Pre pet decenija Novi Bečej je bio poprište jednog od strašnih zločina II svetskog rata.

Posle petomesečnog zatočenja, iz Novog Bečeja je u jednom danu i zauvek nestala Jevrejska zajednica, koja je u našem gradu postojala više od stopedeset godina.

Generacije posle rata nisu mogle ni saznati, ni iskusiti prisustvo ovih ljudi, a oni su za privredni i kulturni razvitak naše sredine bili veoma značajni.

Osećam zato obavezu i dug, pre svega prema svojim prijateljima Jevrejima, a onda i prema njihovim sunarodnicima da zabeležim sve ono što sam u ovom momentu mogao saznati.

Poslednji čas je za to!

Ovu malu monografiju sačinio sam na osnovu raznih podataka koje sam pribavio i obradio u vremenu od šest godina.

Izvori za lične podatke su bili:

  1. Zvanične matične knjige osnovnih škola Novog Bečeja i Vranjeva od 1888. do 1941. godine, kao i podaci iz matičnih knjiga Građanske škole u Novom Bečeju od 1908. do 1920. godine;
  2. Matice knjige rođenih, venčanih i umrlih opština Novi Bečej i Vranjevo, za period od 1895. do 1941. godine;
  3. Registarske knjige zanatskih radnji kao i registar zanatskih pomoćnika i učenika 1932. do 1941. godine Udruženja zanatlija sreza novobečejskog;
  4. Popis trgovačkih radnji iz Registra Trgovačko-industrijske komore u Vel. Bečekereku, objavljene u napisu Milutina Čolića: “Uloga Jevreja u razvoju privrede Banata" - ZBORNIK IV Jevrejskog muzeja u Beogradu;
  5. Za imena streljanih sam koristio podatke iz spomenice SENĆANSKE ŽRTVE 1941-45. a imena preživelih u ratnom zarobljeništvu iz spomenice "IZ ROPSTVA U SLOBODU" - izdate 1981. godine.

Korisne podatke autura, čiji se popis nalazi na kraju osnovnog teksta knjige, a podatke o logorima u Beogradu našao sam u feljtonu Jaša Almulija, koji je objavljen u listu POLITIKA u periodu april-maj 1989. godine.

Mnogo su mi pomogle usluge Lazara - Laze Mečkića, koji mi je pre svega nabavio deo literature o genocidu, a zajedno sa književnikom Bogdanom Čiplićem sačinio prvi spisak novobečejskih jevrejskih porodica po sećanju. Svojim liččnim sećanjima i zalaganjem da se pribave sećanja drugih ljudi, neposredno je pomogao potpunosti ove studije u meri u kojoj je to moguće posle toliko godina.

Značajno i autentično, svojim kvalitetom, doprinela su pisma dr. Viktora Jordanića (ranije Šlezinger), pravnika iz Zagreba, jednog od retkih preživelih ččlanova novobečejske Jevrejske zajednice.

Autentična su bila i svedočenja g-dje Zlate Raičević, dramske umetnice iz Podgorice, koja je bila zatočenik u novobečejskoj sinagogi, kao i Tihomira i Olge Ungar iz Novog Sada koji su ustvari preživeli logoraši sabirnog logora u N. Bečeju.

Posebno korisnu dopunu podataka pružila su mi pisma Rabbi Dr. Zvi Asaria-Helfgotta iz Savzona (Israel), koji je rodom iz Beodre i dobro je poznavao novobečejske Jevreje.

Svesrdnu pomoć mi je pružio dr. Konstantin Vukov, profesor univerziteta iz Budimpešte, koji se rodio i mladost proveo u Novom Bečeju, a družio se sa mnogim Jevrejima N. Bečeja.

Pomogla su mi isto tako sećanja i izjave mojih sugrađana: Nadj Šandora, Čede Tašina, Budai Lasla, Kiselički Mihajla, Mečkić Svetolika, Sekereš Ištvana, Kovačev Bogdana- "Bode - Baje", Stošić Milene, Petraškov Branka, Drapoš Rozalije i Velisavljev Mirjane.

Dragocen za mene bio je opis spasavanja jedine preživele porodice, koja se na vreme otselila iz Novog Bečeja, koje mi je poslala Čurčija Julija (rođ. Šlezinger) iz Beograda. U istu kategoriju podataka spadaju i podaci koje sam dobio usmenim putem od g-dje Niderman Ružice (rođene Naj) iz Subotice, koja je jedini preživeli član porodice Bernata Naja, postradale u pogromu.

 Na osnovu svih tih izvora, sačinio sam tekst koji pokušava da objasni nastanak, razvoj i uništenje Novobečejske jevrejske zajednice.

Ako sam u tome uspeo, odužio sam se uspomeni na moje drugove Bergl Hermana i Šlezinger Đurike koji su svojim hrabrim poklicima, u vreme sumraka i noći Evrope, bili uspravne mete nacističkim puščanim cevima.

Slava hrabro poginulima - mir pepelu Njihovom!

Da se moj tekst pretvori u knjigu - neuništivi spomenik - doprineli su:

  • svojim zalaganjem i stručnim radom  ing. Predrag Dragić iz Novog Bečeja
  • svojim značajnim novčanim prilozima: Rabbi Dr. ZVI ASARIA (Helfgott) iz Savzona- Izrael, Schaffer Gabriel iz Toronta, Canada

 

U Novom Bečeju, septembra 1991. godine

"Nastanak, razvoj i uništenje jevrejske zajednice u Novom Bečeju" naslov je obimnog dela koje je nastalo višegodišnjim trudom Branislava-Bate Kiseličkog. Ovom zamašnom poslu autor je prišao, kako to u uvodnim napomenama objašnjava, zbog osećanja obaveze i duga prema svojim prijateljima Jevrejima iz mladalačkih dana, a onda i prema njihovim sunarodnicima koji su u bližoj i daljoj prošlosti živeli u Novom Bečeju.

Suštinu posla kojem je on pristupio, možda ponajbolje objašnjava gospodin dr Viktor Jordanić, jedan od malobrojnih novobečejskih Jevreja koji su preživeli II svetski rat. U svome pismu, upućenom Bati 8. aprila 1986, pored podataka koje daje o Jevrejima u Novom Bečeju, u jednom posebnom pasusu kaže: "Zadatak koji ste sebi postavili nije lak, ali je uzvišen, vraća vjeru u ljudski integritet. Ako uspijete, Vi i Vaši saradnici će imati veliko duševno zadovoljstvo i moći ćete kazati i osjećati kao veliki rimski pjesnik Horacije - Exegi monumentum - postavili smo spomenik nevinim žrtvama koji su ubijanai bez ikakve krivnje na grozan , neljudski načičn, u vrijeme kad su našom zemljom i najvećim dijelom Evrope vladali zločinci, najveći od svih koje je povijest do tada poznavala".

