Davnašnja mi je želja da prikupim što više materijala i podataka o prošlosti Novog Bečeja i Vranjeva i da to na prikladan način sačuvam od zaborava. Ako nisam uspeo da prikupim koliko sam želeo, učinio sam najviše što sam mogao.

U kulturnom svetu danas, skoro da nema porodice koja ne zna svoje poreklo, a o gradovima i selima da i ne govorimo. Kod nas — na žalost — nije tako. U Banatu je do prvog svetskog rata samo nekoliko gradova imalo svoju pisanu istoriju. Pisali su ih mađarski i nemački istoriografi čiji je život bio vezan za te gradove. Na njihovim temeljima obavljana su dalja istraživanja, posle, prvog, a naročito posle drugog svetskog rata, i napisane još potpunije istorije ili monografije tih gradova.

Novi Bečej i Vranjevo nemaju nešto slično. Doduše, dr Jene Sentklarai koji je rođen u Vranjevu, a kasnije kao paroh radio petnaestak godina u Novom Bečeju, u svojoj knjizi Istorija parohije Čanadske biskupije, dao je kratak prikaz prošlosti Novog Bečeja i Vranjeva. Slično je postupio i dr Šamu Borovski koji je u svojoj knjizi Torontalska županija i gradovi, posvetio po jednu stranicu svakom od ta dva mesta. Takav prilog prošlosti Novog Bečeja i Vranjeva dali su i: dr Dušan Popović u knjizi Srbi u Banatu do kraja 18. veka i nešto više Vasa Stajić o Vranjevu u knjizi Velikokikindski dištrikt. To ističem, ne da bih naglasio težinu svoga poduhvata, već da bih opravdao propuste i praznine koje u ovoj knjizi, verovatno, postoje.

S posebnim zadovoljstvom sam koristio, kao izvor dragocenih podataka, predavanje Ištvanfi Endrea, održanog na prelazu između dva veka (devetnaestog i dvadesetog) o Novom Bečeju i Novobečejcima iz perioda posle velike bune (1850—1890). Iako je predavanje, dobrim delom opterećeno rodoljubivom pristrasnošću, koristio sam ga (kao prevod Imre Levaija) u izvornom obliku, a prepuštam čitaocima da usvoje ono što je realno i objektivno. Ištvanfi je vrlo slikovito dočarao život određenog vremena posebnim stilom i rečnikom, za danas možda neuobičajenim, ali zato drag, simpatičan i prisan. Njegov opis je posebno interesantan što je u većem delu pun razdraganosti i optimizma.

Moram istaći i dragocenu i nesebičnu pomoć koju su mi, pri istraživanju i prikupljanju podataka, pružili moji prijatelji i drugovi: Branislav Kiselički iz Novog Bečeja, mr Sredoje Lalić iz Novog Sada i dr Konstantin Vukov iz Budimpešte.

Značajnu pomoć pružili su mi, naročito oko podataka i materijala vezanog za prošlost Mađara Novog Bečeja i Vranjeva, moji prijatelji: Imre Levaji i Ištvan Sekereš, obojica iz Novog Bečeja.

Skoro, pred samu predaju rukopisa ove knjige u štampu, pružili su mi nekoliko vrednih podataka moji prijatelji inženjer Radovan Popov iz Novog Bečeja i Miloš Stančić iz Velike Kikinde.

Na veliko razumevamje i predusretljivost nailazio sam i u Istorijskom arhivu Vojvodine u Sremskim Karlovcima, Istorijskom arhivu Zrenjanina, Rukopisnom odeljenju Matice srpske u Novom Sadu, Narodnoj biblioteci u Beogradu, Biblioteci Srpske akademije nauka i Biblioteci Srpske pravoslavne patrijaršije.

Posebnu zahvalnost dugujem i svojim recenzentima koji su besplatno, ali vrlo savesno i temeljno proučili sav sadržani materijal, i uz svoj povoljan sud, dali i korisne primedbe, koje sam uglavnom prihvatio i u knjizi uradio odgovarajuće izmene i dopune.

Prema prvim istorijskim zapisima, pa sve do proterivanja Turaka iz Banata, Novi Bečej se javlja pod imenom Bečej; na ovo skrećem pažnju da ne bih dovodio čitaoce u nedoumicu o kom se mestu radi, s obzirom da od 1947. godine naziv Bečej nosi Stari Bečej u Bačkoj.

Imao sam u vidu da u Novom Bečeju i Vranjevu žive Srbi i Mađari, te sam, koristeći razne izvore (najviše srpske), nastojao da budem kritičan, naglašavajući pri tome istorijsku i životnu realnost, da su oni upućeni da žive zajedno.

Razlike između Srba i Mađara u novije vreme u Novom Bečeju i Vranjevu, sve su bleđe, a komšijske veze sve jače. Skoro da i nema čisto mađarskih, ili čisto srpskih krajeva i ulica, a to postaje sve prisutnije i u brakovima. Mešoviti brakovi su neminovnost zajedničkog življenja i danas se susreću u svim slojevima od radnika do intelektualaca.

Iako sam nastojao da istorijski verno prikažem događaje i pojave, ipak ne tvrdim da u materijalima koje sam koristio nije bilo pristrasnosti i nedostataka, te se ponešto od toga može naći i u ovoj knjizi.

Teško je bilo održavati ravnotežu u prikazivanju pojedinih razdoblja, pojava i zbivanja, jer je ne retko bila uslovljena raspoloživim podacima. Dešavalo se da za značajan period raspoloživi materijal bude oskudan, a da već sledeći, možda od manjeg značaja, dobije veći prostor. To mi je bilo prihvatljivije nego da u interesu ravnoteže, osiromašim i drugi period. Nastojao sam da iznesem što više materijala i podataka i tako ih sačuvam od zaborava, a da istovremeno obezbedim da budu dostupni onima koji žele da ih koriste.

Privreda kao i deo nadgradnje (prosveta, kultura, zabava i razonoda) prikazani su nezavisno od hronologije događaja u posebnim i samostalnim poglavljima. Možda bi se moglo čak reći da ona predstavljaju drugi deo knjige. To je učinjeno zbog nemogućnosti da svaku privrednu oblast, ili svako područje nadgradnje vremenski tako razgraničenim da bi se uklopili u hronološki sled političkih događaja, a da se pri tome ne izgubi logičan i realan prikaz stanja i razvoja odnosne oblasti. Pored toga, nastojao sam da čitaocima-korisnicima podataka naše privredne ili i kulturne prošlosti omogućimo da ne pretražuju po celoj knjizi, ako ih bilo šta interesuje na primer iz poljoprivrede ili školstva, već da sve o tome (naravno, s onim s čime sam raspolagao) mogu naći u poglavlju za odnosnu oblast.

Knjizi sam dao naslov: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju, smatrajući da mi on pruža šire mogućnosti za prikazivanje određenih perioda i događaja, nego da sam za naslov usvojio: Istorija Novog Bečeja i Vranjeva. Istorija bi zahtevala uže prikazivanje događaja i to samo onih koji se neposredno odnose na prošlost ta dva mesta.

Želja mi je, na primer, da pri isticanju praistorijskih lokaliteta u neposredno blizini Novog Bečej a i Vranjeva prikažem; šta se dešavalo na širem području; teško je prikazati naseljavanje Vranjeva od strane graničara, a da se prethodno ne objasni nastanak Potisko-pomoriške granice i potreba kao i kolebanje oko njenog razvojačenja, posle proterivanja Turaka iz Banata; iako kolonizacija Nemaca nema neposredne veze s Novini Bečejom i Vranjevom, ona je ipak predodredila uslove, mesto i vreme naseljavanja Srba-graničara i Mađara u Banatu, odnosno Novom Bečeju i Vranjevu; ne može se govoriti o novobečejskom spahiji Šišanjiju, a da se prethodno ne objasni poseban status Banata posle proterivanja Turaka, i kasnije prodaje kameralnih imanja pojedinim trgovcima i drugim imućnim licima; ne može se dati objektivna ocena, ili dobiti realna predstava o ulozi novobečejsko-vranjevačkih Srba i Mađara u velikoj buni 1848-49, ili u prvom svetskom ratu 1914—18, ako se prethodno ne sagledaju uzroci i ne da opšta ocena tih događaja itd.

Takav pristup, možda, opterećuje knjigu opštim istorijskim podacima, ali namera mi je da ona posluži, na prvom mestu, običnom čitaocu, kome će dobro doći baš takav pristup.

Želeo sam da knjiga posluži kao osnova, ili bar kao podsticaj za dalja istraživanja. Izučavanje prošlosti uopšte pa tako i prošlosti Novog Bečeja i Vranjeva je neiscrpan posao koji zahteva još mnogo rada da se istraže neproučeni lokaliteti, materijali i podaci koji se nalaze po arhivima, muzejima i bibliotekama.

Znam da ocenjivanie prošlosti ne može nikad biti potpuno objektivno i pravedno. Pa ipak, moram reći da sam se posebno trudio da moia rodoljubiva revnost ne bude prisutna više nego što bi pravičan čitalac mogao da prihvati i opravda.

 

U Beogradu, decembra 1986. godine

Novi Bečej nalazi se u delu Panonske nizije, koji je, nekad, u doba Rimske imperije, bio rimska provincija.

Nastanak Panonske nizije vezan je za formiranje evroazijskog planinskog sistema, posebno za formiranje Karpata kao najmlađeg velikog planinskog sistema koji se horizontalno pruža u pravcu Atlanski - Tihi okean. Pre postanka Alpa i Karpata prostiralo se, preko ovog terena, Mediteransko more.

