Demografski pokazatelji na osnovu podataka iz matičnih knjiga osnovnih škola

Podaci iz matičnih knjiga osnovnih škola u Novom Bečeju i Vranjevu poslužiće nam kao pokazatelj demografskih kretanja jevrejske zajednice u našem gradu, a preglednosti radi podelićemo svoje posmatranje i izlaganje na tri dela:

  • period poslednje dekade XIX veka 1888-1898. g.
  • period prve dve decenije XX veka 1901-1920. g.
  • period poslednje dve decenije 1921-1941. g.

Iz matičnih knjiga od 1888. do 1898. godine daju se zapaziti osnovne karakteristike završnog formiranja zajednice, koja se u to vreme stabilizovala. Broj učenika osovnih škola u poslednjoj dekadi XIX veka kretao se od 31 do 53 (PRILOZI: Podaci o brojnosti učenika 1888-98.). Rekordna godina po broju učenika jevrejske narodnosti bila je 1899-90., kada je u svim razredima osnovne škole bilo 53 učenika, što je u toj školskoj godini iznosilo 8,50% od ukupnog broja osnovaca u Novom Bečeju. Te školske godine u I i II razredu bilo je upisano po 14 učenika Jevreja. Od tih 28 učenika I i II razreda 15-toro je rođeno u Novom Bečeju, a 13-toro je doselilo sa strane. Od ukupnog broja od 53 učenika svih razreda osnovne škole jevrejske narodnosti, 27 se rodilo u Novom Bečeju, a 26 je doselilo iz drugih mesta u N. Bečej. Za tu školsku godinu je karakteristično da je imala dve porodice koje su u školi imale po 4 đaka, a 4 porodice su imale po 3 đaka. Od ukupno 29 porodica čija su deca išla u školu, 12 porodica je imalo po jedno dete a jedanaest porodica je imalo u školi po dva deteta. Taj se odnos u brojnosti pojavio samo jedne školske godine, a ubuduće će se kretati ka povećanju broja porodica sa jedan i dva deteta. To je istovremeno znak da se postepeno smanjuje broj porodica sa mnogo dece.

Za čitav taj period prosek broja đaka po jednoj porodici (među onima koje su imale dece u osnovnoj školi) iznosio je 1,43, a u posebno polodnoj 1889-90. godini 1,83.

Zanimanja kod kojih su porodice živele u toj dekadi najčešće su bila vezana za trgovinu. Trgovci raznih vrsta, trgovački putnici i cenzari činili su više od 56% zanimanja učeničkih roditelja. Na zanatlije je dolazilo oko 12%, na gostioničare 6,5%. To znači da su ove tri grane zanimanja koje imaju odlike samostalnih oblika privređivanja činile tri četvrtine od svih vrsta zanimanja roditelja. Ostatak zanimanja su bili: činovnici, knjigovođe, iznajmljivači kola za prevoz zemlje, direktor i osoblje Senćanske parne pilane, učitelj, kantor, rabin i advokat. Među svim zanimanjima imamo iskazano i jednog nadničara i jednog slugu (PRILOZI: Podaci o učenicima rođenim u N. Bečeju i van njega.).

Može se, dakle, zaključiti da su se roditelji jevrejske dece u velikoj većini opredeljivali (verovatno su na to bili primorani), na takva zanimanja gde su bili samostalni i izdržavali se od sopstvenih sredstava rada a mnogo manje je bilo onih koji su stupali u službu ili u najamni odnos.

Još ćemo razmotriti broj doseljenih porodica jer su u posmatranom periodu one činile nešto manje od polovine svih onih porodica koje su imale decu u školi. Procenat doseljenih porodica se do kraja veka smanjio, ali je on ipak u ukupnom iznosu za celu dekadu 1888-1898. godinu iznosio 40%. Najmanje doseljenih bilo je školske 1896-97. godine - 27% i školske 1897-98. g. - 29% (PRILOZI: Podaci o učenicima rođenim u N. Bečeju i van njega.).

Kao mesta rođenja učenika koji su se doselili u Novi Bečej spominju se 12 naselja Banata, 9 naselja Bačke i 17 naselja iz šire regije Mađarske. Iz banatskih naselja došlo je 37% učenika (najviše iz Beodre, Padeja i Mokrina), iz Bačke 34% (najviše iz Sente, Torže i Stanišića), a 29% iz šire regije južne Ugarske (najviše iz Segedina). Može se dalje zapaziti da su iz Banata i Bačke (sem Sente i Vel. Bečkereka) doseljenici bili uglavnom iz manjih mesta, a iz šire regije bilo ih je iz gradova: Segedin, Budimpešta, Arad, Nađvarad i drugi. Ovi se podaci donekle poklapaju sa podacima iz matičnih knjiga rođenih i venčanih opštine N. Bečej.

Ako uporedno sa ovim podacima posmatramo podatke o porodicama koje su se odselile (PRILOZI: Pregled odseljenih porodica) može se zapaziti sledeće:

  1. Broj odseljenih porodica u prvom periodu 1888-98. iznosio je za 10 godina 45 porodica.
  2. Za period 1900. do 1918. taj broj iznosi 71 porodica.
  3. Za period 1919. do 1940. odseljenih je bilo 43.

To bez sumnje pokazuje da je u prvom periodu bilo više doseljavanja a u drugom periodu više odseljavanja dok se u periodu 1919.-1941. zapaža najmanja kretanja, kako u jednom tako i u drugom pravcu.

Međutim, i ovaj pregled potvrđuje konstataciju da je migracija Jevreja u N. Bečeju bila znatana. Naime, uvek su uspešni ljudi želeli da odu u naprednije sredine, a oni koji tamo nisu uspevali vraćali su se nazad. To bi se verovatno još bolje videlo kada bismo imali podatke o migraciji onih porodica i pojedinaca koji nisu imali dece u osnovnoj školi, što nažalost ostaje zauvek nepoznato. Treba ipak reći da je u zadnje dve decenije postojao jedan stabilan deo jevrejskog stanovništva koji se za Novi Bečej vezao i na taj način pretvorio u prave starosedeoce.

Jasnoće radi dodaćemo da smo ove podatke za učenike obrađivali uglavnom iz knjiga osnovne škole u Novom Bečeju, pošto je u opštini Vranjevo mađarska škola bila izrazito slaba, pa su jevrejska deca pohađala školu u N. Bečeju.

Posmatraćemo sada odgovarajuće podatke o Jevrejima na osnovu školske evidencije u periodu 1901.-1920. godine.

Ovde moramo napomenuti da raspolažemo sa znatno manje podataka jer je školska arhiva iz tog perioda nepotpuna, pa smo odabrali one školske godine, čiji su podaci kompletni. To su školske godine: 1907-08; 1908-09; 1909-10; 1912-13; 1914-15 i 1916-17.

Kada posmatramo brojnost učenika jevrejske narodnosti u godinama prve dve decenije XX veka, zapažamo veliko opadanje u odnosu na prethodni period. Broj učenika osnovne škole Mađara i Srba nije se mnogo promenuo a broj učenika jevreja je prepolovljen.

To je vidljivo iz pregleda za sedam školskih godina, gde je prosek 17,5 učenika za jednu godinu, dok je u poslednjoj deceniji XIX veka taj prosek bio čak 40,8 učenika (PRILOZI: Podaci o broju Jevreja učenika osnovnih škola). To se, verovatno, može povezati sa već iznetim pregledom odseljenih porodica. Nedostaje dovoljno podataka da bi se mogli stvoriti potpuno jasni zaključci o razlozima smanjivanja. Međutim, jedan od razloga svakako je i smanjenje broja dece u jevrejskim porodicama. Porodice sa više od 2 deteta u jednoj školskoj godini skoro su se izgubile, pa je prosečan broj dece na jednu porodicu školskih roditelja u tom periodu iznosio 1,15 - 1,41. Međutim, ukupan broj porodica koje su imale decu u školi isto se tako smanjio. Dok je u prethodnom periodu broj porodica koje su imale decu u osnovnoj školi iznosio od 21 do 31, u ovih pomenutih sedam godina on je iznosio 12 do 14 porodica. U svakoj od posmatranih školskih godina bilo je tri do pet porodica koje su imale po dva đaka, a samo jednom – 1908-09. školske godine zabeležena je porodica Naftali Izidora, trgovca - sitničara, koja je u školi imala tri deteta. To je, u tom periodu, đacima najbrojnija porodica (PRILOZI: Podaci o porodicama koje su imale decu u školi).

Struktura zanimanja od kojih su porodice u ovom periodu živele, menjala se. Povećavao se broj porodica koje su živele od intelektualnih zanimanja: činovnici, knjigovođe, lekari, advokati i sl. zanimanja zauzimanju i do 12% od svih roditelja, 12% iako i dalje dominiraju porodice koje se izdržavaju trgovinom, ugostiteljstvom i zanatima (PRILOZI: Zanimanja roditelja 1900-1920. g.).

Broj porodica koje su imale decu u školi, a čija su se deca rodila u Novom Bečeju variraju od 46% do 75%, a ta se razlika pojavljuje izrazito u dve susedne školske godine: 1908-09. g. - 46%, a školske 1909-10. g. procenat je 75% (PRILOZI: Učenici rođeni u N. Bečeju i van njega 1900-1920). Sve to i u ovom primeru pokazuje stalne promene i migracije koje se talasaju kao nemirno more.

Uporedićemo najzad podatke koji se odnose na poslednje dve decenije života jevrejske zajednice u Novom Bečeju.

U tim podacima zapaža se pre svega dalje opadanje broja jevrejske dece u školi. Taj je broj iznosio najviše 14 učenika u školskoj 1921-22. godini, da bi se u godinama pred II svetski rat smanjio na svega 3-4 učenika (PRILOZI: Broj učenika jevrejske narodnosti 1920-1941).

Ukupan broj dece koja su od 1921. do 1941. godine prošla kroz osnovnu školu iznosio je 50 učenika. Dakle, manje nego u jednoj školskoj godini, već pomenutoj 1889-90., kada je broj dece samo u jednoj školskoj godini iznosio 53. To je ogroman pad.

Tako sada možemo posmatrati opadanje broja dece iskazano kroz prosečn broj učenika za jednu školsku godinu kroz tri pomenuta perioda:

  • za period 1888.-1898. prosečan broj za jednu šk. godinu 40,8
  • za period 1900.-1920. prosečan broj za jednu šk. godinu 17,5
  • za period 1921.-1941. prosečan broj za jednu šk. godinu  6,9

Broj porodica koje su za tih dvadeset godina imale decu u osnovnoj školi iznosi 29. Od ukupnog broja porodica, četiri su imale po tri učenika a jedanaest po dva učenika, dok je preostalih petnaest imalo po jedno dete u školi. Sve su to znaci opadanja brojnosti porodica, čemu je, pored ostalih faktora, u zadnjoj dekadi naročito uticala i ratna psihoza koju je izazvala pojava nacizma i rasizma (PRILOZI: Porodice koje su imale decu u školi 1920-1941. g.).

Ova su kretanja vidljiva i iz podataka na osnovu matičnih knjiga opština Novi Bečej i Vranjevo.

Uporedićemo pokazatelje iz matičnih knjiga za posmatrane periode:

Period Godišnji prosek
novorođenih umrlih venčanih đaka u školi
1896-1900. 7,4 4 2,7 40
1901.1919. 4,0 3,5 1,6 17,5
1920-1941. 1,7 2,3 1,7 6,9

Lako je ovde uočiti da se broj rađanja drastično smanjio, bez obzira što je broj brakova za poslednjih četrdeset godina vrlo malo smanjen.

Jasno je zbog toga zašto je broj Jevreja u N. Bečeju više od trideset godina bio u stagnaciji, pa i opadanju.

Na osnovu do sada poznatih podataka uglavnom se može konstatovati da je postojala stalna fluktuacija stanovnika i da je do 1910. godine broj duša u mestu iznosio oko 200 i preko toga, a posle toga vremena je opadao: 1921. godine na 190, a 1931. godine, u doba ekonomske krize, na 140. Posle te godine broj se povećavao, da bi se do 1940. godine zaustavio na oko 180 duša, koje su tu dočekale sudbonosne dane tragične 1941. godine (PRILOZI: Podaci o brojnom stanju Jevreja u Novom Bečeju). Ovo povećanje broja u poslednjih deset godina nastupilo je i zbog toga što su se mnoge porodice, u očekivanju oluje rata, okupljale i grupisale, očekujući neku zaštitu u svom rodnom ambijentu. Ovo se naročito događalo kod porodica koje su živele u mestima gde se nalazilo mnogo Nemaca, zbog čega je društvena atmosfera za Jevreje postajala nepodnošljiva, dok se to u Novom Bečeju, koji je imao vrlo malo Nemaca, to nije osećalo.

Sadržaj

Pišite nam...