I, zaista, višegodišnji rad je urodio ne samo naučnim rezultatom u istraživanju i korišćenju raznovrsnih i brojnih izvora podataka i činjenica, nego i nastankom dela koje je duboko prožeto humanističkim duhom. Materijalnih i živih svedoka o postojanju i životu Jevreja u Novom Bečeju sve je manje i gotovo da ih više i nema. Zato i ovo delo izrasta u spomenik njima, i njima - u spomen. Biću ipak toliko slobodan da učinim malu popravku citiranog pasusa dr Jordanića: ovo delo nije samo spomenik Jevrejima - nevinim žrtvama u II svetskom ratu, nego je ono spomenik, trajniji od svakog nadgrobnog kamena, celoj jevrejskoj koloniji u Novom Bečeju, ili jevrejskoj zajednici u Novom Bečeju, kako to autor kaže, i njenom postojanju tokom jednog i po veka.

Iza opšteg naslova dela "Nastanak, razvoj i uništenje jevrejske zajednice u Novom Bečeju" nalazi se delo veoma razuđene strukture, ali u kome se mogu uočiti dve osnovne posebne celine: prva je monografski deo, dakle finalni tekst autora u kome interpretira i ocenjuje izvore i prikukpljene podatke, a druga celina su "prilozi" koja sadrži brojne faktografske tematske preglede pažljivo i detaljno sistematizovanih podataka. Nakon ove dve celine, u posebnom odeljku navedeni su izvori koje je autor koristio u radu, među kojima, zbog svoje autentičnosti, naročito treba pomenuti pisma koja su preživeli Jevreji slali autoru, a koji ih je, veoma umesno, uključio u celinu svoga dela. Na kraju, kao "poseban dodatak", nalazi se spisak svih jevrejskih porodica (i pojedinaca) sa osnovnim podacima o njima, a za period od 1888. do 1941. godine. Svi odeljci zajedno zauzimaju ukupno 378 što s poluproredom, što gusto kucanih stranica teksta. To nam ubedljivo pokazuje da je reč i o veoma obimnom poslu.

Monografski deo čine dva studiozna rada sa naslovima: "Nastanak i razvoj jevrejske zajednice u Novom Bečeju" i "Genocid nad nobvobečejskim Jevrejima".

"Nastanak i razvoj jevrejske zajednice u Novom Bečeju" započinje prikazom geografskih, ekonomskih i demografskih prilika u Novom Bečeju od polovine XVIII veka i pojave prvih doseljenika-Jevreja u Novi Bečej. Autor predočava mnogobrojne teškoće i prepreke koje su ometale proces doseljavanja i dobijanja statusa ravnopravnih gradjana- sve do prvih decenija XIX veka kad su i vlasti Torontalske županije i vlasti Velikokikindskog dištrikta poboljšale svoj odnos prema Jevrejima-doseljenicima. Zanimljivi su podaci o broju doseljenih Jevreja koji su dati posebno za Vranjevo (u kome broj doseljenih Jevreja narasta do polovine prošlog veka, da bi 1910. godine porastao na maksimalni broj od 224 duše). Ovakva demografska kretanja autor razložno objašnjava opštim državnim i društvenim prilikama, ali i sve tolerantnijim odnosom mesnog stanovništva prema doseljenicima, prikazujući pritom mukotrpni put koji su oni morali preći od statusa "toleratus Iudaeus" (građanin sa nepotpunim pravima) do "inkolata" (stalno nastanjivanje sa potpunijim gradjanskim pravima).

Demografska kretanja Jevreja u Novom Bečeju i Vranjevu obrađena su sa raznovrsnih stanovišta, sa stanovišta ukupnog broja doseljenih i odseljenih Jevreja, sa stanovništa mesta iz kojih su se doselili i mesta u koja su se odselili, zatim, sa stanovnšta broja brakova i bračnih veza, njihovom natalitetu i mortalitetu, sa stanovišta zanimanja i ekonomskog prosperiteta, školovanja dece itd.

Pod posebnim podnaslovima su delovi koji su posvećeni ulozi Jevreja u privrednom razvoju Novog Bečeja (sa iscrpnim prikazivanjem različitih vidova njihove zanatlijske, trgovinske, industrijske, bankarske i druge aktivnosti), zatim o ulozi Jevreja u društvenom i javnom životu, o njihovom verskom životu, sinagogi i groblju.

Prve znakove opadanja broja jevrejskog življa autor nalazi i osvetljava u prvoj deceniji ovog veka, te je društvenim prilikama i načinu života jevrejske zajednice posvećen poseban deo teksta sa podnaslovom "Prve dve decenije XX veka". Sličan postupak osvetljavanja svih aspekata položaja i života jevrejske zajednice u Novom Bečeju, autor je primenio i u delu teksta sa podnaslovom "Jevrejska zajednica u Novom Bečeju od 1919. do 1941. godine". Tu su dati podaci i objašnjenja o seobi izvesnog broja Jevreja iz Novog Bečeja, o nastajanju snažnih firmi čiji su vlasnici Jevreji, o učešću mladih Jevreja u sportskim, kulturnim i političkim (antifašističkim) organizacijama - izdvojivši nekolicinu mladih Jevreja koji su se pred II svetski rat u tome posebno isticali (Hauzer Lipot, Šlezinbger Đerđ - Đurika, Herman Bergl, Huven Margita, pa i Albert Vajs).

Drugi rad u monografskom delu nosi naslov "Genocid nad novobečejskim Jevrejima, 1941-4942. godine". Opisujući progon Jevreja od prvih dana nakon povlačenja jugoslovenske vojske, aprila 1941. godine, autor prati njihovu stravičnu sudbinu sve do 10. maj 1942. godine kad je specijalni kamion, "dušegupka", odvezao poslednju grupu Jevreja put jajinačkih jama, usmrtivši ih uspit izduvnim gasovima, na isti način kako je to neprekidno i svakodnevno činjeno sa jevrejskim ženama i njihovom decom počevši od marta meseca. Jevreji muškarci bili su kao taoci streljani kod Topovskih šupa u Beogradu već u oktobru i novembru 1941. godine. Tako je, izuzev malog broja preživelih na razne načine, na zločinački stravičan način uništena jevrejska zajednica u Novom Bečeju.

Autor nas kroz taj period od oko 13 meseci upoznaje sa zbivanjima od prvih zatvranja Jevreja i njhovog maltretiranja u aprilu 1941. godine, zatvaranja u sinagogi i u magacinu Leo Vajsa, transportovanja šlepovima za Beograd, do stratišta na Jajincima.

Prateći ta zbivanja autor je upečatljivo izložio tragične pojedinačne sudbine većeg broja porodica ili njihovih članova. Blagodareći autentičnim svedočenjima malobrojnih preživelih Jevreja i svedočenjima očevidaca-meštana Novog Bečeja, koja su ovde izvorno navedena, čitalac se ne može oteti snažnom osećanju tragičnosti ne samo jevrejske zajednice u celini, nego i pojedinačnim ljudskim sudbinama Jevreja - naših nekadašjih sugrađana.

