Uloga jevreja u privrednom razvoju Novog Bečeja

Novi Bečej koji je zajedno sa Vranjevom iz doba Velikokikindskog dištrikta, bio izrazito trgovačko mesto, sa naročito jakom izvoznom trgovinom žitarica krajem XVIII i početkom XIX veka, bio je oduvek mamac za preduzimljive i sposobne privrednike, a posebno za trgovce. Njegova izvanredna geografska pozicija u sredini velikog poljoprivrednog regiona, a naslonjena snažno na reku Tisu, jednu od najvažnijih saobraćajnica Južne Ugarske, omogućavala mu je stvaranje velikog žitarskog tržista, koje je imalo veze sa Hrvatskom, lukama Jadrana, a preko Dunava, sa Austrijom i Nemačkom. U vreme najjačeg razvoja te izvozne trgovine Jevreji nisu još bili u mogućnosti da ulaze u ove poslove, jer su ih ometala razna zakonska ograničenja. No oni su se ipak polako, ali sigurno primicali ovim poslovima posle liberalizacije zakonskih odredaba koje su im iomogućavale da se bave svim vrstama delatnosti.

Kako su sa opštim privrednim razvojem Banata nicale mnogobrojne i nove potrebe za robama, Jevreji su se prihvatali mnogih poslova u koje pripadnici ostalih naroda nisu hteli rado ulaziti. To je bila sitna, pokućarska trgovina, otkup koža i kostiju, perja, starog gvožđa i sličnih sirovina za zanate i industriju. Oni su se isto tako bavili cenzarenjem - posredovanjem u kupoprodaji i trgovačkom agenturom. Otvarali su male trgovine po zaseocima i selima, da bi se posle primicali većim centrima, a svoje trgovine polako pretvarali u specijalizovane prema određenoj vrsti robe. Nemamo podataka o tim počecima, sem onoga što nam je ostavio Vasa Stajić u svom delu VELIKOKIKINDSKI DIŠTRIKT 1776.-1876. Tamo su opisani slučajevi Jevreja koji su u prvoj polovini XIX veka bili zakupci regalnih prava na točenje pića i ribolov po mestima Dištrikta (V. Stajić - VELIKOKIKINDSKI DIŠTRIKT: Jevreji i regalna prava).

Posle donošenja 29. Zakonskog članka od strane Državnog sabora u Požunu 1840. godine Jevrejima je omogućeno da se ravnopravno bave svim vrstama delatnosti na teritoriji Ugarske, Hrvatske i Slavonije, ako su rođeni u tim krajevima, a inače su ispravni građani. Od tog vremena počinje življe angažovanje Jevreja u tim krajevima, pa i u Banatu. Do tog doba već je bila obrazovana Verska zajednica Jevreja u Vranjevu i N. Bečeju, jer je groblje Jevreja osnovano 1825. godine, a moguće je da je postojala i improvizovana sinagoga u Vranjevu. Naime sinagoga u N. Bečeju podignuta je 1865. godine, dakle, čitavih 42 godine posle groblja, pa je veoma verovatno postojalo i mesto okupljanja verske zajednice. Nažalost, o tome za sada nemamo pouzdanih podataka, sem već pomenutog svedočenja dvojice starih Vranjevčana (PRILOZI: Sećanja Sekereš Ištvana i Mojicki Slavka). Kako Austro-Ugarski popis iz 1857. godine kazuje da je u srezu N. Bečej u to doba bilo 237 jevrejskih duša, to znači da je u Novom Bečeju i Vranjevu moralo biti njih oko 200, eventualno nešto manje. Popis iz 1870. godine opet navodi da je te godine u samom N. Bečeju bilo 190 duša. Ovakav broj je predstavljao dosta snažnu zajednicu, a njen kasniji brzi porast navodi na zaključak da je privredna i društvena klima za njih bila pogodna. Videćemo to iz prvih zvaničnih podataka o strukturi zanimanja iz 1876. godine koje je u svom radu izneo D. Čolić, na osnovu arhivske građe (D. Čolić: UČEŠĆE JEVREJA U PRIVREDNOM RAZVOJU BANATA). Tu nalazimo za 1876. godinu sledeće registrovane jevrejske trgovačke radnje u Novom Bečeju:

  1. Julo Hiršl, vl. mešovite trgovine 1876.-1902.
  2. Bodog Berenji, vl. gvožđarske trgovine 1876.-1883.
  3. David Adolf, vl. trgovine mešovite robe 1876.-1891.
  4. Georg Lukseder, žitarski trgovac 1876.-1902.
  5. Pinkus Klajn, vl. trgovine mešovite robe 1876.-1902.
  6. Brajtner i sin, vl. mešovite trgovine 1876.-1884.

