Recenzija

"Nastanak, razvoj i uništenje jevrejske zajednice u Novom Bečeju" naslov je obimnog dela koje je nastalo višegodišnjim trudom Branislava-Bate Kiseličkog. Ovom zamašnom poslu autor je prišao, kako to u uvodnim napomenama objašnjava, zbog osećanja obaveze i duga prema svojim prijateljima Jevrejima iz mladalačkih dana, a onda i prema njihovim sunarodnicima koji su u bližoj i daljoj prošlosti živeli u Novom Bečeju.

Suštinu posla kojem je on pristupio, možda ponajbolje objašnjava gospodin dr Viktor Jordanić, jedan od malobrojnih novobečejskih Jevreja koji su preživeli II svetski rat. U svome pismu, upućenom Bati 8. aprila 1986, pored podataka koje daje o Jevrejima u Novom Bečeju, u jednom posebnom pasusu kaže: "Zadatak koji ste sebi postavili nije lak, ali je uzvišen, vraća vjeru u ljudski integritet. Ako uspijete, Vi i Vaši saradnici će imati veliko duševno zadovoljstvo i moći ćete kazati i osjećati kao veliki rimski pjesnik Horacije - Exegi monumentum - postavili smo spomenik nevinim žrtvama koji su ubijanai bez ikakve krivnje na grozan , neljudski načičn, u vrijeme kad su našom zemljom i najvećim dijelom Evrope vladali zločinci, najveći od svih koje je povijest do tada poznavala".

I, zaista, višegodišnji rad je urodio ne samo naučnim rezultatom u istraživanju i korišćenju raznovrsnih i brojnih izvora podataka i činjenica, nego i nastankom dela koje je duboko prožeto humanističkim duhom. Materijalnih i živih svedoka o postojanju i životu Jevreja u Novom Bečeju sve je manje i gotovo da ih više i nema. Zato i ovo delo izrasta u spomenik njima, i njima - u spomen. Biću ipak toliko slobodan da učinim malu popravku citiranog pasusa dr Jordanića: ovo delo nije samo spomenik Jevrejima - nevinim žrtvama u II svetskom ratu, nego je ono spomenik, trajniji od svakog nadgrobnog kamena, celoj jevrejskoj koloniji u Novom Bečeju, ili jevrejskoj zajednici u Novom Bečeju, kako to autor kaže, i njenom postojanju tokom jednog i po veka.

Iza opšteg naslova dela "Nastanak, razvoj i uništenje jevrejske zajednice u Novom Bečeju" nalazi se delo veoma razuđene strukture, ali u kome se mogu uočiti dve osnovne posebne celine: prva je monografski deo, dakle finalni tekst autora u kome interpretira i ocenjuje izvore i prikukpljene podatke, a druga celina su "prilozi" koja sadrži brojne faktografske tematske preglede pažljivo i detaljno sistematizovanih podataka. Nakon ove dve celine, u posebnom odeljku navedeni su izvori koje je autor koristio u radu, među kojima, zbog svoje autentičnosti, naročito treba pomenuti pisma koja su preživeli Jevreji slali autoru, a koji ih je, veoma umesno, uključio u celinu svoga dela. Na kraju, kao "poseban dodatak", nalazi se spisak svih jevrejskih porodica (i pojedinaca) sa osnovnim podacima o njima, a za period od 1888. do 1941. godine. Svi odeljci zajedno zauzimaju ukupno 378 što s poluproredom, što gusto kucanih stranica teksta. To nam ubedljivo pokazuje da je reč i o veoma obimnom poslu.

Monografski deo čine dva studiozna rada sa naslovima: "Nastanak i razvoj jevrejske zajednice u Novom Bečeju" i "Genocid nad nobvobečejskim Jevrejima".