Drugu celinu ovog dela čine "Prilozi". Njihov sadržaj neću detaljnije izlagati jer na to dovoljno ukazuju nazivi pojednih podnaslova. Oni glase: Kratak opis jevrejskih porodica koje su živele u Novom Bečeju od 1919. do 1941. godine. Spisak mesta iz kojih su se doseljavale jevrejske porodice u XIX veku, Spisak jevrejskih prodica koje su se odselile iz Novog Bečeja u vremenu od 1883. do 1940. godine, Ugledne jevrejske ličnosti u Novom Bečeju, Pregled zanimanaj od kojih su živele jevrejske porodice u Novom Bečeju, Rekonstruisani spisak deportovanih i ubijenih pojedinaca i porodica novobečejskih Jevreja 1941. godine, Rekonstruisani spisak preživelih pojedinaca i porodica novobečejskih Jevreja, Podaci o novorođenoj deci Jevreja u Novom Bečeju i Vranjevu od 1895. do 1941. godine, Popis jevrejskih brakova u Novom Bečeju i Vranjevu od 1895. do 1941. godine, Osnovni podaci o umrlim Jevrejima u Novom Bečeju i Vranjevu od 1895. do 1941. godine, Lični podaci učenika i njihovih roditelja za period od 1888. do 1898. godine, Lični podaci učenika i njihovih roditelja za period 1900. do 1918. godine, Podaci o jevrejskoj deci u Građanskoj školi u Novom Bečeju od 1908. do 1920. godine, Podaci o učenicim  osnovnih škola i njihovim roditeljima u Novom Bečeju od 1921. do 1941. godine, zatim, Statistički podaci na osnvu opštinskih i školskih matičnih knjiga i Najstariji podaci o Jevrejima u Vranjevu.

Na kraju, iako nije u tesnoj vezi sa delom Branislava Kiseličkog, ponovo ću navesti deo, ali jednog drugog pisma dr Viktora Jordanića upućenog Bati znatno kasnije od na početku pomenutog pisma, odnosno 15. maja 1991. godine. Taj deo glasi: "Nakon toliko genocida kroz sve ove vekove neki su Jevreji molili Boga, ako ga ima, da sada za neko vrijeme izabere drugi narod. Bog ih nije poslušao i genocid je dostigao vrhunac za vrijeme ovog rata... Bog je, umjesto da izabere drugi narod, pomogao da se stvori nova država Izrael u kojem se može živjeti potpuno slobodno i gdje mogu svi Jevreji naći utočište i slobodan i siguran život". Prokomentarisao bih ovih par citiranih redaka ovako: Bog se ipak nije sasvim oglušio o molbu Jevreja da mu neki drugi narod, bar za neko vreme, bude "izabrani narod". Za vreme II svetskog rata Srbi su, po stradanjima i genocidu koji su doživeli, bili slične a u nekim krajevima i istovetne sudbine sa Jevrejima, od Boga "izabranog naroda". I u vremenu sadašnjem hiljade idesetine hiljada Srba doživeli su strahote koje su se dešavale i pre pedeset godina. Da li će im skoro biti kraj zato, daj Bože da se nigde i nikad, ni jednom narodu ne dogode takve strahote zbog kojih bi se, i radi mrtvih i radi živih, morala pisati takva dela poput ovoga što ga je stvorio Branislav - Bata Kiselički.

 

U Novom Sadu, 7. septembra 1992.

mr Sredoje Lalić

Banat, velika i plodna ravnica, ali gusto prošarana močvarama i rečnim rukavcima, postala je u drugoj polovini XVIII veka poprište migracije raznih naroda. Starosedelački narodi Srbi i Mađari bili su, posle velikih austro-turskih ratova i epidemija kuge, veoma razređeni, a prostrane oblasti bile su prazne, pa su tadanje vlasti preduzimale mere da se one popune i da se u njima stabilizuje stanovništvo (Dušan Popović: Srbi u Banatu - str. 56-57).

Naseljavali su se Mađari i Srbi iz udaljenijih krajeva, a bilo je i direktne kolonizacije koje je vršio austrijski dvor dovodeći iz vrlo udaljenih krajeva Nemce, Francuze, Slovake, Španjolce i druge narodnosne grupe (Lazar Mečkić: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju - str. 47-48).

Snaženje privrednih potencijala Banata izazivalo je potrebu prisustva preduzimljivih i sposobnih organizatora privrede i razmene. Zbog toga je već sredinom XVIII veka počelo sporo i oprezno deseljavanje Jevreja iz Austrije, Gornje Mađarske, Slovačke, Šlezije, Galicije i Poljske u banatske gradove i sela (Dragoljub Čolić: Učešće Jevreja u razvoju privrede Banata - str. 112).

Govoreći o počecima naseljavanja Jevreja u Banatu, Dragoljub Čolić u svojoj ne objavljenoj monografiji banatskih jevreja ističe mnogobrojne prepreke koje su u to doba činile vlasti na svim nivoima: od opštinske i sreske, do županijske i državne (Dragoljub Čolić: ibid. str. 111-112).

Međutim, proces naseljavanja se ipak nastavljao, pa je napr. grad Veliki Bečkerek već od 1747. godine dobio svoje prve, registrovane stanovnike Jevreje (Dragoljub Čolić: Učešće Jevreja u razvoju privrede Banata - str. 113).

Nemamo podataka o vremenu doseljavanja Jevreja u Novi Bečej i Vranjevo, ali mirne duše možemo prihvatiti mišljenje D. Čolića, da su se, odprilike u drugoj polovini XVIII veka pojavili prvi doseljenici. Proces doseljavanja išao je sporo, jer se u oba mesta teško dobijao status ravnopravnog građanina sa jednakim pravom na rad (Lazar Mečkić: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju - 57-58).

Naime, zvanično odobrenje za naseljenje – “INKOLAT” mogao je dobiti samo onaj Jevrejin koji se prethodno dokaže kao dobar privrednik i ispravan građanin (Drag. Čolić: ibid. str. 112).

Otežavali su njihovo deseljavanje i starosedeoci koji su bili puni nepoverenja i verske netrpeljivosti. Za njihovu, još nedovoljno razvijenu svest lako su se lepile priče o tajanstvenim verskim obredima Jevreja, koji krvlju hrišćanske dece treba da poprskaju temelje svojih sinagoga (B. Čiplić: Oproštaj s Rahavom - Bgd. 1960. - str. 13)

"... Oderana je žinagoga, lep joj je spao, samo se crvekasta boja drži.

Inoverija kaže da je to od krvi hrišćanske

kojom smo temelje morali da poprskamo kad smo je zidali –

onako kako to naš bog čivutski traži."

Te su predrasude širili i zlonamerni trgovci i zanatlije iz mesta, koji su se bojali konkurencije spretnih i mudrih jevrejskih preduzetnika koji su uvek malim bili zadovoljni, a ulagali su veliki trud da mušteriju zadovolje (D. Čolić: ibis. str. 112).

Zbog svih tih razloga Jevreji u Novom Bečeju i Vranjevu bili su retki, a mnogi od njih živeli su polulegalno po malim zaseocima u okolini, čekajući svoju priliku da se “ubace” u Vranjevo i Novi Bečej. Tek od početka XIX veka nalazi se o njihovom doseljavanju nešto više podataka.

Naime, i županijske vlasti i one u Dištriktu, sve do kraja XVIII veka otežavale su doseljavanje Jevreja, a od početka XIX veka zapaža se promena odnosa prema njima, jer se steklo iskustvo da je doseljavanje ovih vrednih i preduzimljivih ljudi povoljno uticalo na poboljšavanje organizovanosti privrednog života, što je bila osnova za svaki dalji napredak Banata.

Zato se u dokumentima toga vremena počinju češće susretati jevrejska imena. Oni su se postepeno doseljavali prvo u manja sela i zaseoke, pa su se postepeno kretali ka većim privrednim centrima. U svom delu VELIKOKIKINDSKI DIŠTRIKT Vasa Stajić navodi niz takvih slučajeva.

U pomenutom delu Vase Stajića zapaža se pominjanje Jevreja u Vranjevu dosta kasno, iako u Dištriktu već uveliko žive i pominju se Jevreji u drugim sredinama. Tako on navodi primer Jevrejina Moritza iz Kikinde, po zanimanju krčmara, koji je 31. januara 1791. godine optužen za uvredu nanetu beležniku Kikinde, Srbinu, a 14. juna 1793. optužen je u Kikindi Jevrejin Filip Volf, zbog krijumčarenja vina, 19. oktobra iste godine molio je Jevrejin Mihael Majtinski iz Krstura da se skine sekvestar sa njegove kuće i nepokretnosti... 31. maja 1802. selo Taraš tuži svog Jevrejina Rozencvajga da drži mnogu stoku, a neće da plaća popašu... Međutim, prvi citat koji se odnosi na Vranjevo, nalazimo tek u 1834. godini kada je Jevrejin Herman Polak iz Berega tražio inkolat u Vranjevu, sa pozivom na to da je toj varošici činio razne usluge. Iste godine pominje se Jozef Kraus, kao Jevrejin koji već preko dvadeset godina živi u tom selu, kao miran i pošten čovek... Ako bi smo doslovno tumačili ovaj citat, to bi značilo da je dotični Jozef Kraus oko 1810. godine već bio stanovnik Vranjeva, a sigurno nije bio jedini, jer smo već pomenuli da je Jevreja bilo u okolnim selima od samog početka XIX veka. Tome ide u prilog i činjenica da je jevrejsko groblje u Vranjevu utemeljeno 1825. godine, što svakako nije moglo biti učinjeno, dok u Vranjevu nije bilo bar 10-15 porodica (L. Mečkić: Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju – 58).

Ima tu i nečeg nedovoljno poznatog, jer sam Vasa Stajić navodi: “Jedno ne razumemo zasad. Već ima Jevreja i u Kikindi i po selima Dištrikta, a ipak, kad god koji Jevrejin zatraži inkolat (pravo da se nastani), odbija se s pozivom na više naredbe, po kojima Jevrejin nije kvalifikovan da dobije inkolat. Možda to znači: drugo je “stanovnik” a drugo “toleratus Iudaeus”.

Sve ovo navodi na zaključak da se naseljavanje Jevreja u mestima Dištrikta odvijalo stihijski i da su naseljenici, verovatno prvo morali preći jedan status “toleratus Iudaeus”, što će reći neke vrste prava naseljenja, ali bez potpunih građanskih prava. Smatraćemo zato da su prvi naseljenici Jevreji u Vranjevo doselili kad i u ostala mesta Dištrikta, a to je sam kraj XVIII i početak XIX veka. Ovo utoliko pre što je Vranjevo u to vreme bilo u svom trgovačkom usponu, kao centar izvozne trgovine Dištrikta. Može se, s pravom pretpostaviti da je Vranjevo bilo naseljavano Jevrejima u isto vreme kad i Kikinda.

Iz podataka do kojih smo mogli doći za XIX vek, vidi se da je broj Jevreja u prvoj polovini tog veka bio u Vranjevu u porastu, a da je taj broj na kraju veka naglo opao: od šezdeset duša 1851. godine do četiri duše 1900. godine. Iz raspoloživih podataka o brojnom stanju Jevreja u Novom Bečeju i Vranjevu možemo vršiti upoređenja:

  1825. 1851. 1870. 1900. 1910. 1931.
Vranjevo 24 60 ? 4 4 4
Novi Bečej ? ? 190 178 224 136

Ovo opadanje se verovatno može dovesti u vezu sa preseljavanjem Jevreja u novi Bečej jer su se u Novom Bečeju u poslednjim dekadama XIX veka dinamizirali privredni tokovi i poboljšali uslovi za preduzimljive trgovce. Tome je svakako doprinosila i činjenica što je Novi Bečej bio mesto naseljeno mnogo više mađarskim življem, prema kojima su Jevreji osećali veću bliskost. Mi nemamo jasnu sliku o tome kako se stvarala novobečejska jevrejska zajednica ali imamo razloga da pretpostavimo da je za Novi Bečej i Vranjevo to učinjeno verovatno zajedno.

Pretpostavku o zajedničkom stvaranju verske zajednice jevreja Novog Bečeja i Vranjeva zasnivamo na činjenici što je jevrejsko groblje utemeljeno u Vranjevu 1825. godine, dok u Novom Bečeju jevrejskog groblja nikada nije bilo. Može se pretpostaviti isto tako da je u Vranjevu u to doba bilo bar 20-30 porodica, a možda u Novom Bečeju sličan broj. Međutim, početkom XX veka velika većina Jevreja živela je u Novom Bečeju.

O samom naseljavanju Jevreja u Novom Bečeju u ovom momentu nemamo niti arhivskih, niti istorijskih podataka. Pošto je Novi Bečej bio u županijskoj jurisdikciji, uslovi naseljavanja nisu morali biti isti kao u Vranjevu, a verujemo da su oni bili rigorozniji sve do 1840. godine, kada je na Državnom saboru u Požunu donesen XXIX Zakonski članak kojim se Jevrejima “... priznaje pravo boravka svuda po Ugarskoj, Hrvatskoj i Slavoniji, ako su u Ugarskoj rođeni i ako su na zakonski način dobili inkolat, a u moralnom pogledu im se ništa ne može zameriti”.

U osnovi možemo predpostaviti da je naseljavanje i u Novom Bečeju počelo nešto posle onog u Velikom Bečkereku, jer je i Novi Bečej u to doba bio interesantan, kao centar jake izvozne trgovine. Sigurno da je i tu bilo sličnih ometanja kao što su ona navedena za Vranjevo, te da je bilo više onih Jevreja koji su bili “toleratus Iudaeus”, a to će reći sa nepotpunim građanskim pravima i sa ograničenjima u pogledu mogućnosti za trgovinu ili neke druge oblike privređivanja.