U sledećoj 1877. godini zapazićemo na spisku kreditnu banku koju osnivaju Rozenberg, Berenji i Brajtner, a zatim: manufakturne trgovine: Adam Simona, Ignaca Rajtera, Ludviga Krausa i Jakoba Špicera; "špecerajske trgovine" Eda Haknera, Stefanije Kajzer i Elize Hajman.

Godine 1882. osnovana je Vranjevačko-Tursko bečejska zajednica za štednju čiji je osnivač bio Bodog Berenji.

To znači da je u roku od pet godina stvoreno dve novčane institucije što je bez sumnje bila potreba vremena a glavne uloge u tim poslovima obavili su Jevreji.

U narednim godinama zapaziće se otvaranje novih specijalizovanih radnji: 1885. godine Ignac Rajter otvara trgovinu ručih radova i pomodne robe, 1888. godine Adolf Viks otvara radionicu za proizvodnju sirćeta, a Adolf Lorsi otvara specijalizovanu radnju za promet vinom. Godine 1895. Danijel Rozenberg počinje proizvodnju sapuna, a Ana Grosman otvara drugu gvožđaru. Leopold i Izidor Rajzer od 1878. godine bave se otkupom i prodajom sirovih koža. krajem veka počinju Jevreji da se bave žitarskom trgovinom. Kon Gutman i Frankl Šandor aktivni su u ovom poslu od 1881. do 1900. godine. Hartl Jožef od 1878. godine ima drvarsku trgovinu. Ovde nema podataka o putujućim trgovcima - sitničarima, zatim otkupljivačima perja, starog gvožđa i drugih sirovina.

Međutim, treba istaći da je u Novom Bečeju 1867. godine osnovano prvo preduzeće industrijskog karaktera, a čiji je osnivač bio jevrejin iz Sente Milko Vilmoš. To je preduzeće bilo parna pilana i mlin, koje će biti jedno od najvažnijih privrednih subjekata Novog Bečeja za dugi niz godina.

Sve u svemu, u poslednjoj deceniji XIX veka u Novom Bečeju i Vranjevu postojalo je oko 40 raznih privrednih firmi čiji su vlasnici bili Jevreji.

U isto vreme na osnovu dokumentacijle iz matičnih knjiga opština i škole, možemo zapaziti mnogobrojnost grana delatnosti kojima su se Jevreji bavili pa ćemo ih ovde kratko navesti, dok će se u posebnim prilozima moći videti detaljni spiskovi.

Dakle, u pomenutom periodu 1890. do 1900. godine zabeležena je sledeća struktura zanimanja: trgovci, trgovački putnici i bankari 44 porodice, gostioničari 4 porodice, zanatske usluge i proizvodnja 8 porodica, činovnici i knjigovođe 7 porodica, iznajmljivači kola za prevoz 3 porodice, rentijeri 4 porodice, išpani (nadzornici radova) 4 porodice, rukovodeće i stručno osoblje parne pilane 3 porodice. Od intelektualaca, sem činovnika, tu je učitelj, lekar, advokat, rabin, kantor i šakter.

Ova struktura zanimanja pokazuje da su Jevreji u Novom Bečeju igrali vrlo značajnu privrednu ulogu a da su isto tako ušli i u javne funkcije. Pored značajnog uticaja, koji su imali bankari i bogati trgovci, među njima je bilo 2 činovnika državnih institucija, 1 poštanski i 1 željeznički službenik. Za to doba autoritet nosilaca javnih funkcija bio je veoma značajan i uticajan.

Posebno je interesantna činjenica da je tu živeo advokat Mitelman Nandor, koji je doselio iz Kovina, kao i lekar Dr Salamon Štern, koji je inače rođen u Novom Bečeju, a odselio je iz N. Bečeja 1898. godine.

Podsećamo da je u to doba i populacija bila snažna i da se počela gubiti granica među građanima jevrejske i ostalih narodnosti. Svojom sposobnošću, skromnošću i radom, oni su osvojili ravnopravost, ali su izlazeći iz svoje ranije izolacije postepeno pruzimali mađarsko, a ređe nemačko nacionalno osećanje, pa će se neke od porodica u XX veku sasvim pretopiti.

Sadržaj

Pišite nam...