"Nastanak i razvoj jevrejske zajednice u Novom Bečeju" započinje prikazom geografskih, ekonomskih i demografskih prilika u Novom Bečeju od polovine XVIII veka i pojave prvih doseljenika-Jevreja u Novi Bečej. Autor predočava mnogobrojne teškoće i prepreke koje su ometale proces doseljavanja i dobijanja statusa ravnopravnih gradjana- sve do prvih decenija XIX veka kad su i vlasti Torontalske županije i vlasti Velikokikindskog dištrikta poboljšale svoj odnos prema Jevrejima-doseljenicima. Zanimljivi su podaci o broju doseljenih Jevreja koji su dati posebno za Vranjevo (u kome broj doseljenih Jevreja narasta do polovine prošlog veka, da bi 1910. godine porastao na maksimalni broj od 224 duše). Ovakva demografska kretanja autor razložno objašnjava opštim državnim i društvenim prilikama, ali i sve tolerantnijim odnosom mesnog stanovništva prema doseljenicima, prikazujući pritom mukotrpni put koji su oni morali preći od statusa "toleratus Iudaeus" (građanin sa nepotpunim pravima) do "inkolata" (stalno nastanjivanje sa potpunijim gradjanskim pravima).

Demografska kretanja Jevreja u Novom Bečeju i Vranjevu obrađena su sa raznovrsnih stanovišta, sa stanovišta ukupnog broja doseljenih i odseljenih Jevreja, sa stanovništa mesta iz kojih su se doselili i mesta u koja su se odselili, zatim, sa stanovnšta broja brakova i bračnih veza, njihovom natalitetu i mortalitetu, sa stanovišta zanimanja i ekonomskog prosperiteta, školovanja dece itd.

Pod posebnim podnaslovima su delovi koji su posvećeni ulozi Jevreja u privrednom razvoju Novog Bečeja (sa iscrpnim prikazivanjem različitih vidova njihove zanatlijske, trgovinske, industrijske, bankarske i druge aktivnosti), zatim o ulozi Jevreja u društvenom i javnom životu, o njihovom verskom životu, sinagogi i groblju.

Prve znakove opadanja broja jevrejskog življa autor nalazi i osvetljava u prvoj deceniji ovog veka, te je društvenim prilikama i načinu života jevrejske zajednice posvećen poseban deo teksta sa podnaslovom "Prve dve decenije XX veka". Sličan postupak osvetljavanja svih aspekata položaja i života jevrejske zajednice u Novom Bečeju, autor je primenio i u delu teksta sa podnaslovom "Jevrejska zajednica u Novom Bečeju od 1919. do 1941. godine". Tu su dati podaci i objašnjenja o seobi izvesnog broja Jevreja iz Novog Bečeja, o nastajanju snažnih firmi čiji su vlasnici Jevreji, o učešću mladih Jevreja u sportskim, kulturnim i političkim (antifašističkim) organizacijama - izdvojivši nekolicinu mladih Jevreja koji su se pred II svetski rat u tome posebno isticali (Hauzer Lipot, Šlezinbger Đerđ - Đurika, Herman Bergl, Huven Margita, pa i Albert Vajs).

Drugi rad u monografskom delu nosi naslov "Genocid nad novobečejskim Jevrejima, 1941-4942. godine". Opisujući progon Jevreja od prvih dana nakon povlačenja jugoslovenske vojske, aprila 1941. godine, autor prati njihovu stravičnu sudbinu sve do 10. maj 1942. godine kad je specijalni kamion, "dušegupka", odvezao poslednju grupu Jevreja put jajinačkih jama, usmrtivši ih uspit izduvnim gasovima, na isti način kako je to neprekidno i svakodnevno činjeno sa jevrejskim ženama i njihovom decom počevši od marta meseca. Jevreji muškarci bili su kao taoci streljani kod Topovskih šupa u Beogradu već u oktobru i novembru 1941. godine. Tako je, izuzev malog broja preživelih na razne načine, na zločinački stravičan način uništena jevrejska zajednica u Novom Bečeju.

Autor nas kroz taj period od oko 13 meseci upoznaje sa zbivanjima od prvih zatvranja Jevreja i njhovog maltretiranja u aprilu 1941. godine, zatvaranja u sinagogi i u magacinu Leo Vajsa, transportovanja šlepovima za Beograd, do stratišta na Jajincima.

Prateći ta zbivanja autor je upečatljivo izložio tragične pojedinačne sudbine većeg broja porodica ili njihovih članova. Blagodareći autentičnim svedočenjima malobrojnih preživelih Jevreja i svedočenjima očevidaca-meštana Novog Bečeja, koja su ovde izvorno navedena, čitalac se ne može oteti snažnom osećanju tragičnosti ne samo jevrejske zajednice u celini, nego i pojedinačnim ljudskim sudbinama Jevreja - naših nekadašjih sugrađana.

Drugu celinu ovog dela čine "Prilozi". Njihov sadržaj neću detaljnije izlagati jer na to dovoljno ukazuju nazivi pojednih podnaslova. Oni glase: Kratak opis jevrejskih porodica koje su živele u Novom Bečeju od 1919. do 1941. godine. Spisak mesta iz kojih su se doseljavale jevrejske porodice u XIX veku, Spisak jevrejskih prodica koje su se odselile iz Novog Bečeja u vremenu od 1883. do 1940. godine, Ugledne jevrejske ličnosti u Novom Bečeju, Pregled zanimanaj od kojih su živele jevrejske porodice u Novom Bečeju, Rekonstruisani spisak deportovanih i ubijenih pojedinaca i porodica novobečejskih Jevreja 1941. godine, Rekonstruisani spisak preživelih pojedinaca i porodica novobečejskih Jevreja, Podaci o novorođenoj deci Jevreja u Novom Bečeju i Vranjevu od 1895. do 1941. godine, Popis jevrejskih brakova u Novom Bečeju i Vranjevu od 1895. do 1941. godine, Osnovni podaci o umrlim Jevrejima u Novom Bečeju i Vranjevu od 1895. do 1941. godine, Lični podaci učenika i njihovih roditelja za period od 1888. do 1898. godine, Lični podaci učenika i njihovih roditelja za period 1900. do 1918. godine, Podaci o jevrejskoj deci u Građanskoj školi u Novom Bečeju od 1908. do 1920. godine, Podaci o učenicim  osnovnih škola i njihovim roditeljima u Novom Bečeju od 1921. do 1941. godine, zatim, Statistički podaci na osnvu opštinskih i školskih matičnih knjiga i Najstariji podaci o Jevrejima u Vranjevu.

Na kraju, iako nije u tesnoj vezi sa delom Branislava Kiseličkog, ponovo ću navesti deo, ali jednog drugog pisma dr Viktora Jordanića upućenog Bati znatno kasnije od na početku pomenutog pisma, odnosno 15. maja 1991. godine. Taj deo glasi: "Nakon toliko genocida kroz sve ove vekove neki su Jevreji molili Boga, ako ga ima, da sada za neko vrijeme izabere drugi narod. Bog ih nije poslušao i genocid je dostigao vrhunac za vrijeme ovog rata... Bog je, umjesto da izabere drugi narod, pomogao da se stvori nova država Izrael u kojem se može živjeti potpuno slobodno i gdje mogu svi Jevreji naći utočište i slobodan i siguran život". Prokomentarisao bih ovih par citiranih redaka ovako: Bog se ipak nije sasvim oglušio o molbu Jevreja da mu neki drugi narod, bar za neko vreme, bude "izabrani narod". Za vreme II svetskog rata Srbi su, po stradanjima i genocidu koji su doživeli, bili slične a u nekim krajevima i istovetne sudbine sa Jevrejima, od Boga "izabranog naroda". I u vremenu sadašnjem hiljade idesetine hiljada Srba doživeli su strahote koje su se dešavale i pre pedeset godina. Da li će im skoro biti kraj zato, daj Bože da se nigde i nikad, ni jednom narodu ne dogode takve strahote zbog kojih bi se, i radi mrtvih i radi živih, morala pisati takva dela poput ovoga što ga je stvorio Branislav - Bata Kiselički.

 

U Novom Sadu, 7. septembra 1992.

mr Sredoje Lalić

Pišite nam...

Sadržaj