Formiranjem Alpa i Dinarskih planina prekida se veza s Mediteranskim morem, ali ostaje Panonska nizija pokrivena - takozvanim - Sarmatskim morem. Formiranjem Karpata prekida se veza s drugim morima i stvara se kontinentalno more (jezero) – takozvano - Panonsko ili Pontsko jezero (kao što danas izgleda Kaspijsko jezero).

Panonsko more predstavljalo je zapadni deo velikog mora koje se nazivalo Paretitis, a koje se prostiralo od Alpa pa sve do Turkestana u Aziji. Danas pad pojmom Panonskog mora obično imamo u vidu područje okruženo Alpima, severnobosanskim planinama, šumadijskim planinama i Karpatima.

Veličina ovog jezera se menjala, zbog nezavršenog pomeranja tla u Alpima, Karpatima i Dinaridima, a nanosi reka i vazdušne struje (vetrovi) postepeno su zasipali ovo jezero i pretvarali ga u slatkovodno - Levantsko jezero. To je, u stvari, poslednji stadijum tog jezera, a naziv je dobilo po Levantu (Bliskom Istoku). Još u doba terciera erozijom jedne reke prokopan je današnji Đerdap i obrazovan sliv Dunava kojim je ispražnjeno Levantsko jezero.

Računa se da je Panonsko more, u širem smislu, nastalo pre otprilike 30 miliona godina, a iščezlo pre više od 600.000 godina.

Poslednju fazu u životu Panonskog mora predstavlja veliko jezero koje se nalazilo iznad najdubljih delova Panonske nizije između reka Dunava i Tise, zatim Banat i izolovane uvale severo-zapadno i jugo-istočno, između Slavonskih planina i Fruške gore. U Potisju su se najduže zadržali ostaci tog jezera. Današnji njegovi ostaci su: Nižidersko jezero na granici Mađarske i Austrije, Balaton, u Mađarskoj, i Palić, u našoj zemlji.

Panonsko more je ostavilo dragocene naslage u vidu nafte, mrkog uglja, lignita, zemnog gasa i kamene soli. Današnji arteški bunari koriste vodu iz tih levantskih slojeva.

Vojvodina je ravnica blagog nagiba, kroz koju protiču reke - Dunav, Drava, Tisa i Sava, kojima su otekle vode Levantskog jezera (Panonskog mora). Posle toga bila je podložna dugim poplavama koje su imale odlučujući uticaj na naseljenost tih krajeva. Kada bi se reke povukle u svoja korita, ostajale su ogromne bare, močvare i ritovi čiji je mulj stvarao vrlo teške uslove za opstanak čoveka. Močvare su leti ispuštale gasove koji su još više pogoršavali uslove za život ljudi, te je to zemljište dugo bilo nepogodno za nastanjivanje.

Reke i pored svojih poplava, koje su odlagale nastanjivanje čoveka u osnovi su bile privlačne za ljude, jer su im olakšavale život i često bile uslov njihovog opstanka. Bile su pogodna prirodna zaštita od neprijatelja; njihove su doline predstavljale glavne pravce kretanja u seobama; olakšavale su prenošenje civilizacije iz jedne u drugu oblast. Reke su posebno bile značajne u privrednom pogledu. Još od najstarijih vremena predstavljale su uslov za egzistenciju čoveka zbog ribolova i lova uz svoje obale, kao i glavne saobraćajnice. Lov i ribolov su u prvo vreme bili osnovni vid obezbeđenja sredstava za život čoveka. Pored riba, oko reka i na rekama nastanjivale su se mnogobrojne ptice i druga divljač koje je čovek lovio i time obezbeđivao sebi osnovne namirnice.

Život ljudi u Vojvodini prati se od početka neolita. Iz tog perioda postoje mnoga nalazišta, a među najvrednija spadaju i ona oko Novog Bečeja i Vranjeva.

U našim krajevima sve doskora nisu bili poznati lokaliteti koji pripadaju paleolitu. Međutim, mamutova glava s kljovama (nađena na obali Tise kod Novog Bečeja 1947. godine) pripada životinji čije izumiranje pada krajem paleolita i nastankom neolita.

Period srednjeg neolita u našim oblastima predstavljen je vinčanskom i potiskom kulturom. Ovaj period se kod nas proteže od 3.400 do 2.800. godine pre naše ere.

Za proučavanje preistorije Novog Bečeja važnija je potiska kultura, jer se prostire duž obala srednjeg i donjeg toka reke Tise. Potiska kultura spada u pozno neolitsko doba, sve dok je nije zamenila kultura prelaznog doba iz neolita u metalno. Za ovaj period postoje dva vanredna lokaliteta u neposrednoj blizini Novog Bečeja i Vranjeva: Borđoš i Matejski Brod. Matejski Brod spada u jedan od najpoznatijih lokaliteta u našoj zemlji.

Iz mlađeg kamenog doba (neolita) postoji čitavo naselje na Matejskom Brodu s ruševinama kuća, grobovi, keramika, oruđa od gline i kostiju, a smatra se da hronologija ovog naselja traje od trećeg milenijuma pre naše ere pa do trinaestog veka naše ere.

U proleće 1951. godine Novobečejac Bogdan Radonić je, prilikom oranja na salašu u području zvanom Simuđska strana, plugom zakačio ćup koji je predstavljao ostavu. Predao ga je Narodnom muzeju u Zrenjaninu. U ćupu je bilo mnoštvo raznovrsnih predmeta. Ćup se svrstava u tip zanatske ostave i pretpostavlja se da je pripadala zanatliji livcu, a potiče iz trećeg perioda bronzanog doba.

Na Borđošu je nađeno nekoliko preistorijskih naselja. Jedno od njih leži na staroj obali Tise i pripada mlađem kamenom dobu. Na njemu su otkriveni predmeti potiske i vinčanske kulture, što pokazuje da su se ovde mešali elementi dveju susednih kultura. Drugo naselje na obali Tise pripada bronzanom dobu. Uz njega je postojalo i groblje s urnama u kojima su sahranjivani pokojnici.

Na Brođošu je u više mahova otkriveno nekoliko mesta s ostavama bronzanih predmeta s kraja bronzanog i početkom gvozdenog doba. Tu je nađena i jedna statueta od pečene zemlje, koja predstavlja žensko božanstvo u sedećem položaju i pripada mlađem kamenom dobu.

To su samo neki od vrednijih nalaza, koji pokazuju da je čovek na tom području živeo od vajkada.

Predmeti nađeni na području Novog Bečeja i Vranjeva čuvaju se po mnogim muzejima ne samo u našoj zemlji, nego i u inostranstvu.

Nalazeći se na značajnim svetskim raskrsnicama, područje Vojvodine je tokom vekova nekoliko puta menjalo i svoje stanovništvo i svoje gospodare.

Kraj gde se danas nalazi Novi Bečej pripadao je u najstarijim vremenima Daciji. Dačani su dugo odolevali napadima Rimljana, koji su pod Trajanom (101—107. godine posle Hrista) uspeli da od njihove zemlje stvore rimsku provinciju Dakiju. S obzirom da je predeo na kome se nalazi Novi Bečej oduvek bio prikladan da spaja levu i desnu obalu Tise izvesno je da je Bečej kao mesto ili kao provincija, možda pod drugim imenom, postojao još za vreme vladavine rimskih careva. To potvrđuju i ostaci novobečejske tvrđave čiji su temelji građeni na ostacima nekadašnjeg rimskog utvrđenja.

Da je na mestu gde se nalazi Novi Bečej, u njegovom delu bliže reci Tisi, još u doba Rimljana postojalo naselje ili rimski vojni logor, svedoče zasvođeni hodnici ozidani ciglama u vidu tunela, pronađeni prilikom kopanja temelja za izgradnju Radničkog doma 1975. godine, pa i nešto kasnije pri kopanju temelja za hotel Tiski cvet, kao i u temeljima novog Doma zdravlja.

Pretpostavka je da se radi o istom hodniku koji se proteže od Doma zdravlja do hotela Tiski cvet, govori o potrebi da arheolozi istraže deo istoga na području Trga oslobođenja, koji je lišen građevinskih objekata.

Tragovi Rimljana, u neposrednoj blizini Novog Bečeja, pronađeni su i preko železničke pruge na rudini Garevac gde je danas pogon Keramičke industrije Polet. Na tom mestu su, prilikom otkopavanja terena za esploataciju gline, pored ljudskih kostura i rimskog novca, pronađeni i razni drugi predmeti među kojima i jedan vojnički šlem. Ti predmeti nisu stručno otkopavani niti kasnije sačuvani, izuzev što je vranjevački katolički paroh pok. Švarc uspeo da preko radnika nešto od toga prikupi i sačuva. Ako se ne bi ništa drugo preduzelo, bilo bi vredno makar ispitati gde se nalaze ti predmeti koje je pok. Švarc sačuvao, kako bi stručnjaci o njima dali sve najneophodnije ocene.

Goti su preplavili Daciju-Ripariju oko 268. godine. Područje Banata ili još preciznije Torontalska ravnica postalo je bojištem Vizgota, Ostrogota, Gepida i Vandala, koji su se smenjivali u pustošenju ovih krajeva. Tu su već 376. godine pojavljuju Huni, koji ubrzo zagospodariše celom Dacijom. Pre propasti hunske imperije 425. godine rasuli su se po ovim krajevima Langobardi. Oni su se povukli u unutrašnje krajeve Panonije. Posle Huna, u ovim krajevima su živeli Gepidi. Njih su 565. godine pokorili Avari, nastojeći da im ovi krajevi budu stalna naseobina. U tom cilju stvarali su jake odbramjbene granice, gradeći čuvene avarske šančeve (pogrešno se ovi i danas nazivaju rimski šančevi). Njihovi delovi su se, sve doskora, mogli videti u blizini Novog Bečeja, s one strane Tise kod Bačkog Gradišta. Avari su dvesto godina vladali ovim krajevima. Njihovu vladavinu prekinuo je Karlo Veliki 803. godine.

