedanaestog ili početka dvanaestog veka.

Ovo je izjavio Šandor Nađ na sastanku Zavičajnog kluba 13. septembra 1986. godine u Novom Bečeju, a meni je još jednom detaljnije objasnio telefonom 22. septembra 1986. godine, kad sam ga upozorio da kustos zrenjaninskog muzeja (takođe 22. septembra 1986.) tvrdi, da oni u Muzeju nemaju taj mač.

Ono što Rudolf Šmit iznosi u studiji Grad Bečej: »Dokumentarno se Bečej pominje tek godine 1238. kada kralj Bela I poklanja iznova konventu krstaša u Stonom Beogradu selo Bečej (villa Weche). Ono iznova baš potvrđuje da je Bečej i ranije postojao.

Sentklarai je kategoričan u tvrđenju da se Bečej oduvek nalazio na mestu gde je i danas. Tvrđenja da je nekada bio na ostrvu, on objašnjava - da je Tisa zbog taloženja mulja i peska menjala svoje korito. Za to postoje mnogi dokazi u ritovima i jarugama, pa čak da je Tisa i s istočne strane omeđila naselje Bečej te se tako on sa svojom tvrđavom izvesno vreme mogao naći i na ostrvu.

Bečej se do sredine dvanaestog veka, za vreme vladavine Gejze, sa svim područnim opštinama vrlo lepo razvijao kako kaže Sentklarai cvetao je. Taj razvoj je samo neznatno ometen unutrašnjim nemirima i pustošenjima koje je u banatskim naseljima radio Borić, bosanski ban koji je u ugarskim prestonim borbama učestvovao protiv Ištvana III. Za vreme vladavine Bele III oko 1190. godine sva su mesta ovog područja živela u priličnom blagostanju, pa je i u Bečeju uzela maha zemljordnja, zatim razvoj manufakture i trgovine. Bečej je, zahvaljujući svom povoljnom geografskom položaju održavao posredno i neposredno vrlo živu saobraćajno-trgovačku vezu s južnim kraljevima, posebno s Vizantijom, što je obezbeđivalo bogatstvo i uslove za brzi razvoj.

Taj procvat je vremenom bio ugrožen i Bečej je preživeo teške potrese 1241. godine kada su u ove krajeve prodrli Tatari na čelu s Batu-Kanom.

Sadržaj

Podržite sajt

Ukoliko želite, donacijom, da pomognete razvoj sajta.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak