Demografska kretanja u jevrejskoj zajednici Novog Bečeja i Vranjeva

Pošto nemamo direktnih i verodostojnih podataka o tome kako su se i kada formirale jevrejske zajednice u Novom Bečeju i Vranjevu, pomoći ćemo se podacima opštinskih matičnih knjiga tih opština od godine 1895. do 1941., kao i školskih matičnih knjiga osnovnih škola 1888.-1941., jer su podaci iz tih zvaničnih knjiga ipak kakvo-takvo merilo razvoja i brojnosti stanovništva. Naime, u tim podacima nećemo moći da prikažemo jevrejske porodice koje nisu imale rađanja, venčanja, umiranja i dece u školi.

Posmatraćemo iz ovih podataka, na posredan način, i puteve doseljavanja i njegove učesnike obraćajući pri tome posebnu pažnju na prethodnu generacije - roditelje. To je naročito interesantno u poslednjoj deceniji prošlog veka, kada se zajednica Jevreja uglavnom u našim mestima stabilizovala.

Ako uporedimo imena mesta roditelja, koja uglavnom pokazuju pravac doselenja porodice, zapazićemo čitavu gradaciju udaljenosti. Mesta doselenja su bila: iz sreza: Beodra, Kumane i Melenci; iz Banata: Mokrin, Bašaid, Padej, Kneževac, Veliki Bečkerek, Klek, Krstur, Omoljica, Sent-đurađ, Modoš i Kovin; iz Bačke: Senta, Kanjiža, Topola, Bač. Petrovo selo, Stari Bečej, Bačko Gradište, Torža, Kovilj, Sirig i Stanišić. Iz ostalih delova Austro-Ugarske doseljenici su bili iz 23 raznih mesta (PRILOZI: Popis mesta iz kojih su jevrejske porodice doselile).

Kad se posmatraju mesta porekla supružnika koji su u Novom Bečeju i Vranjevu sklopili brakove zapaža se proces smirivanja seoba, početkom XX veka. Tako je od 13 brakova sklopljenih 1895.-1899. godine, od 7 parova oba supružnika su bila sa strane, kod 5 parova po jedan supružnik je bio iz Novog Bečeja, a samo kod jednog bračnog para oba su supružnika bila iz Novog Bečeja, odnosno Vranjeva. U periodu 1900.-1910. godine nije bilo uopšte slučajeva da su oba supružnika bila sa strane, kod 10 parova jedan od supružnika je bio sa strane, a kod 8 parova oba su supružnika bila iz mesta. Po svim procenama to je period kada se jevrejska zajednica formirala i stabilizovala (PRILOZI - Popis brakova 1895. - 1941.).

Ako bismo hteli da ustanovimo precizno brojnost jevrejske zajednice u N. Bečeju (zajedno sa Vranjevom), to nam nije moguće. Jedan od bitnih razloga za to jeste veliki fluktuacija jevreja, što je bilo posledica njihove želje da se kreću ka privredno prosperitetnijim sredinama, koje bi ujedno bile i tolerantnije prema njima.

Velika rasutost toga naroda uopšte, ogleda se u činjenici da su oni i pored relativno malog broja od 76.654 duša, koliko je Jevreja bilo pre rata, bili raspoređeni po celoj Jugoslaviji (Enciklopedija Jugoslavije - JLZ - sveska IV).

Zbog toga u podacima za Novi Bečej i Vranjevo u toku poslednjih 150 godina nalazimo veoma različite podatke (PRILOZI: Statistički pregledi - brojno stanje). Mi ćemo operisati podatkom da ih je u Novom Bečeju (sa Vranjevom) u poslednjoj deceniji njihovog postojanja u našem gradu bilo oko 180 duša, odnosno oko 60 porodica. U celoj pak crkvenoj opštini, koja je obuhvatala još Beodru i Kumane, bilo ih je 204. To je poslednji zvanični podatak koji je objavio Jevrejski narodni kalendar za 1940-41. godinu.

Iako nam podaci iz matičnih knjiga ne mogu prikazati sve činjenice o ukupnom jevrejskom stanovništvu, ovi nam podaci ipak mogu naslikati životni puls velike većine stanovnika jevrejske narodnosti, jer prikazuju broj rođenih, venčanih i umrlih jedinki. Podaci ne obuhvataju porodice i lica gde nije bilo ovih porodičnih događaja, a taj broj je veoma teško proceniti.

Pregledaćemo zato i uporediti podatke ovih knjiga, jer ono što je u njima zapisano, to je neosporno tačno.

U matičnim knjigama rođenih opština Novi Bečej i Vranjevo vidljivo je sledeće:

Za poslednjih 45 godina, koliko je vođena državna evidencija, u oba mesta rodilo se ukupno 160 dece, od čega ogromna većina - 153 dece - u Novom Bečeju. Zbog toga su nam podaci o Novom Bečeju kao naselju indikativniji. Poznato je naime da su Novi Bečej i Vranjevo bili veoma različita mesta, bez obzira na njihovu neposrednu blizinu, te da je njihov smer privrednog razvitka bio bitno drugačiji, pa je Novi Bečej i kao privredno raznorodnije, a i dinamičnije mesto za Jevreje bilo pogodnije za posao. Sem toga i sastav stanovništva je u Novom Bečeju više odgovarao, pošto se velika većina Jevreja kod nas osećala kao Mađari, pa im je i maternji jezik bio mađarski. I najzad, mađarska škola u Novom Bečeju bila je mnogo bolja od one u Vranjevu, pa su deca Jevreja iz Vranjeva skoro 100% pohađala osnovnu školu u Novom Bečeju. Skloni smo zato da većinu podataka posmatramo i upoređujemo uglavnom za Novi Bečej, jer se tu odvijao najveći broj svih događanja, vezanih za Jevreje i Novog Bečeja i Vranjeva.

U toku već pomenutih 45 godina broj novorođene dece u jednoj godini veoma se razlikovao. Od 1896. godine kada se Jevrejima u Novom Bečeju rodilo 16-toro dece, pa do 1933. godine kada je prvi put zabeleženo da od 218 beba koje su se rodile u Novom Bečeju ni jedna nije bila jevrejska, broj novorođenčadi se jako razlikovao. Sve do I svetskog rata broj novorođene dece se kretao između tri i šest, sa posebno velikom razlikom u godinama: 1896.-toj, kada se rodilo 16 jevrejskih beba od ukupno 370 svih novorođenčadi u Novom Bečeju (4,32%) kao i godine 1904., kada se rodilo 10 beba od ukupno 338 (2,95%). Međutim, posle I svetskog rata broj novorođene dece kretao se od 1-3 i iznosio je u procentima 0,55% do 1,65% od sve rođene dece u Novom Bečeju.

U godinama: 1933., 1935., 1938., 1939. i 1940.-toj nije bilo jevrejske novorođenčadi. To su svakako već znaci da se osećala psihoza straha od mogućnosti rata. Poslednje jevrejsko dete rođeno u Novom Bečeju jeste: BERGER LADISLAV - LASLO, sin ALFREDA BERGERA, trgovca i majke GABRIELE. Njegov datum rođenja je 19. 01. 1941. godine (PRILOZI: Statistički podaci o novorođenoj deci).

Brakovi novobečejskih Jevreja sklapali su se uglavnom na dva načina. Ili su to bili brakovi koji su prirodno proizašli iz ljubavnih veza mladih, kako je to uglavnom bilo u zadnjim decenijama, ili su to bili brakovi iz računa koje su sklapali više roditelji ili staratelji, kako bi mladima obezbedili materijalnu sigurnost. Brakovi su bili uglavnom sa supružnikom jevrejske narodnosti, a za celo vreme bilo je svega pet slučajeva da je jedno od supružnika bilo druge nacionalnosti, odn. vere. Brakovi su često bili uzrok doseljavanja ili odseljavanja, a bivali su nekad vezani za nasleđivanje trgovačke radnje ili zanata. Otuda proističe podatak da je za celo vreme u kome se vodila zvanična evidencija od svih brakova, 45 bilo samo zaključeno u Novom Bečeju, a da su posle toga mladenci živeli na strani (PRILOZI: Popis brakova i Spisak Jevreja koji su zaključili brak u Novom Bečeju a nisu živeli).

U vremenu od 46 godina u Novom Bečeju i Vranjevu je sklopljen 81 brak, a poslednji od njih je bio brak između NAJ MARGITE, ćerke NAJ BERNATA, trgovca iz Novog Bečeja i ŠPIRER EUGENA, trgovca iz Budanice, koji je sklopljen 15.08.1940. godine. Ovom broju brakova trebalo bi dodati i brakove novobečejskih Jevreja koji su sklopljeni na strani, ali o tome nemamo nikakvih podataka.

Jevrejski brakovi su bili dosta stabilni, pa ipak je zabeležno da je za 46 godina razvedeno 8, od ukupno 81 zaključenog braka. I ovde je moguće pretpostaviti da je tih razvoda moglo biti više jer nemamo podatke o razvodima koji su se događali van Novog Bečeja.

Na osnovu podataka iz matične knjige umrlih može se zapaziti da se broj umrlih Jevreja kretao od 1 do 6 lica, a da nije bilo umiranja u godinama: 1911., 1924., 1934. i 1935. g. (PRILOZI: Podaci iz matične knjige umrlih).

Interesantno je upoređenje broja umrlih za poslednjih 46 godina 1895.-1941., sa brojem sahranjenih na jevrejskom groblju. Na memorijalnom spomeniku stoji da je tu bilo sahranjeno 239 lica, a pošto je u vremenu od 1895.-1941. godine umrlo 141 lice, to znači da je od ustanovljenja groblja, 1826. godine, pa do početka evidentiranja, (za 70 godina) umrlo 98 lica, što je srazmerno malo, jer je za 46 godina evidentiranja umiralo prosečno skoro 3 lica godišnje, dok je za prethodni period taj prosek iznosio svega 1,4 smrtna slučaja godišnje.

Jedino moguće tumačenje ovih podataka jeste da je jevrejska zajednica u prvoj polovini XIX veka bila malobrojna, te da se tek u periodu sedme decenije jače razvija i brojno rasla što će se dobro videti u poslednjoj deceniji XIX veka.

Ovo se uglavnom poklapa sa činjenicom da je druga polovina XIX veka u Novom Bečeju bila karakteristična po poslednjem uzletu izvozne trgovine putem rečnog saobraćaja, a što će početi da opada jačim nastupom željeznice i pojavom industrijalizacije okolnih gradova: Vlikog Bečkereka, Kikinde i Starog Bečeja.

Kada se izvrši upoređenje broja novorođene dece i umrlih lica, dobija se - na osnovu opštinskih matičnih podataka - pozitivan prirast od 19 lica. Ovo poslednje zvuči paradoksalno - tužno, jer je opšti bilans:

TOTALNO UNIŠTENJE!

Sadržaj

Pišite nam...