Za vreme avarske vladavine, polovinom šestog veka, dolaze Sloveni koji se prostiru u Podunavlju. Posle seobe Južnih Slovena na Balkansko poluostrvo njihov manji deo ostao je u ovim krajevima. O njima kao Severinima postoje mnogi tragovi iz sedmog i osmog veka. Danas u jeziku Srba u Banatu ima elemenata na osnovu kojih se može zapaziti da je deo topografskih imena koji se pominju u mađarskim izvorima (pre no što su se ovamo počeli doseljavati Srbi iz krajeva južno od Dunava i Save) slovenskog jezičnog područja-ekavskog dijalekta.

Mađari su, pri dolasku u Panonsku niziju (896. godine) zatekli u Južnoj Ugarskoj hunsko-avarske ostatke i Slovene kao autohtoni elemenat. Sloveni su bili brojno jači od tada doseljenih Mađara. Živeli su pored reka Moriša i Tise i između Dunava i Tise. Imali su organizovano društvo u okviru neke vrste zadruga. Savez takvih porodica činilo je pleme, a kraj u kome se živelo nazivali su župom.

Dolazak Mađara u ove krajeve nije izmenio slovensku organizaciju, nego je kralj Ištvan I osnovao administrativne jedinice kao što su bile slovenske.

Za vreme vladavine kralja Bele II i Bele IV u trinaestom veku sprovedeno je plansko naseljavanje Mađara i Kumana u Banatu.

Ne zna se tačno kada i kako je Novi Bečej dobio svoje ime, ko ga je i kada osnovao. Jedno je sigurno - Bečej je sa svojom tvrđavom zauzimao značajno mesto na spisku onih, koji su imali uticaja na državnu politiku u sledu istorijskih događaja ponekad i na široj teritoriji.

Posle propasti naselja, koje se u doba Rimljana nalazilo na mestu današnjeg Novog Bečeja, o njemu se, kao što je slučaj i sa drugim naseljima u Banatu, prilično dugo ne čuje ništa, ali već u doba Ištvana I (997—1038) Bečej se javlja kao naseljeno mesto, a uskoro se pominje kao selo.

U to vreme, ili nešto kasnije, ali u periodu uvođenja hrišćanstva kod Mađara, doselile su se između ostalih, u ove krajeve i dve porodice iz francuskog plemena Beche i Gregor. One su imale značajnu ulogu na području religije u ovom delu Ugarske, a zaposelim mestima dali su svoja imena. Naziv Beče (Becse) navodno je posledica pogrešnog čitanja, od strane Mađara, imena Beche. Prema tome prvi posednici i gospodari Bečeja, po kojima je verovatno i dobio ime bili su Beche i Gregor, a kasnije njihovi naslednici.

Malo je verovatno da je Bečej, kako stoji u pojedinim izvorima, dobio naziv po imenu plemića Bečeji Imre, koji je za vreme kralja Karolja Roberta (čija se prestonica nalazila u Temišvaru) došao u posed srednjeg dela Torontalske županije i naselio se u mestu koje je navodno po njemu dobilo ime Beče. Bečeji Imre je - prema Mađarskoj velikoj enciklopediji (A. Pallos) - potomak porodice Beche i Gregor.

Kako i istoričar Rudolf Šmit u svojoj studiji Grad Bečej iznosi da je ovaj dobio ime po porodici Beče-Gergelj: »koji su živeli pod prvim kraljem iz kuće Arpadovića«, za vreme vlade st. Ištvana (997-1038), onda bi se to možda moglo smatrati prvim istorijskim podatkom o postojanju Bečeja.

Karolj Sabo, u svojoj knjizi: Memoari iz prvog veka mađarskog hrišćanstva u XXII stavu, u kojem piše o biografiji Svetog Gelerta, pa kaže da je supruga župana od Beča, koju je sv. Gelert krstio, imala jaku groznicu i kada je na grobu sv. Gelerta u crkvi u Čanadu poljubila ogrtač, ubrzo ozdravila. Na kraju 86. stranice svoje knjige Sabo napominje: »može se pretpostaviti da je ime ovde spomenutog župana u vezi sa torontalskom tvrđavom Bečej i sa imenom toga grada«. Knjiga Karolja Saboa predstavlja, u stvari, zbirku prevoda latinskih legendi iz jedanaestog veka. Te legende su nastale oko 1083. godine kada je sv. Gelert kanonizovan.

Sveti Gelert je, posle ubistva, prvobitno sahranjen u Pešti, a kasnije je njegovo telo preneto u Maroš, pa odatle u Čanad negde 1049. godine. Ogrtač je bio položen na njegovom grobu u crkvi sv. Bogorodice u Čanadu. Dalja pretpostavka je da je poseta grobu supruge Župama od Bečeja, mogla biti u vremenu od 1050-1060. godine, te bi se možda baš ove godine mogle smatrati kao prvo javljanje Bečeja u istoriji.

Kao godina prvog javljanja Bečeja u istoriji pod tim nazivom može se smatrati i podatak iz knjige Đerđa Đerfi Istorijska geografija Mađarske iz vremena Arpadovića, II izdanje Akademije nauka, Budimpešta 1987. U poglavlju Bačka županija na str. 214 u stavu u kome opisuje Becse (j) između ostalog piše:

»Važan prelaz preko Tise 1091. godine kumanski vojskovođa Kapolč je sa pljačkaškim trupama, dolazeći iz pravca Tokaja tu prešao (misli kod Bečeja) Tisu, sa namerom da kod Donjeg Dunava napusti zemlju (misli se na Mađarsku).«

U fusnoti autor knjige daje objašnjenje da se radi o Bečeju u Bačkoj, što je prilično nepouzdana tvrdnja. Naime, iz teksta knjige jasno se vidi da su Kumani prešli Tisu kod Tokaja i da su se odande uputili u dalji pljačkaški pohod na području između Tise i Dunava. Posle toga, 1091. godine, oni prelaze sa desne na levu obalu Tise kod Bečeja, ali po našoj oceni onog u Banatu.

Đerfi je ovu pogrešku verovatno prepisao iz knjige Sctiptores rerum Hunaricarum dacum regumque stirpis Arpadianae gestarum, izdane 1937. godine u Budimpešti, gde se na str. 412 spominje Bečej, za koji autor u fusnoti daje objašnjenje, da se odnosi na »Vicus Obecse«, (Stari Bečej) u Bačkoj.

Potrebno je, pri oceni o kojemu se Bečeju radi imati u vidu uslove stanovanja i izgled tih malih naselja krajem jedanasetog veka (1091). Stanovalo se u kolibama, zemunicama, ili u najboljem slučaju u poluzemunicama, a zanimanje je uglavnom bilo stočarstvo, što je olakšavalo »seljakanje« s jednog mesta na drugo, gde je ispaša bolja.

Tada su orijentiri mogli biti, ne mala naseljena mesta od desetak-dvadesetak koliba, već brda i planine, reke i njihove pritoke ili ušća reka i naravno tvrđave. Sve drugo je bilo nesigurno, jer je bilo podložno promeni i iščezavanju.

U prilog toj tvrdnji ide i podatak iz knjige Dušana Popovića, Srbi u Bačkoj do kraja 18. veka, Beograd 1952, u kojoj na str. 77 stoji: »Bečej za vreme Turaka se ne pominje, iako se pominju mnoga sela iz okoline Bečeja, kao Bela, Botra, Perlek, Kutež, Ketvila i druga...«.

Možda je, u vreme prelaska Kumana preko Tise (1091), Bečej u Banatu pripadao upravi i zapovedništvu tvrđave Bač, te se kao takav i mogao smatrati da pripada Bačkoj županiji, ali to nema posebnog značaja za dokazivanje o kome je Bečeju reč, jer je tvrđava uvek bila na levoj strani Tise, a u njenoj neposrednoj blizini se nalazio Bečej u Banatu. Bečej u Bačkoj udaljen je skoro deset kilometara od tvrđave, ako se ide vodenim tokom Tise, a vazdušnom linijom udaljen je tri-četiri kilometra.

Treba naglasiti da je tvrđava postojala, na mestu na kome se i danas nalaze njeni ostaci, još u doba Rimljana. Ona je kasnije obnavljana ili na istom mestu izgrađena i nova, ali je sigurno jedno, da je uz tvrđavu oduvek postojalo prateće naselje, u ovom slučaju to je bio današnji Novi Bečej.

Prema tome, čini nam se, na osnovu svega što je rečeno u Hronici Mađarske o Bečeju, da se to odnosi samo na Bečej uz tvrđavu, gde je vojska i gde se odvija život.

Zbog svega ovog smatram, da se kao prvi pismeni trag u istoriji Novog Bečeja može uzeti 1091. godina.

Možda nam kao istorijski dokaz, o postojanju Bečeja u jedanaestom veku, može poslužiti i lepo očuvan mač pronađen u ruševinama bečejske tvrđave. Mač je pronašao Šandor Bizonji iz Novog Bečeja, jedan od poklonika novobečejske prošlosti, a njegova udovica je mač poklonila Narodnom muzeju u Zrenjaninu (1946) preko tadašnjeg upravnika Šandora Nađa. Mač je lepo očuvan i ukrašen, a potiče iz jedanaestog ili početka dvanaestog veka.

Ovo je izjavio Šandor Nađ na sastanku Zavičajnog kluba 13. septembra 1986. godine u Novom Bečeju, a meni je još jednom detaljnije objasnio telefonom 22. septembra 1986. godine, kad sam ga upozorio da kustos zrenjaninskog muzeja (takođe 22. septembra 1986.) tvrdi, da oni u Muzeju nemaju taj mač.

Ono što Rudolf Šmit iznosi u studiji Grad Bečej: »Dokumentarno se Bečej pominje tek godine 1238. kada kralj Bela I poklanja iznova konventu krstaša u Stonom Beogradu selo Bečej (villa Weche). Ono iznova baš potvrđuje da je Bečej i ranije postojao.

Sentklarai je kategoričan u tvrđenju da se Bečej oduvek nalazio na mestu gde je i danas. Tvrđenja da je nekada bio na ostrvu, on objašnjava - da je Tisa zbog taloženja mulja i peska menjala svoje korito. Za to postoje mnogi dokazi u ritovima i jarugama, pa čak da je Tisa i s istočne strane omeđila naselje Bečej te se tako on sa svojom tvrđavom izvesno vreme mogao naći i na ostrvu.

Bečej se do sredine dvanaestog veka, za vreme vladavine Gejze, sa svim područnim opštinama vrlo lepo razvijao kako kaže Sentklarai cvetao je. Taj razvoj je samo neznatno ometen unutrašnjim nemirima i pustošenjima koje je u banatskim naseljima radio Borić, bosanski ban koji je u ugarskim prestonim borbama učestvovao protiv Ištvana III. Za vreme vladavine Bele III oko 1190. godine sva su mesta ovog područja živela u priličnom blagostanju, pa je i u Bečeju uzela maha zemljordnja, zatim razvoj manufakture i trgovine. Bečej je, zahvaljujući svom povoljnom geografskom položaju održavao posredno i neposredno vrlo živu saobraćajno-trgovačku vezu s južnim kraljevima, posebno s Vizantijom, što je obezbeđivalo bogatstvo i uslove za brzi razvoj.

Taj procvat je vremenom bio ugrožen i Bečej je preživeo teške potrese 1241. godine kada su u ove krajeve prodrli Tatari na čelu s Batu-Kanom.

U prvom razdoblju svog ponovnog nastanka — piše Sentklarai — Bečej je pripojen nekadašnjoj Bečejskoj županiji, koja je, možda, dobila ime i od kasnijeg Velikog Bečkereka, kojeg su, u prvo vreme, takođe zvali Beče. Granice županija su od Kneza Gejze naovamo često menjane, ali smatra ovaj autor da je nekadašnja bečejska županija identična sa županjiom Torontal.

Bečej se 1332. godine javlja na listi onih mesta koja plaćaju desetak glavnom torontalskom župskom uredu. On je u to vreme već bio oveće mesto. U Torontalskoj županiji zabeležen je kao prvi civitas, da bi ga ponovo našli 1440. kao opidum. Tada se već i Arača (1441), pa zatim Bečkerek i Bašaid javljaju kao opidumi.

U Banatu se u prvim godinama trinaestog veka javljaju kao gradovi — sedišta županija: Temišvar, Čanad, Bečej i Kovin. Najznačajniji grad je Temišvar, koji je od 1310. do 1323. godine bio i prestonica Ugarske sedište kralja Karolja Roberta.

Bečej je 1331. godine, u vreme vladavine kralja Roberta, proglašen za prvi kraljevski slobodan grad. Posle njega su proglašeni 1342. godine Temišvar, a zatim, za vreme vladavine Robertovog sina Ludviga, Meze Šomlo 1343, Hodaš i Lugoš 1371. itd.

Poraz Srba od Turaka na Marici (1371) i pogotovu na Kosovu (1389) primorao ih je da se u daljoj borbi protiv Turaka u većoj meri oslone na Mađare. Godine 1404. sklopljen je savez između despota Stefana Lazarevića i mađarskog kralja Zigmunda, što je iz osnova izmenilo položaj Srba u Ugarskoj.

Prema tom sporazumu stari despot Stefan Lazarević žurio je da još za života obezbedi egzistenciju svom sestriću Đurđu Brankoviću, tako ovaj postaje velmoža (Fonemes) Mađarske i član zemaljskog sabora. Njemu i njegovim muškim potomcima će pod mađarskim protoktoratom pripasti Srbija.

Despot se sa svojim bojarima obavezao na vernost Mađarskoj. Za tu obavezu kralj Zigmund dao je svome vazalu na uživanje gradove Golubac, Beograd, pokrajinu Mačvu, mnoga imanja u Sremu i Banatu, među kojima Bečejski i Bečkereški spahiluk. Istovremeno je dobio i titulu župana Torontalske županije sa sedištem u Novom Bečeju. Sedište Torontalske županije nalazilo se u Novom Bečeju sve do osvajanja ovih krajeva od strane Turaka (1551—2).