Na osnovu svega što smo gore izneli služićemo se postavkom da su Jevreji u Novom Bečeju i Vranjevu doseljavali počev od devedesetih godina XVIII veka, a da je sredinom druge decenije XIX veka bila formirana verska opština, pošto je ona bila sposobna da 1825. godine stvori svoje groblje.

Ovakvoj pretpostavci ide u prilog i nedovoljno proverena činjenica da je u Vranjevu postojala sinagoga početkom XX veka. Naime, od dva devedesotogodišnjaka: Sekereš Ištvana - starijeg i Mojicki Slavka iz Vranjeva, potiču izjave da su se oni kao deca osnovnoškolskog uzrasta (do 10 godina) igrali u porti jevrejske crkve u Vranjevu. To se odnosi na vreme 1900.-1910. godine. Izjave su davali odvojeno, a obojica su identično tvrdili da je crkva bila vrlo mala i neugledna, a da je porta (crkveno dvorište) bila vrlo velika i pogodna za dečju igru. Isto su tako obojica jednako tvrdili da je ona prestala sa radom u vreme kada su oni završili osnovnu školu, a to je oko 1910. godine. Sećanja Mojicki Slavka spominju da se u toj maloj crkvi okupljalo 20-30 duša uglavnom siromašnog stanja, a da su neki od ovih ljudi u sezoni okopavali kukuruze kod bogatih seljaka (Izjave Sekereš Ištvana - starijeg i Mojicki Slavka - PRILOZI: Izjave i svedočenja. Možemo da pretpostavimo da je ova mala bogomolja bila prva i da je ona u to doba služila i Jevrejima Novog Bečeja, pošto je sinagoga u Novom Bečeju podignuta 1865. godine, a teško je poverovati da su Jevreji u ova naša dva mesta bili bez bogomolje do tog vremena. Ovo utoliko pre što je groblje osnovano još 40 godina ranije.

Pomenuta sećanja o nekoj vrsti sinagoge u Vranjevu mogu biti tačna jer se sve do 1900. godine u podacima o broju Jevreja u Vranjevu pojavljuju brojevi između 24 i 37 duša, dok je od 1910. godine taj broj iznosio svega četiri. Iz podataka matičnih knjiga opštine Vranjevo vidljiva je ta mala brojnost. Tako se u Vremenu od 1895.-1910. godine rodilo svega petoro dece, a do 1941. godine svega još 2 deteta. To sigurno pokazuje da su Jevreji planski napuštali Vranjevo i preseljavali se u Novi Bečej i druga mesta, gde su uslovi za njihov posao bili bolji.

Treba, na kraju, reći još nešto. Podaci o utemeljenju groblja dobijeni su od Saveza jevrejskih opština, a donekle odudaraju od onog što nalazimo u knjizi Vase Stajića o brojnom stanju Jevreja u Vranjevu. Naime, u petnajstom poglavlju svoje knjige VELIKOKIKINDSKI DIŠTRIKT navodi se da je Ludovikus Nađ u svojim Noticijama iz 1825. godine - a to je godina kada je groblje osnovano - dao podatak da je te godine u Vranjevu bilo 24 jevrejske duše!? (Vasa Stajić: VELIKOKIKINDSKI DIŠTRIKT - XV "Stanovništvo i narodnosti"). Ako su tu obuhvaćeni i ljudi i žene i deca i starci, onda je tu moglo biti manje od 10 porodica? A zar je moguće da je materijalno stanje i društveni ugled tih Jevreja bio toliki da oni ostvare takav jedan poduhvat? Polemiku ne možemo nastaviti, jer, uostalom mi ne znamo po kom su se kriterijumu u to doba vršili propisi i da li je možda bilo i takvih stanovnika koje tadanji popisi, namerno ili slučajno nisu obuhvatali.

Smatramo zato da je to problem koji bi trebalo izučiti na osnovu drugih pokazatelja, a sa naglašenom potrebom da se pronađu neki podaci o naseljavanju Jevreja u Novom Bečeju, jer je sasvim moguće da su doseljeni Jevreji obrazovali crkvenu opštinu jedinstvenu za oba mesta, pa da je i groblje tako nastalo.

Pošto nemamo direktnih i verodostojnih podataka o tome kako su se i kada formirale jevrejske zajednice u Novom Bečeju i Vranjevu, pomoći ćemo se podacima opštinskih matičnih knjiga tih opština od godine 1895. do 1941., kao i školskih matičnih knjiga osnovnih škola 1888.-1941., jer su podaci iz tih zvaničnih knjiga ipak kakvo-takvo merilo razvoja i brojnosti stanovništva. Naime, u tim podacima nećemo moći da prikažemo jevrejske porodice koje nisu imale rađanja, venčanja, umiranja i dece u školi.

Posmatraćemo iz ovih podataka, na posredan način, i puteve doseljavanja i njegove učesnike obraćajući pri tome posebnu pažnju na prethodnu generacije - roditelje. To je naročito interesantno u poslednjoj deceniji prošlog veka, kada se zajednica Jevreja uglavnom u našim mestima stabilizovala.

Ako uporedimo imena mesta roditelja, koja uglavnom pokazuju pravac doselenja porodice, zapazićemo čitavu gradaciju udaljenosti. Mesta doselenja su bila: iz sreza: Beodra, Kumane i Melenci; iz Banata: Mokrin, Bašaid, Padej, Kneževac, Veliki Bečkerek, Klek, Krstur, Omoljica, Sent-đurađ, Modoš i Kovin; iz Bačke: Senta, Kanjiža, Topola, Bač. Petrovo selo, Stari Bečej, Bačko Gradište, Torža, Kovilj, Sirig i Stanišić. Iz ostalih delova Austro-Ugarske doseljenici su bili iz 23 raznih mesta (PRILOZI: Popis mesta iz kojih su jevrejske porodice doselile).

Kad se posmatraju mesta porekla supružnika koji su u Novom Bečeju i Vranjevu sklopili brakove zapaža se proces smirivanja seoba, početkom XX veka. Tako je od 13 brakova sklopljenih 1895.-1899. godine, od 7 parova oba supružnika su bila sa strane, kod 5 parova po jedan supružnik je bio iz Novog Bečeja, a samo kod jednog bračnog para oba su supružnika bila iz Novog Bečeja, odnosno Vranjeva. U periodu 1900.-1910. godine nije bilo uopšte slučajeva da su oba supružnika bila sa strane, kod 10 parova jedan od supružnika je bio sa strane, a kod 8 parova oba su supružnika bila iz mesta. Po svim procenama to je period kada se jevrejska zajednica formirala i stabilizovala (PRILOZI - Popis brakova 1895. - 1941.).

Ako bismo hteli da ustanovimo precizno brojnost jevrejske zajednice u N. Bečeju (zajedno sa Vranjevom), to nam nije moguće. Jedan od bitnih razloga za to jeste veliki fluktuacija jevreja, što je bilo posledica njihove želje da se kreću ka privredno prosperitetnijim sredinama, koje bi ujedno bile i tolerantnije prema njima.

Velika rasutost toga naroda uopšte, ogleda se u činjenici da su oni i pored relativno malog broja od 76.654 duša, koliko je Jevreja bilo pre rata, bili raspoređeni po celoj Jugoslaviji (Enciklopedija Jugoslavije - JLZ - sveska IV).

Zbog toga u podacima za Novi Bečej i Vranjevo u toku poslednjih 150 godina nalazimo veoma različite podatke (PRILOZI: Statistički pregledi - brojno stanje). Mi ćemo operisati podatkom da ih je u Novom Bečeju (sa Vranjevom) u poslednjoj deceniji njihovog postojanja u našem gradu bilo oko 180 duša, odnosno oko 60 porodica. U celoj pak crkvenoj opštini, koja je obuhvatala još Beodru i Kumane, bilo ih je 204. To je poslednji zvanični podatak koji je objavio Jevrejski narodni kalendar za 1940-41. godinu.

Iako nam podaci iz matičnih knjiga ne mogu prikazati sve činjenice o ukupnom jevrejskom stanovništvu, ovi nam podaci ipak mogu naslikati životni puls velike većine stanovnika jevrejske narodnosti, jer prikazuju broj rođenih, venčanih i umrlih jedinki. Podaci ne obuhvataju porodice i lica gde nije bilo ovih porodičnih događaja, a taj broj je veoma teško proceniti.

Pregledaćemo zato i uporediti podatke ovih knjiga, jer ono što je u njima zapisano, to je neosporno tačno.

U matičnim knjigama rođenih opština Novi Bečej i Vranjevo vidljivo je sledeće:

Za poslednjih 45 godina, koliko je vođena državna evidencija, u oba mesta rodilo se ukupno 160 dece, od čega ogromna većina - 153 dece - u Novom Bečeju. Zbog toga su nam podaci o Novom Bečeju kao naselju indikativniji. Poznato je naime da su Novi Bečej i Vranjevo bili veoma različita mesta, bez obzira na njihovu neposrednu blizinu, te da je njihov smer privrednog razvitka bio bitno drugačiji, pa je Novi Bečej i kao privredno raznorodnije, a i dinamičnije mesto za Jevreje bilo pogodnije za posao. Sem toga i sastav stanovništva je u Novom Bečeju više odgovarao, pošto se velika većina Jevreja kod nas osećala kao Mađari, pa im je i maternji jezik bio mađarski. I najzad, mađarska škola u Novom Bečeju bila je mnogo bolja od one u Vranjevu, pa su deca Jevreja iz Vranjeva skoro 100% pohađala osnovnu školu u Novom Bečeju. Skloni smo zato da većinu podataka posmatramo i upoređujemo uglavnom za Novi Bečej, jer se tu odvijao najveći broj svih događanja, vezanih za Jevreje i Novog Bečeja i Vranjeva.

U toku već pomenutih 45 godina broj novorođene dece u jednoj godini veoma se razlikovao. Od 1896. godine kada se Jevrejima u Novom Bečeju rodilo 16-toro dece, pa do 1933. godine kada je prvi put zabeleženo da od 218 beba koje su se rodile u Novom Bečeju ni jedna nije bila jevrejska, broj novorođenčadi se jako razlikovao. Sve do I svetskog rata broj novorođene dece se kretao između tri i šest, sa posebno velikom razlikom u godinama: 1896.-toj, kada se rodilo 16 jevrejskih beba od ukupno 370 svih novorođenčadi u Novom Bečeju (4,32%) kao i godine 1904., kada se rodilo 10 beba od ukupno 338 (2,95%). Međutim, posle I svetskog rata broj novorođene dece kretao se od 1-3 i iznosio je u procentima 0,55% do 1,65% od sve rođene dece u Novom Bečeju.

U godinama: 1933., 1935., 1938., 1939. i 1940.-toj nije bilo jevrejske novorođenčadi. To su svakako već znaci da se osećala psihoza straha od mogućnosti rata. Poslednje jevrejsko dete rođeno u Novom Bečeju jeste: BERGER LADISLAV - LASLO, sin ALFREDA BERGERA, trgovca i majke GABRIELE. Njegov datum rođenja je 19. 01. 1941. godine (PRILOZI: Statistički podaci o novorođenoj deci).

Brakovi novobečejskih Jevreja sklapali su se uglavnom na dva načina. Ili su to bili brakovi koji su prirodno proizašli iz ljubavnih veza mladih, kako je to uglavnom bilo u zadnjim decenijama, ili su to bili brakovi iz računa koje su sklapali više roditelji ili staratelji, kako bi mladima obezbedili materijalnu sigurnost. Brakovi su bili uglavnom sa supružnikom jevrejske narodnosti, a za celo vreme bilo je svega pet slučajeva da je jedno od supružnika bilo druge nacionalnosti, odn. vere. Brakovi su često bili uzrok doseljavanja ili odseljavanja, a bivali su nekad vezani za nasleđivanje trgovačke radnje ili zanata. Otuda proističe podatak da je za celo vreme u kome se vodila zvanična evidencija od svih brakova, 45 bilo samo zaključeno u Novom Bečeju, a da su posle toga mladenci živeli na strani (PRILOZI: Popis brakova i Spisak Jevreja koji su zaključili brak u Novom Bečeju a nisu živeli).

U vremenu od 46 godina u Novom Bečeju i Vranjevu je sklopljen 81 brak, a poslednji od njih je bio brak između NAJ MARGITE, ćerke NAJ BERNATA, trgovca iz Novog Bečeja i ŠPIRER EUGENA, trgovca iz Budanice, koji je sklopljen 15.08.1940. godine. Ovom broju brakova trebalo bi dodati i brakove novobečejskih Jevreja koji su sklopljeni na strani, ali o tome nemamo nikakvih podataka.

Jevrejski brakovi su bili dosta stabilni, pa ipak je zabeležno da je za 46 godina razvedeno 8, od ukupno 81 zaključenog braka. I ovde je moguće pretpostaviti da je tih razvoda moglo biti više jer nemamo podatke o razvodima koji su se događali van Novog Bečeja.

Na osnovu podataka iz matične knjige umrlih može se zapaziti da se broj umrlih Jevreja kretao od 1 do 6 lica, a da nije bilo umiranja u godinama: 1911., 1924., 1934. i 1935. g. (PRILOZI: Podaci iz matične knjige umrlih).

Interesantno je upoređenje broja umrlih za poslednjih 46 godina 1895.-1941., sa brojem sahranjenih na jevrejskom groblju. Na memorijalnom spomeniku stoji da je tu bilo sahranjeno 239 lica, a pošto je u vremenu od 1895.-1941. godine umrlo 141 lice, to znači da je od ustanovljenja groblja, 1826. godine, pa do početka evidentiranja, (za 70 godina) umrlo 98 lica, što je srazmerno malo, jer je za 46 godina evidentiranja umiralo prosečno skoro 3 lica godišnje, dok je za prethodni period taj prosek iznosio svega 1,4 smrtna slučaja godišnje.

Jedino moguće tumačenje ovih podataka jeste da je jevrejska zajednica u prvoj polovini XIX veka bila malobrojna, te da se tek u periodu sedme decenije jače razvija i brojno rasla što će se dobro videti u poslednjoj deceniji XIX veka.

Ovo se uglavnom poklapa sa činjenicom da je druga polovina XIX veka u Novom Bečeju bila karakteristična po poslednjem uzletu izvozne trgovine putem rečnog saobraćaja, a što će početi da opada jačim nastupom željeznice i pojavom industrijalizacije okolnih gradova: Vlikog Bečkereka, Kikinde i Starog Bečeja.

Kada se izvrši upoređenje broja novorođene dece i umrlih lica, dobija se - na osnovu opštinskih matičnih podataka - pozitivan prirast od 19 lica. Ovo poslednje zvuči paradoksalno - tužno, jer je opšti bilans:

TOTALNO UNIŠTENJE!

Podaci iz matičnih knjiga osnovnih škola u Novom Bečeju i Vranjevu poslužiće nam kao pokazatelj demografskih kretanja jevrejske zajednice u našem gradu, a preglednosti radi podelićemo svoje posmatranje i izlaganje na tri dela:

  • period poslednje dekade XIX veka 1888-1898. g.
  • period prve dve decenije XX veka 1901-1920. g.
  • period poslednje dve decenije 1921-1941. g.

Iz matičnih knjiga od 1888. do 1898. godine daju se zapaziti osnovne karakteristike završnog formiranja zajednice, koja se u to vreme stabilizovala. Broj učenika osovnih škola u poslednjoj dekadi XIX veka kretao se od 31 do 53 (PRILOZI: Podaci o brojnosti učenika 1888-98.). Rekordna godina po broju učenika jevrejske narodnosti bila je 1899-90., kada je u svim razredima osnovne škole bilo 53 učenika, što je u toj školskoj godini iznosilo 8,50% od ukupnog broja osnovaca u Novom Bečeju. Te školske godine u I i II razredu bilo je upisano po 14 učenika Jevreja. Od tih 28 učenika I i II razreda 15-toro je rođeno u Novom Bečeju, a 13-toro je doselilo sa strane. Od ukupnog broja od 53 učenika svih razreda osnovne škole jevrejske narodnosti, 27 se rodilo u Novom Bečeju, a 26 je doselilo iz drugih mesta u N. Bečej. Za tu školsku godinu je karakteristično da je imala dve porodice koje su u školi imale po 4 đaka, a 4 porodice su imale po 3 đaka. Od ukupno 29 porodica čija su deca išla u školu, 12 porodica je imalo po jedno dete a jedanaest porodica je imalo u školi po dva deteta. Taj se odnos u brojnosti pojavio samo jedne školske godine, a ubuduće će se kretati ka povećanju broja porodica sa jedan i dva deteta. To je istovremeno znak da se postepeno smanjuje broj porodica sa mnogo dece.

Za čitav taj period prosek broja đaka po jednoj porodici (među onima koje su imale dece u osnovnoj školi) iznosio je 1,43, a u posebno polodnoj 1889-90. godini 1,83.

Zanimanja kod kojih su porodice živele u toj dekadi najčešće su bila vezana za trgovinu. Trgovci raznih vrsta, trgovački putnici i cenzari činili su više od 56% zanimanja učeničkih roditelja. Na zanatlije je dolazilo oko 12%, na gostioničare 6,5%. To znači da su ove tri grane zanimanja koje imaju odlike samostalnih oblika privređivanja činile tri četvrtine od svih vrsta zanimanja roditelja. Ostatak zanimanja su bili: činovnici, knjigovođe, iznajmljivači kola za prevoz zemlje, direktor i osoblje Senćanske parne pilane, učitelj, kantor, rabin i advokat. Među svim zanimanjima imamo iskazano i jednog nadničara i jednog slugu (PRILOZI: Podaci o učenicima rođenim u N. Bečeju i van njega.).

Može se, dakle, zaključiti da su se roditelji jevrejske dece u velikoj većini opredeljivali (verovatno su na to bili primorani), na takva zanimanja gde su bili samostalni i izdržavali se od sopstvenih sredstava rada a mnogo manje je bilo onih koji su stupali u službu ili u najamni odnos.

Još ćemo razmotriti broj doseljenih porodica jer su u posmatranom periodu one činile nešto manje od polovine svih onih porodica koje su imale decu u školi. Procenat doseljenih porodica se do kraja veka smanjio, ali je on ipak u ukupnom iznosu za celu dekadu 1888-1898. godinu iznosio 40%. Najmanje doseljenih bilo je školske 1896-97. godine - 27% i školske 1897-98. g. - 29% (PRILOZI: Podaci o učenicima rođenim u N. Bečeju i van njega.).

Kao mesta rođenja učenika koji su se doselili u Novi Bečej spominju se 12 naselja Banata, 9 naselja Bačke i 17 naselja iz šire regije Mađarske. Iz banatskih naselja došlo je 37% učenika (najviše iz Beodre, Padeja i Mokrina), iz Bačke 34% (najviše iz Sente, Torže i Stanišića), a 29% iz šire regije južne Ugarske (najviše iz Segedina). Može se dalje zapaziti da su iz Banata i Bačke (sem Sente i Vel. Bečkereka) doseljenici bili uglavnom iz manjih mesta, a iz šire regije bilo ih je iz gradova: Segedin, Budimpešta, Arad, Nađvarad i drugi. Ovi se podaci donekle poklapaju sa podacima iz matičnih knjiga rođenih i venčanih opštine N. Bečej.

Ako uporedno sa ovim podacima posmatramo podatke o porodicama koje su se odselile (PRILOZI: Pregled odseljenih porodica) može se zapaziti sledeće:

  1. Broj odseljenih porodica u prvom periodu 1888-98. iznosio je za 10 godina 45 porodica.
  2. Za period 1900. do 1918. taj broj iznosi 71 porodica.
  3. Za period 1919. do 1940. odseljenih je bilo 43.

To bez sumnje pokazuje da je u prvom periodu bilo više doseljavanja a u drugom periodu više odseljavanja dok se u periodu 1919.-1941. zapaža najmanja kretanja, kako u jednom tako i u drugom pravcu.

Međutim, i ovaj pregled potvrđuje konstataciju da je migracija Jevreja u N. Bečeju bila znatana. Naime, uvek su uspešni ljudi želeli da odu u naprednije sredine, a oni koji tamo nisu uspevali vraćali su se nazad. To bi se verovatno još bolje videlo kada bismo imali podatke o migraciji onih porodica i pojedinaca koji nisu imali dece u osnovnoj školi, što nažalost ostaje zauvek nepoznato. Treba ipak reći da je u zadnje dve decenije postojao jedan stabilan deo jevrejskog stanovništva koji se za Novi Bečej vezao i na taj način pretvorio u prave starosedeoce.

Jasnoće radi dodaćemo da smo ove podatke za učenike obrađivali uglavnom iz knjiga osnovne škole u Novom Bečeju, pošto je u opštini Vranjevo mađarska škola bila izrazito slaba, pa su jevrejska deca pohađala školu u N. Bečeju.

Posmatraćemo sada odgovarajuće podatke o Jevrejima na osnovu školske evidencije u periodu 1901.-1920. godine.

Ovde moramo napomenuti da raspolažemo sa znatno manje podataka jer je školska arhiva iz tog perioda nepotpuna, pa smo odabrali one školske godine, čiji su podaci kompletni. To su školske godine: 1907-08; 1908-09; 1909-10; 1912-13; 1914-15 i 1916-17.

Kada posmatramo brojnost učenika jevrejske narodnosti u godinama prve dve decenije XX veka, zapažamo veliko opadanje u odnosu na prethodni period. Broj učenika osnovne škole Mađara i Srba nije se mnogo promenuo a broj učenika jevreja je prepolovljen.

To je vidljivo iz pregleda za sedam školskih godina, gde je prosek 17,5 učenika za jednu godinu, dok je u poslednjoj deceniji XIX veka taj prosek bio čak 40,8 učenika (PRILOZI: Podaci o broju Jevreja učenika osnovnih škola). To se, verovatno, može povezati sa već iznetim pregledom odseljenih porodica. Nedostaje dovoljno podataka da bi se mogli stvoriti potpuno jasni zaključci o razlozima smanjivanja. Međutim, jedan od razloga svakako je i smanjenje broja dece u jevrejskim porodicama. Porodice sa više od 2 deteta u jednoj školskoj godini skoro su se izgubile, pa je prosečan broj dece na jednu porodicu školskih roditelja u tom periodu iznosio 1,15 - 1,41. Međutim, ukupan broj porodica koje su imale decu u školi isto se tako smanjio. Dok je u prethodnom periodu broj porodica koje su imale decu u osnovnoj školi iznosio od 21 do 31, u ovih pomenutih sedam godina on je iznosio 12 do 14 porodica. U svakoj od posmatranih školskih godina bilo je tri do pet porodica koje su imale po dva đaka, a samo jednom – 1908-09. školske godine zabeležena je porodica Naftali Izidora, trgovca - sitničara, koja je u školi imala tri deteta. To je, u tom periodu, đacima najbrojnija porodica (PRILOZI: Podaci o porodicama koje su imale decu u školi).

Struktura zanimanja od kojih su porodice u ovom periodu živele, menjala se. Povećavao se broj porodica koje su živele od intelektualnih zanimanja: činovnici, knjigovođe, lekari, advokati i sl. zanimanja zauzimanju i do 12% od svih roditelja, 12% iako i dalje dominiraju porodice koje se izdržavaju trgovinom, ugostiteljstvom i zanatima (PRILOZI: Zanimanja roditelja 1900-1920. g.).

Broj porodica koje su imale decu u školi, a čija su se deca rodila u Novom Bečeju variraju od 46% do 75%, a ta se razlika pojavljuje izrazito u dve susedne školske godine: 1908-09. g. - 46%, a školske 1909-10. g. procenat je 75% (PRILOZI: Učenici rođeni u N. Bečeju i van njega 1900-1920). Sve to i u ovom primeru pokazuje stalne promene i migracije koje se talasaju kao nemirno more.

Uporedićemo najzad podatke koji se odnose na poslednje dve decenije života jevrejske zajednice u Novom Bečeju.

U tim podacima zapaža se pre svega dalje opadanje broja jevrejske dece u školi. Taj je broj iznosio najviše 14 učenika u školskoj 1921-22. godini, da bi se u godinama pred II svetski rat smanjio na svega 3-4 učenika (PRILOZI: Broj učenika jevrejske narodnosti 1920-1941).

Ukupan broj dece koja su od 1921. do 1941. godine prošla kroz osnovnu školu iznosio je 50 učenika. Dakle, manje nego u jednoj školskoj godini, već pomenutoj 1889-90., kada je broj dece samo u jednoj školskoj godini iznosio 53. To je ogroman pad.

Tako sada možemo posmatrati opadanje broja dece iskazano kroz prosečn broj učenika za jednu školsku godinu kroz tri pomenuta perioda:

  • za period 1888.-1898. prosečan broj za jednu šk. godinu 40,8
  • za period 1900.-1920. prosečan broj za jednu šk. godinu 17,5
  • za period 1921.-1941. prosečan broj za jednu šk. godinu  6,9

Broj porodica koje su za tih dvadeset godina imale decu u osnovnoj školi iznosi 29. Od ukupnog broja porodica, četiri su imale po tri učenika a jedanaest po dva učenika, dok je preostalih petnaest imalo po jedno dete u školi. Sve su to znaci opadanja brojnosti porodica, čemu je, pored ostalih faktora, u zadnjoj dekadi naročito uticala i ratna psihoza koju je izazvala pojava nacizma i rasizma (PRILOZI: Porodice koje su imale decu u školi 1920-1941. g.).

Ova su kretanja vidljiva i iz podataka na osnovu matičnih knjiga opština Novi Bečej i Vranjevo.

Uporedićemo pokazatelje iz matičnih knjiga za posmatrane periode:

Period Godišnji prosek
novorođenih umrlih venčanih đaka u školi
1896-1900. 7,4 4 2,7 40
1901.1919. 4,0 3,5 1,6 17,5
1920-1941. 1,7 2,3 1,7 6,9

Lako je ovde uočiti da se broj rađanja drastično smanjio, bez obzira što je broj brakova za poslednjih četrdeset godina vrlo malo smanjen.

Jasno je zbog toga zašto je broj Jevreja u N. Bečeju više od trideset godina bio u stagnaciji, pa i opadanju.

Na osnovu do sada poznatih podataka uglavnom se može konstatovati da je postojala stalna fluktuacija stanovnika i da je do 1910. godine broj duša u mestu iznosio oko 200 i preko toga, a posle toga vremena je opadao: 1921. godine na 190, a 1931. godine, u doba ekonomske krize, na 140. Posle te godine broj se povećavao, da bi se do 1940. godine zaustavio na oko 180 duša, koje su tu dočekale sudbonosne dane tragične 1941. godine (PRILOZI: Podaci o brojnom stanju Jevreja u Novom Bečeju). Ovo povećanje broja u poslednjih deset godina nastupilo je i zbog toga što su se mnoge porodice, u očekivanju oluje rata, okupljale i grupisale, očekujući neku zaštitu u svom rodnom ambijentu. Ovo se naročito događalo kod porodica koje su živele u mestima gde se nalazilo mnogo Nemaca, zbog čega je društvena atmosfera za Jevreje postajala nepodnošljiva, dok se to u Novom Bečeju, koji je imao vrlo malo Nemaca, to nije osećalo.

Strana 1 od 10

Sadržaj

Podržite sajt

Ukoliko želite, donacijom, da pomognete razvoj sajta.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak