Prve dve decenije XX veka

Opšta karakteristika ovog doba jeste snažni razvoj industrijalizacije, modernizacija saobraćaja, sa naglaženom prednošću za železnicu. Novi Bečej u takvim uslovima nije imao šta da traži. On je, ustvari izgubio svoju raniju prednost, pa je to bio uzrok sve većeg zaostajanja u odnosu na Veliki Bečkerek i Veliku Kikindu, koji dobijaju novi zamah. Ovo se pogotovo odnosi na Veliki Bečkerek , koji je kao novi centar Banata postao industrijski grad u usponu. nalazeći se na izrazito dobroj saobraćajnoj poziciji - raskršću suvozemnih puteva - ovaj grad je postao prava Meka za sveži kapital, koji je počeo da pritiče sa svih strana, privlačeći se uzajamno. Nešto poleta bilo je i u V. Kikindi, dok je Novi Bečej sasvim izostao iz ove velike trke. Većeg kapitala nije bilo, pa su ulaganja bila relativno mala, a susedna opština Vranjevo, bogata dobrom zemljom i poljoprivrednim proizvodima nije bila zainteresovana za ulaganja u savremene indrustrijske grane. Sem postojećih mlinova i parne pilane, postojala je u Vranjevu ciglana, odnosno crepana, a od 1910. godine radila je mala pivara. To su bili svi kapaciteti koji su donekle podsećali na industriju (L. Mečkić - NOVI BEČEJ I VRANJEVO KROZ ISTORIJU – Industrija). Zbog toga je razvoj novobečejske privrede počeo da se usporava. Ovakvo kretanje destimulisalo je poslovne ljude pa su svi oni koji su želeli da deluju u prosperitetnim sredinama, napuštali Novi Bečej i selili se u gradove. Sigurno se ovo odrazilo i na jevreje, pa su oni mlađi i ambiciozniji selili u Vel. Bečkerek, Vel. Kikindu, Sentu, Stari Bečej i druge gradove. Stariji su ostajali. Verovatno je i to jedan od razloga smanjivanja nataliteta u jevrejskoj zajednici, što će se u ovom vremenu snažno osetiti.

To pomeranje stanovništva je vidljivo iz podataka do kojih smo mogli doći iz školskih matičnih knjiga. Naime, u ovim knjigama nalazi se preko sedamdeset raznih porodičnih imena koja su se pojavljivala među đačkim roditeljima, a znamo da je broj porodica u svakoj od školskih godina bio znatno manji. Više od četvrtine ovih imena predstavlja one roditelje koji su se odseljavali u to vreme. Bilo je dosta slučajeva da su porodice boravile u Novom Bečeju samo dve tri godine. No, u svim tim kretanjima pojavilo se četrdesetak porodica koje su se već stacionirale, pa se mogu smatrati starosedelačkim. Ovakve predpostavke potvrđuju i oni podaci koje smo već istakli na strani 20. gde je vidljivo da je za period prve dve dekade XX veka prosečan godišnji broj novorođene dece od 7,4 u XIX veku opao na 4,0; broj brakova od 2,7 na 1,6, a broj đaka u školi od 40 na 17,5. Međutim, kako je brojk smrtnih slučajeva sa 4,0 opao na 3,5 logično je predpostaviti da se smanjio broj mladih porodica, tj. onih koje su rađale decu, a da se broj starijih članova takođe smanjio ali u manjoj meri, jer normalno je pretpostaviti da se podaci o smrtnosti odnose uglavnom na stariji svet, a smrtnost se neznatno promenula.

Međutim, bez obzira na opadanje broja mladih Jevreja ču Novom Bečeju oni koji su ostajali pustili su svoje korenje, stabilizovali se, našli dobre puteve svog prosperiteta i počeli da razvijaju život jedne nove jevrejske zajednice koja je bila okrenuta više ka opštem javnom životu i sugrađanima drugih narodnosti.

Ta se promena vidi i po strukturi zanimanja jevrejskih porodica,jer se u trgovini povećava broj grosističkih firmi i žitarskih trgovaca, a isto tako raste broj Jevreja u javnim službama i činovničkom aparatu uopšte. Deo ovog istog procesa jeste i porast obrazovnog nivoa mladih jevreja koji se upućuju na visoke škole, što će dovesti do promene obrazovne strukture u korist većeg broja školovanijih članova zajednice (PRILOZI: Spisak istaknutih ličnosti).

Posledica svih ovih promena jeste jače uključivanje mladih Jevreja u javni život mesta a posebno u fudbalskom sportu koji se upravo počeo razvijati. Tu je bila od značaja činjenica što su se mladi Jevreji pojavili kao aktivni igrači, a oni stariji kao zainteresovani funkcioneri (L. Mečkić: Devedeset godina fudbala u Novom Bečeju). Ne znamo kakvo je učešće Jevreja bilo u drugim društvenim aktivnostima jer o tome nemamo nikakvih podataka, no može se predpostaviti da je u tom vremenu možda bilo osnovano njihovo versko i kulturno društvo "HEVRA KADIŠA", za koje znamo pozitivno da je delovalo u vremenu od 1920.-1941. godine (U imeniku Zemljišne knjige opštine N. Bečej za 1937. godinu upisano je: "Novobečejsko-vranjevačka HEVRA KADIŠA").

Podizanje opšteg obrazovnog nivoa jevrejske omladine vidljivo je iz njihovog odnosa prema Građanskoj školi u Novom Bečeju koja je osnovana 1908. godine. Za celo vreme delovanja ove škole u njoj je uvek bilo Jevreja, a procenat učešća učenika - Jevreja u odnosu na ostale učenike znatno je veći nego u osnovnoj školi, što pokazuje njihovo nastojanje da se omladina što više obrazuje (PRILOZI: Spisak Jevreja - učenika Građanske škole 1908-1920.).

Ta se tendencija oseća i u činjenici da su jevrejske devojke upisivale se na ženske tečajeve praktičnih znanja koje su se pri Građanskoj školi u Novom Bečeju održavali od 1912. pa do 1918. godine. Primera radi navodimo da je ćerka advokata Dr Sameka pohađala ove tečajeve tri godine.

Kada je počeo I svetski rat jevreji su, kao i svi ostali u njemu učestvovali. Nemamo podataka o broju učesnika u ratu, ali znamo da je u njemu poginulo najmanje tri Jevrejina. Kažemo namerno "najmanje" jer svi podaci o tome nisu uneti u matičnu knjigu umrlih. Naime, u matičnoj knjizi umrlih opštine Novi Bečej nalazimo pod brojem 32ž917 da je u borbama kod Šapca 1914. godine poginuo Gotlib Samuel, rođen 1886. godine, po zanimanju trgovački pomoćnik, koji je bio austrougarski oficir, a pod brojem 20ž918 nalazimo upis o pogibiji Kon Šandora, rođenog 1895. g., trgovačkog pomoćnika koji je poginuo na nepoznatom mestu 1916. g.

O pogibiji Šafer Samuela, trgovca, rođenog 1890. godine nema uopšte upisa u matičnoj knjizi, a ta smrt je poznata činjenica za sve sugrađane, pa i za autora ovog napisa, jer je porodica poginulog živela u njegovom neposrednom susedstvu.

U nemirima, početkom novembra 1918. godine, posle odlaska austro-ugarske vojske, a pre dolaska srpske vojske, izbio je bunt novobečejske sirotinje, koja je opljačkala i upalila izvestan broj najbogatijih dućana. Najviše je stradala gvožđarska radnja i kuća Jevrejina Huga Rihtera, na glavnoj ulici (B Čiplić - "I u Bečej stigao sudnji dan" - OPROŠTAJ S RAHAVOM).

(L. Mečkić - NOVI BEČEJ I VRANJEVO KROZ ISTORIJU - bunt sirotinje 1918. godine.) Vrlo je verovatno da su stradali i neki drugi jevrejski dućani, no to je posle nekoliko dana prestalo, a nova vlast je počela da zavodi red i dovodi sve u normalnu kolotečinu.

Tako se završio poslednji period austro-ugarske vlasti u Vojvodini koji je doneo ravnopravnost i afirmaciju najsposobnijim Jevrejima Novog Bečeja, od kojih su mnogi postigli lično bogatstvo i velike poslovne uspehe. Iz tog vremena ostale su mnoge lepe kuće i dobro razrađene radnje, koje će nastaviti svoj razvojni put i posle promene vlasti. No, to će biti predmet sledećeg poglavlja.

Pišite nam...

Sadržaj