Po dolasku Bečeja u posed srpskih despota doseljava se u ove krajeve pored običnog stanovništva i deo plemića iz Srbije. Tako su posednici velikih imanja u tom području bili pojedini članovi visokog srpskog despotskog plemstva. Postojali su vlasnici tih imanja najčešće kupovinom, ali i raznim uslugama mađarskoj državi. Kao podžupan Torontalske županije u Arači je 1417. godine Brajan.

Srpski despoti su na svoje posede u Mađarskoj naselili toliko Srba, da je Ugarski sabor 1439. godine rešio da se ne dozvoli dalje doseljavanje stranaca.

U to vreme, 1434. godine, vraćajući se iz Jerusalima, u Bečeju je bio Bertrandon de la Brokijer, koji u svom putopisu kaže: »... Stigoh u jednu varoš (znači Bečej je već i u to vreme varoš — L. M.) koja pripada rečenom despotu i zove se Veršet (Bečej), a tu pređoh jednu vrlo veliku reku i jako duboku, koju zovu Tisa. A otud dođoh u Segedin ...«"

Borba oko mađarske kraljevske krune dovela je na presto porodicu Hunjadi. Despot Đurađ Branković bio je uz poraženu stranku — na strani svojih rođaka Urliha Celjskog i Nikole Gorjanskog. Dolaskom na vlast Hunjadi Janoša konfisikovana su Despotova dobra u Mađarskoj pa i Bečej. Srbi koje je despot Đurađ Branković naselio, a bilo ih je mnogo, ostali su na tim imanjima i posle konfiskacije.

Hunjadi je, prema nekim izvorima, držao Bečej 1450. godine i te godine je tu pod njegovim rukovodstvom održana sednica mađarskog državnog sabora.

Sukob između despota Đurđa i Hunjadija traje do 7. avgusta 1451. godine, a krajem te godine Bečej je ponovo u posedu Đurđa Brankovića. Ali ni velika opasnost koja je pretila od Turske nije uspela da izgladi dalje sukobe između despota, njegovog rođaka Urliha Celjskog sa Hunjadijevom strankom. Tako su despotovi ljudi napali Hunjadijevog šuraka, Mihalja Silađija koji je u to vreme bio komandant Beograda, pri odbrani Beograda od Turaka. Tom prilikom poginuo mu je brat Ladislav, a Mihalj Silađi se spasio. Ubrzo zatim, 17. decembra 1455. godine, napada Silađi s četom konjanika Despota u njegovom dvorcu u Kupinovu u Sremu. U toj borbi je Despot ranjen (izgubio je dva ili tri prsta na desnoj ruci), uhvaćen i odveden u Beograd. Bio je primoran da svoju ženu Jerinu pošalje u Beograd kao taoca i da preda svoje gradove: Bečej u torontalskoj i Šomljo u krašovskoj županiji. Pored toga morao je, na ime otkupnine, da isplati Silađiju 10.000 dukata. Kada je za ovo doznao kralj Ladislav V Posmrče (mađarsko-poljski kralj 1444— 1457) pun gnjeva »naredi da se obustavi predaja pomenutih dobara i isplati otkupnina«. U povelji kralja Ladislava od 21. marta 1457. godine baca se krivica na Hunjadija kao na vinovnika čitavog ovog sukoba.

Tako se Bečej ponovo našao u posedu Đurđa Brankovića u kome on provodi vreme u lovu i u političkim pregovorima. Uskoro (krajem 1456. godine) despot Đurađ Branković umire u svojoj osamdesetprvoj godini života.

Bečej je u vreme slavnih dana Hunjadijevih bio u punoj snazi i vlast sprskih despota — kako kaže Sentklarai — služila je za povećanje njegovog ugleda. Detalji o tome nalaze se u poverljivim arihvskim dokumentima br. XXVII u Segedinu, a potiču iz 1458. godine za vreme vlade kralja Maćaša. Kralj je lično morao da interveniše, da zabrani komandantima tvrđava i nadzornicima skela, koji su bili u službi na imanjima srpskog despota, da građane Segedina ne opterećuju bilo kakvim nametima.

Prilično dugo posle toga, ne čuje se o Bečeju ništa. Turske čete upadaju u Banat, prolaze pljačkajući i ubijajući, i u okolini Bečeja, ali ne pokušavaju da izvrše napad na Bečej. Tako se ističe da su trupe pod komandom tamiškog grofa Pavla Kinižija 1482. godine kod Bečeja uspešno suzbile 10.000 turskih konjanika koji su se iz Smedereva uputili prema Temišvaru.

Sve češći upadi Turaka u Banat podigli su stratešku važnost bečejskog grada, ali nije zabeleženo da je u to vreme izvršeno povećanje ili poboljšanje tvrđave.

Posle pobede kod Mohača (1526), kada je turska vojska pored ostalih krajeva preplavila i Bačku, ostao je grad Bečej netaknut, što govori da je on bio s druge strane Tise u Banatu.

Strana 1 od 15

Sadržaj

Prijavite se za novosti

Prijavite se ako želite da dobijate novosti sa sajta na vaš e-mail.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak