Jevrejska zajednica u Novom Bečeju od 1919. do 1941. godine

Nova vlast Kraljevine SHS donela je velike društvene promene, ali je osnova privrednog razvoja ostala ista.

Jevreji, čiji je život uglavnom vezan za privredu, dosta su se brzo prilagođavali novom poretku. Iako je velika većina njih mađarski jezik smatrao kao svoj maternji jezik, pa su se skoro osećali Mađarima, oni nisu smatrali neophodnim da promene sredinu. Tako u podacima o iseljenim porodicama to nije jako naglašeno (PRILOZI: Spisak odseljenih porodica Jevreja 1883-1940. g.). Navodimo da je od ukupno 46 porodica, koje su zabeležene kao iseljene od 1919. do 1940. godine, samo 13, odnosno - manje od 13 otpada na period od 1919. do 1921. godine. Među njima su porodice 3 državna činovnika i dva kantora. Kako je za državne činovnike potpuno jasno da su menjali mesto po potrebi službe, a za kantore se zna da su i inače često menjali mesta, jer su uglavnom bili slabije plaćeni, može se reći da bi se ovi premeštaji, odn. seobe mogli dogoditi i nezavisno od promene režima. Prema tome, preostalih 8 slučajeva otseljenja mogli bi se oceniti i kao posledica promene društvene stvarnosti, a što čini najviše 10% od svih porodica.

Ovi podaci pokazuju moć adaptacije Jevreja i njihovu pomirenost da se priklone novom društvu. Da su ekonomski razlozi bili osnovni podsticaj promenama mesta boravka, videćemo iz podataka o seobama u doba ekonomske krize, kada je Novi Bečej napustilo više od 20 porodica.

Treći val seoba dogodiće se posle 1933. godine, kada je bilo jasno da je progon Jevreja na vidiku, posle utvrđenja nacizma na vlasti u Nemačkoj. Međutim, ovaj uzrok imao je dvostruko dejstvo: sa jedne strane, selili su se iz Novog Bečeja oni čije su matične porodice bile na strani, a vraćale su se u mesto svoga rođenja i svoje matične porodice oni koji su ranije želeli da svoju životnu sreću potraže u drugim mestima.

Kao što se vidi ova tri talasa seoba odredila su razvoj jevrejske zajednice Novog Bečeja u vremenu od 1919. do 1941. godine.

Velika većina Jevreja Novog Bečeja polako je ulazila u tokove života od 1919. godine, pa na dalje. Posle desetak godina, a pre ekonomske krize, izrasle su neke porodice kao vrlo imućne. Posedovali su trgovine, kuće, neke od njih velike posede zemlje. Mnogi Jevreji su se bavili finansijskim i berzanskim špekulacijama. Dobar deo žitarske trgovine prešao je u njihove ruke, a u to vreme sazidana su dva najveća žitna magazina, čiji su vlasnici bili jevrejske firme LEO WEISS i KLEIN i HORVAT. Obe su firme bile sa strane, a novobečejski Jevreji bili su njihovi stalni zakupnici. Tragičnom igrom slučaja ovi magazini će biti poslednja staništa novobečejskih Jevreja pre njihova uništenja.

Pojava ekonomske krize tridesetih godina počela je da menja mnoge stvari. Neke su firme propadale, a nove su nastajale. Među njima će biti i parna pilana, koja je više od šezdeset godina uspešno poslovala. Međutim, firma je sredstva okrenula ka mlinu koji je obnovila i proširila, pa je on sa uspehom radio sve dok ga Nemci nisu spalili oktobra 1944. godine. Prestalo je sa radom i stovarište piva koje je u Vranjevu osnovao Ferdinand Gerber, a smanjile su obim poslovanja mnoge velike trgovine. U nastojanju da nađu izlaza vlasnici Jevreji su proširivali delatnost ili su menjali vrstu delatnosti. Tako je na pr. Artur Šlezinger, vlasnik velike kolinijal delikatesne radnje pored te iste radnje u svojoj kući otvorio poslastičarnicu. Prestale su sa radom manufakturna trgovina Kristine Kanic i beziljska radnja Vajs Geze, koji je odselio za Novi Sad. Dešavale su se i druge promene koje ovde ne možemo nabrojati.

No preko svega osnovna mreža trgovačkih radnji ostala je uglavnom na nogama i sigurno bi se i dalje razvijala da nije stigao rat.

Ukupna struktura zanimanja od kojih su porodice živele neznatno se menjao uglavnom ka modernizaciji i specijalizaciji.

Ugledno mesto u privredi a pogotovo trgovini Novog Bečeja imale su radnje: "Kolonijal-delikatesna radnja" Šlezinger Artura, trgovina začinima Naj Bernata, velika gvožđara Huga Rihtera, trgovina brašnom i žitarskim proizvodima Hamburger Dezidera, trgovina poljoprivrednim proizvodima i vunom Vajs Jenea, velika trgovina građevinskog materijala i ogreva Maksa Ciglera, sušionica lekovitog bilja Šlezinger Izidora, veziljska radnja Vajs Geze. Iz registra zanatskih radnji za 1938. godinu vidi se da je bilo 10 samostalnih zanatlija raznih vrsta: Ereš Pal, sajdžija, Fodor Erne i Hamburger Franja, elektroinstalateri, Vajn Berger Rudolf, krečar. Kao nova, a karkteristična pojava može se zabeležiti delatnost žena zanatlija: Kenig Ruža, vlasnik mesarske radnje, Kraus Helena, kozmetičar, Lebl Adela, modiskinja i Šlezinger Lora, poslastičarna. Pred sam rat Jevrejin Berger Alfred koji se inače bavio otkupom perja, otvorio je radnju za proizvodnju pamučnog platna, sa 12 tkačkih razboja.

Za istu 1938. godinu zabeleženo je 9 imena mladih Jevreja oba pola koji su bili zanatski pomoćnici. Kao kuriozitet vredi spomenuti da je među ovim imenima bilo tri mlade Jevrejke koje su učile ženski krojački zanat. To su: Grin Verona, ćerka lekara Grin Dr Mora, Kraus Magda, kći drvarskog trgovca Kraus Samuela i Huven Margita, kći Huven Adama, otkupljivača koža.

Opštu sliku o strukturi zanimanja treba dopuniti podacima o intelektualnim zanimanjima. U Novom Bečeju su u ovom periodu radili lekari: Goldman Dr Bela, Grin Dr Mor i Hubai Dr Imre. Advokati su bili: Kanic Dr Deže, Samek Dr Gustav i Patai Dr Bela. Nekoliko godina radio je u N. Bečeju apoteka Hercler Mr Bernard. Dentisti su bili: Hajdu Mikša i Fekete Elener. Državni činovnici su bili: Bihari Bela, šef poreskog zvanja, Pancel Zoltan, sudski pisar, Ištvan Samuel, poštanski činovnik, Jakobovič Eden, vojni službenik. u privrednim granama radili su kao činovnici: Garai dr Izak, bankar, Kenig Nikola, Kraus Erne, Cigler Jožef i Hauzer Lipot, koji su radili u žitarskoj trgovini. Najistaknutija ličnost u privrednim poslovima bio je ekonomista Deri Imre, direktor preduzeća "Senćanska parna pilana i mlin", koji je inače bio i predsednik upravnog odbora "Trusko-bečejske štedionice".

Tridesetih godina broj ljudi sa intelektualnim zanimanjima među Jevrejima iznosio je oko 25. Kada se tome doda broj đaka i studenata, dobija se podatak da je oko 20%, a možda i više lica od svih članova jevrejske zajednice imalo srednje školsku i fakultetsku spremu. To je znatan potencijal koji je uticao na opšti život i unutrašnje odnose u zajednici.

Samo se po sebi razume da je pomenuti broj đaka i studenata, čičnovnika, lekara, advokata i modernih mladih trgovaca sve više okretao svoj interes prema postojećem životu oko sebe, pa se zanimao za sport i kulturu u mestu. Time je donekle sužen i osiromašen interni verski život, i ako je on uvek egzistirao u svojim najvažnijim manifestacijama. Verski praznici i obredi bili su uvek interna stvar zajednice i on je održavan sa potrebnim poštovanjem i pažnjom, ali ih to nije suviše udaljavalo od aktuelnog javnog života.

Od čisto jevrejskih organizacija znamo da je postojalo versko-jevrejsko društvo "HEVRA KADIŠA", ali nemamo nikakvih podataka, niti uvida o njegovom radu. Poznata je bila jevrejska ženska zadruga koja je vodila uglavnom humane akcije solidarnosti sa siromašnim jevrejskim i drugim porodicama. Ona je svake godine održavala svoju GALA ZABAVU, čiji se prihod usmeravao u humane svrhe. Ne znamo pobliže da li je bilo i drugih akcija i programa rada, ali je poznato da je ona sarađivala sa ostalim ženskim organizacijama te vrste u Novom Bečeju.

Kada se posmatra učešće jevrejske omladine u radu kulturnih, sportskih i političkih organizacija onda se jasno zapaža da su oni bili opredeljeni uglavnom za sportske delatnosti. Zato ćemo naći Jevreje u svim sportskim društvima. U fudbalu su, kao što je već rečeno bili čak osnivačka snaga. U vremenu oko kome govorimo bili su popularni fudbaleri: Hauzer Arpad, Jakobovič Eden, Erne Kraus i drugi.

U organizaciji SOKO koja je imala nacionalno obeležje, zabeležen je samo jedan aktivni član Jevrejin. To je bio Bergl Jožef - JOŠKA koji je inače bio aktivni vežbač na spravama.

Mladalačka organizacija SKAUT bila je veoma popularna među Jevrejima. Bilo je u njoj više članova jevreja a mi ćemo pomenuti najpoznatije: Šlezinger Đerđ, Bergl Herman, Kenig Henrih i dr.

Jevrejski omladinci su učestvovali u pojedinačnim sportskim priredbama koje su imale propagandni karakter. Tako je herman Bergl bio član prve ekipe Novog Bečeja, na prvoj javnoj utakmici stonog tenisa između Novog Bečeja i Sente.

Kada je osnovan plivački klub u Novom Bečeju 1935. godine, među Srbima i Mađarima bilo je i Jevreja. Znamo da su te godine aktivni plivači bili Deneš Đurka i Kanic Magda, a kada se 1939. obnovio rad istog kluba u njemu su vidnu ulogu igrali od Jevreja Šlezinger Đerđ - Đurika i Bergl Herman, koji je septembera 1940. godine završio trenerski kurs u Aranđelovcu, te postao prvi stručni plivački trener Novog Bečeja.

Posebnu grupu mladih ljudi činili su studenti, mladi činovnici i trgovci - deca dobrostojećih roditelja. Oni su se družili sa sebi odgovarajućim mladim ljudima istog društvenog statusa. Imali su lagodan život pun sportske i društvene zabave. Igrali su tenis u šumici GRADIŠTE, gde su sami izgradili i finansirali teniski teren. Provodili su letnje dane na Tisi u plivanju i veslanju i živeli uopšte bezbrižnim i vrlo dinamičnim životom. Ustvari, oni su bili odvojeni od pretežne mase ostalih Jevreja, baš kao što su bili odvojeni i njihovi prijatelji Srbi i Mađari od svojih sunarodnika nižeg društvenog ranga.

Druženje po društvenom statusu bilo je karakteristično za sve građane, pa i za Jevreje. Družili su se sa komšijama, sa kolegama na poslu ili sa ljudima sličnih interesa. Najuspešniji poslovni ljudi među Jevrejima, zajedno sa sebi ravnim Srbima i Mađarima okupljali su se u ekskluzivnom društvenom klubu GRAĐANSKA KASINA, gde su se uz razne oblike razonode vodili razgovori i zaključivali poslovi.

Jevreji srednjeg i starijeg doba retko su zalazili u kafane i druga mesta za razonodu. Međutim po neki od njih pristajao je da bude aktivan funkcioner društvenih organizacija. Tako je na pr. Hauzer Lipot, činovnik bio vredan funkcioner fudbalskog kluba a Maks Cigler, inače vispreni trgovac grosista bio u jednom mandatu predsednik vatrogasnog društva a svojim novčanim prilozima pomagao je organizacije mladih naročito organizaciju SKAUT i plivački klub.

Jevreji starije generacije nisu učestvovali u politici, jer ih ona nije interesovala. Njoj su se okrenula tek njihova deca - generacija đaka i studenata tridesetih godina, kada se pojavila opasnost od fašizma. Iako su u osnovi shvatali kakva opasnost dolazi čak i mladi Jevreji su u malom broju prilazili konkretnim oblicima borbe. Kao usamljeni deluju ovde nabrojani antifašisti, koji su svoje ubeđenje dokazali i na strelištu. Najistaknutiji aktivni politički borac bio je Šlezinger Đerđ - "Đurika" popularni, druželjubivi i uvek aktivni student prava koga smo sretali i na sportskim priredbama i kao učesnika kulturno-umetničkih priredaba Mađarske građanske čitaonice. Bio je aktivan skojevac i organizator skojevskih vaspitnih grupa u Novom Bečeju. Tiho i konspirativno ali uporno i neprestalno izvršavao je svoje političke zadatke zbog kojih je postao prvi na spisku traženih opasnih protivnika okupatorskog režima. Drugi od njih bio je Herman Bergl, takođe student prava, oduševljeni plivač i stonoteniser, a po političkom ubeđenju anitifašista. Pratio je cionističku, antifašističku literaturu i uporno, a javno iskazivao svoje protivljenje dolazećem fašizmu. Delovao je kao usamljeni strelac, ali je bio nepokolebiv.

Ovim ubeđenim borcima protiv fašizma na neki način se pridružila Huven margita - "Dunda", simpatizer SKOJ-a, koja se i družila sa omladinom istog mišljenja. Šlezinger Ištvan - "PIŠTA" trgovački pomoćnik, bio je veliki društveni aktivista Trgovačke omladine, bez naročito naglašene političke aktivnosti.

Ovo četvoro mladih ljudi obeležili su nacistički raspoloženi sugrađani kao opasne protivnike pa su oni bili prva grupa Jevreja iz Novog Bečeja koji su streljani 31. jula 1941. godine u velikoj grupi od 90 talaca Banata.

U poslednjoj deceniji u Novom Bečeju živeo je prvo kao student prava a kasnije kao advokatski pripravnik kod akvokata Jeremija Zlatara, Albert Vajs, potonji profesor Pravnog fakulteta u Beogradu. On je takođe bio antifašista ali o njegovoj delatnosti nemamo podataka. Albert Vajs je kao ratni vojni zarobljenik izbegao uništenje, a posle rata živeo je i radio u Beogradu gde je i umro 1983. godine.

Sadržaj

Pišite nam...