Grof Karolj Leiningen od Westerburga izdanak je čuvene aristokratske porodice iz Hesena čije poreklo možemo pratiti od kraja XI veka. Rodbinske veze imala je čak i sa engleskom kraljevkom kućom, preko kraljice Viktorije. Porodicu Leiningen obeležavala je činjenica da su mnogi njeni članovi stvarali vojničku karijeru u Habsburškoj monarhiji.

Gróf Leiningen - Westerburg Károly

Jednog dana, u Beču, na carskom balu Karolj Leiningen sreo se sa svojom budućom suprugom novobečejskom groficom Alizom Sissanji sa kojom će sklopiti brak 1844. u Požunu. Miraz sedamnaestogodišnje mlade bio je 2000 jutara zemlje u novobečejskom ataru. Aliza je bila jedna od tri unuke Pavla Hadžimihajla, bogatog grčkog cincarskog trgovca koji je 1798. godine sa 10.000 jutara zemlje kupio novobečejski spahiluk na licitaciji od austrijske krune. Njene sestre bile su Kler i Konstans. Dolaskom u Novi Bečej mladi par započinje da vodi veleposed. Ne malu pomoć u tome imali su od porodice Feher koja im je davala korisne savete, posebno Laslo Feher koji je u arendu držao mnogo zemlje, a poznat je bio i po tome što je prvi u Habsburšku monarhiju, odnosno u Novi Bečej, doneo vršilicu iz Engleske. Aliza je sa Karoljem Leiningenom imala dvoje dece. Ćerka Liza rodila se 1845, a zatim sin Armin 1848. Alizina sestra Kler bila je udata za Lipota Rohoncija i živla je na Bisernom ostrvu, a Konstans je bila udata za sa veleposednika Đulu Urbana. U to vreme, društvo ovim porodicama, ne samo u balovima, lovu i drugom, pravili su veleposednici Karačonji iz Beodre i baron Ciril Bilot iz Tobe.

 Izbijanjem revolucionarnih događaja u Mađarskoj 1848. Karolj Leiningen, kao austrijski oficir, morao se odlučiti da li će braniti interese Mađarske ili će i dalje služiti austrijskoj careini. Odlučio se za prvu varijantu, kao i njegov šogor Lipot Rohonci, te se priključuje mađarskim jedinicama Janoša Damjanića, gde je pri kraju 1848. godine unapređen u majora. Posle više borbi sa Srbima, posebno kod Jarkovca unapređen je u majora, da bi jula 1849. postao general. Posle ruske pomoći austrijskoj carskoj vojsci u gušenju mađarske pobune i bitke kod Vilagoša, mađarska revolucionarna pobuna bila je ugušena. U početku je izgledalo da Rusi neće Austrijancima predati mađarske pobunjene generale među kojima su pored Karolja Leiningena, bili još : Kiš Erne, Poeltenberg Erne, Dessewffy Jožef, Aulich Lajoš, Lahner Đerđ, Terk Ignac, Gašpar Andraš, Nađsandor Jožef, Schweidel Jožef, Knezić Karolj, Damjanič Janoš i Lazar Vilmoš su prebačeni u kazamate u Aradu.

Smrtna presuda pročitana 5 oktobra 1849. godine ujutro u 7 časova, a presuda izvršena sutradan ujutro u 6 časova. Četvorica generala su pogubljena streljanjem dok je nad devetoro generala presuda izvršena vešanjem. Leiningen je bio po redu peti nad kome je smrtna presuda izvršena. Zanimljivo je istaći da je telo svog šogora Đula Urban tajno preneo i sahranio na svom imanju, a kasnije preneto u kriptu jedne crkve 1876. godine. Tek 1974.godine vraćeni su njegovi posmrtni ostaci u Arad da počiva sa svojim mučenicima.

Novobečejci su se svom čuvenom zetu odužili tek 17. septembra 1911. godine kada je u parku u centru grada otkriven bronzani spomenik kojeg je izradio čuveni mađarski skulptor Bele Radnai. Na postolju je pisalo: „Grof Karolj Leiningen od Westerburga mađarski general koji je u Aradu za oslobođenje svoje nove domovine 6 oktobra 1849. godine kao mučenik pogubljen".

Posle Prvog svetskog rata i stvaranja Kraljevine SHS spomenik je uklonjen iz centralnog parka i sklonjen u podrum opštinske zgrade. Prilikom preseljenja Opštinske uprave 1944. godine u Šlezingerovu kuću ( današnja upravna zgrada Potisja ) prenet je i Leiningenov spomenik. Posle toga spomenik je ostavljen zaključan u dvorišnoj šupi. Prilikom rušenja tih nuzprostorija 1954. godine novobečejski arheolog i muzealac Šandor Nađ, znajući umetničku i istorijsku vrednost spomenika obavestio je Zavod za zaštitu spomenika i kulture NR Srbije „da je Leiningenov spomenik od neprocenjive vrednosti" još uvek netaknut. Na žalost, prema nekim svedočenjima, intervencijijom novobečejskog državnog tužioca spomenik je dat mesnom fudbalskom klubu, čija uprava je naložila da se on uništi i proda skupocena bronza zrenjaninskom otpadu, a za dobijene pare kupi sportska oprema.

 

Tekst napisan prema feljtonu Zoltana Kalapiša koji je izlazio u Magyar Szó-u od 6 do 8 oktobra 1995.ngen - Westerburg Károly (1819-1849)

POVODOM 170. GODIŠNJICE ROĐENJA EUGENA NEDIĆA –  DR JENEA SENTKLARAIJA (1843-1925) DOKTORA TEOLOGIJE I NAŠEG ZNAMENITOG ISTORIČARA

Naš poznati istoričar dr Jene Sentklarai rođen je u Vranjevu 21. januara 1843. godine kao Eugen Nedić, od oca Nauma Nedića, Srbina cincarskog porekla, i majke Žofije Salai, Mađarice iz Čantavira. U kući, čija bi današnja adresa bila Svetozara Markovića 24, govorilo se srpskim i mađarskim jezikom.

Dr Jene Sentklarai

Jene Sentklarai (tada još uvek Eugen Nedić) osnovnu školu je završio u Vranjevu, na srpskom jeziku, dok je gimnaziju u Velikom Bečkereku pohađao na nemačkom. Veliku maturu je položio na mađarskom jeziku u segedinskoj pijarističkoj gimnaziji. Bio je aktivan  na polju književnosti, čak je i jedan od osnivača književnog udruženja „Cvetovi nade” (Reményviragok), u Segedinu.  U tom vremenu povećava se njegovo interesovanje za istoriju i arheologiju. Tokom Mađarske revolucije 1848-1849. roditelji mu ostaju bez imovine, tako da je Eugenovo dalje školovanje dovedeno u pitanje. Zbog toga odlazi u Temišvar i tamo pohađa besplatnu školu za sveštenike. Školovanje nastavlja na Naučnom institutu u Budimpešti,  gde završava filozofiju. Doktor teoloških nauka postaje 1866. godine.

U Novom Bečeju (tadašnjem Turskom Bečeju) u katoličkoj crkvi Svete Klare, na dan crkvene slave, takozvani  buč, 1866. godine, postao je sveštenik, a ime je promenio sledeće godine u Jene Sentklarai. Po mišljenju nekih, to je učinio na zahtev svoje majke, a po mišljenju drugih, to je bio pozdrav nagodbi između Austrije i Mađarske.  Istraživanja našeg sugrađanina Ištvana Sekereša takođe potvrđuju taj podatak, te se sa sigurnošću može prihvatiti  1867. godina za promenu prezimena.

Dve godine je proveo u tadašnjim južnobanatskim rudarskim naseljima kao kapelan, a 1868. godine postaje direktor Velikokikindske glavne osnovne škole,  dok u realki predaje književnost i mađarski jezik. Sentklaraijevi javni nastupi počinju 1869. godine u vreme kada postaje predavač filozofije i latinskog jezika u temišvarskoj Glavnoj gimnaziji. Na zahtev porodice Šišanji 1873. godine dolazi u Novi (Turski) Bečej da bi kao sveštenik preuzeo katoličku parohiju, sve do 1893. godine. Iste godine postaje jedan od osnivača Južnomađarskog istorijskog i arheološkog društva, i sekretar istog. Urednik je „Istorijskog mesečnog glasnika“ od 1871. do 1873. godine. Godine 1872. osnovan je u Velikom Bečkereku list „Torontal”, prvobitno nedeljnik, a kasnije dnevni list. Sentklarai učestvuje u njegovom stvaranju od samog početka, da bi 1879. postao njegov glavni i odgovorni urednik. U listu objavljuje članke o lokalnoj istoriji, o arheologiji i folkloru okruženja. U to vreme obilazio je arhive u Beču, Budimpešti, Sremskim Karlovcima, kao i državne i crkvene arhive, gde je vršio temeljna istraživanja. Rezultati tih istraživanja su se dali videti u raznim objavljenim istorijskim i naučnim člancima pisanim na srpskom, mađarskom, nemačkom i rumunskom jeziku.

Na poznatom arheološkom lokalitetu Borđoš u blizini Novog (Turskog) Bečeja Sentklarai je 1875. godine pronašao veliko zemljano utvrđenje, o kojem je opširno referisao u svesci objavljenoj u Temišvaru. Tokom drugog iskopavanja 1879. godine naišao je na 74 bronzana fragmenta koja su predstavljala alate i delove bronzane livnice. Odmah nakon tog otkrića Borđoški nalaz je postao pojam u stručnoj literaturi. O svom trošku je organizovao i izvodio prvo zvanično i naučno arheološko istraživanje kod Arače 1877. godine. Iskopavanja  koja su počela tokom pre podneva pratila su gospoda i zainteresovani ljudi iz Velikog Bečkereka, Melenaca, Franjeva (današnje Vranjevo) i Turskog (Novog) Bečeja. Posle završetka radova Sentklarai je održao predavanje o istoriji crkve Arača, u kome je istaknuto da je Arača najstariji građevinski-istorijski srednjovekovni spomenik na ovim prostorima Južne Ugarske. Prisutnima je prevod na srpski tumačio Đorđe Nikolić, a na nemački poručnik Milenković. Pronađeni arheološki nalazi sa ovog i sledećeg iskopavanja 1878. godine preneti su u Temišvar.

Intenzivno i sa uspehom je radio i na drugim južno-ugarskim lokalitetima, u Banatu i Bačkoj. Prilikom pisanja istorije Zrenjaninskog (Bečkerečkog) utvrđenja mnogo se bavio i istorijskom prošlosti našeg Grada na Tisi.  Pisane tragove o prošlosti Novog (Turskog) Bečeja i Vranjeva nalazimo u njegovim raznim naučnim i istorijskim radovima, ali samo u fragmentima. Nažalost, ostavio nas je bez kapitalne istorijske monografije našeg mesta.

Posle odluke Ministarstva trgovine 1889. godine, po kojoj se korito Tise premešta za nekoliko kilometara od Novog Bečeja, građani našeg mesta su brzo reagovali; paralelno sa dopisom poslali su i tročlanu delegaciju u Peštu, na čelu sa dr Jene Sentjklaraijem. Zahvaljujući sposobnostima članova delegacije, Ministarstvo je uvažilo njihove molbe i argumente te je Novi Bečej i dalje ostao naslonjen na reku Tisu koje se nikada neće odreći. Nekrolog koji je napisao povodom smrti dr Vladimira Glavaša, 1909. godine, za nas veoma značajan, objavljen je u Južnomađarskom glasniku sa dragocenim opisom i podacima o našem velikom narodnom dobrotvoru.

Preko Čehoslovačke, Švajcarske i Nemačke 1899. godine putuje za Francusku na svetsku izložbu koja se održavala u Parizu. Iskoristivši blizinu Engleske posetio je London, gde se zadržao duže vreme. Posle ovih putovanja objavio je putopis pod naslovom „Slike sa obrazovanog zapada”.

Jene Sentlarai je 1882. godine primljen za dopisnog člana Mađarske akademije nauka. Već godinu dana kasnije, 1883, kao docent, predavao je najnoviju istoriju na Budimpeštanskom univerzitetu. Za dopisnog člana Srpskog učenog društva izabran je 1885, a Matica srpska ga bira za počasnog člana 1910. godine. Priznanje mu stiže i iz rodnog mesta – Vranjevo ga 1916. godine bira za počasnog građanina.

Njegovi značajni radovi su „Sto godina iz istorije Južne Ugarske“, te istraživanja: „Uspomene iz istorije mađarskih Srba“, „Srpski manastiri na teritoriji Mađarske“, „Seobe Vlaha na teritoriji južne Ugarske u XVIII veku“, „Istorija dunavskih flotila“, „Utvrđenje Bečkerek“, „Spomenici i ostaci ruševina zgrada u Čanadskoj županiji“, „Torontalska drevna naselja duž Tise“ itd.

Zahvaljujući izvanrednom poznavanju srpskog, mađarskog, nemačkog, rumunskog, francuskog, slovačkog, latinskog i staroslovenskog jezika, bez ikakvih problema je proučavao raspoložive istorijske izvore na prostorima južne ugarske. Velike zasluge ima u proučavanju i pisanju istorije Mađara, Srba, Nemaca i Rumuna u XVIII veku. Tokom svog boravka u Temišvaru aktivno učestvuje u osnivanju kulturnih institucija. Kao aktivan član Mađarske akademije nauka daje svoj neprocenjivi doprinos Istorijskom odboru i Istorijskom društvu, Istorijskom i književnom odeljenju udruženja Sent Ištvan, Arheološkom društvu, Društvu heraldike i genealogije. Bio je i član i predsednik literarnog društva Aranj Janoš u Južnoj Ugarskoj.

Dr Jene Sentklarai je imenovan za čanadskog kanonika 1893. godine, a za opata 1895. godine. Umire u Temišvaru kao veliki prepošt čanadskog kanona u 82. godini života, 12. oktobra 1925. godine.

Sahranjen je u suterenu temišvarske katedrale.

 

Korišćena literatura:

Zrenjaninski arhiv, Arhiva Novobečejske katoličke parohije, Šamu Borovski, Jožef Belovai, Zoltan Kalapiš-Életrajzi kalauz 2002, 2003, Zoltan Kalapiš-Történelem a föld alatt, 1995, Banatski istoričar-dr Jene Sentklarai, Borbeni Novobečejci-Endre Ištvanfi, Ištvan Sekereš Gelert-Letopis 2009

U sada, već oronuloj kući u ulici Žarka Zrenjanina br. 6 (pored opštinskog zvanja) u N. Bečeju, živela je plemićka porodica Kostović. Došavši u Vranjevo kao žitarski trgovac deda Ognjeslava - Jovan stvorio je svojim poreklom i vezama, za ono vreme, veliko bogatstvo. Sin mu Stevan, otac Ognjeslava, rođen je u Vranjevu gde je nastavio da se bavi žitarskom trgovinom. Izgradivši žitarske magazine pored Tise, banatsku pšenicu plasirao je preko svoje izvozno-trgovačke radnje u Budimpešti širom Monarhije. Prema istraživanjima M. Stanisavljeva došlo se do podataka da su Stevanovi sinovi Ognjeslav i Vladislav vaspitavani u pravoslavnom, a kćeri: Rozalija, Gizela i Ester u katoličkom duhu, jer im je mati Jelisaveta (Eržebet) Dorner bila te veroispovesti.

Ognjeslav Kostović

Ognjeslav je rođen 1851. u Visbadenu u Austriji. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u Pešti gde se posebno zainteresovao za tehniku. Otacga je usmeravao da upravlja brodom i trguje žitom, čak mu je kupio i brod koji je Ognjeslav nazvao „Sloga“. Ploveći do Odese, već tada je Rusima želeo da ponudi svoje planove podmornice koju je sam konstruisao. Oduševljen ovom zemljom ostao je za stalno u njoj. U rusko-turskom ratu 1877/78. povredio je oko, ali je iz njega izašao sa činom kapetana carske vojske, što za ono vreme nije bilo nevažno.

Posle rata živeo je u Petrovgradu, gde se i oženio Anastasijom Petrov, ćerkom bogatog ruskog fabrikanta, koja mu je rodila osmoro dece, od kojih je u životu ostalo samo tri kćeri (Marija, Zora i Evgenija), a ona je umrla u 42-oj godini.

Za Ognjeslava se pričalo da je rastući u Pešti, ali i Novom Bečeju, oduševljavao sa Žilom Vernom.

Živeći u Petrovgradu imao je svoju radionicu u kojoj je svoje pronalazačke izume sam konstruisao. Kao zaneti konstruktor uživao je posebno priznanje u vojnim krugovima carske Rusije. Nikada nije bio materijalista i smatrao je da svojim izumima doprinosi razvoju čovečanstva. I u samoj Rusiji negovao je tradicije koje je poneo iz ovih krajeva, posebno u vreme slavskih dana, a slava Kostovića bila je sv. Nikola.

Kao priznati ruski naučnik veoma često je kontaktirao sa poznatim naučnikom Mendeljejevim. I u to vreme, ne retko, je svraćao u N. Bečej, kod svoje majke.

Njegov istraživački, naučni rad bio je usmeren ka vazduhoplovstvu. Zanosio se izgradnjom i projektovanjem vazduhoplova. Već 1879. projektovao je dirižabl (vazdušni brod) sa čvrstom konstrukcijom sa benzinskim motorom jačine 80 konjskih snaga. Pored, ovoga radio je i na pronalascima lakog vazduhoplovnog materijala. Stvorio je tzv. arborit, tj. lagani materijal za konstrukciju aviona. Zanosio se i idejom konstrukcije vazdušnog torpeda. Konstruisao je i hidroavion, a možda najveći doprinos nauci bila mu je konstrukcija benzinskog motora sa električnim paljenjem.

Malo Novobečejaca zna da je u njihovom mestu živeo naučnik ovakvog kalibra i smatram da je bar zaslužio da se na kući u kojoj je živeo postavi spomen tabla.

Porodica Kostović se naselila sredinom XIX veka u potiskom naselju Franjevu (Franyova- stari naziv za Vranjevo), najverovatnije zbog njegovog izuzetnog geografskog položaja za trgovinu žitom. Rodonačelnik porodice Kostović Jovan, a i njegov sin Stevan1 su se pokazali izuzetno veštim trgovcima, te su stekli značajnu imovinu i veliki ugled. Pored nekoliko magacina što su izgradili pored Tise posedovali su i više nekretnina po Austrogarskoj. U tom obilnom bogatsvu Stevan uzima za ženu mađaricu Eržebet Dorner koja će mu podariti tri ćerke; Rozaliju, Gizelu, Ester i dva sina; Ognjeslava2 i Ladislava-Lasla. Sada kada se porodica proširila, kuća u Vranjevu se pokazala mala pa su izgradili velelepnu veliku kuću sa suvim ulazom i suterenom u centru Turskog (Novog) Bečeja. Kuća se nalazi pored sadašnje opštine u ulici Žarka Zrenjanina pod brojem 6. Imovinsko stanje roditelja dozvoljavalo je da sinove školuju u Pešti dok su ćerke ostale pored majke u Novom Bečeju.

O Ladislavu-Laslo Kostoviću, rođenom bratu poznatog naučnika i pronalazača Ognjeslava Kostovića dosta malo je znano, mada je veoma značajna ličnost ne samo za naše mesto nego i šire. Osnovno i srednje obrazovanje braća Kostović stiču u Pešti da bi im se putevi kasnije razdvojili. Ognjeslav odlazi u rusiju i kao kapetan Ruske vojske stiče ugled svojim naučnim istraživanjem. Ladislav ostaje u Pešti i nošen trgovačkim duhom svog dede Jovana i oca Stevana opredeljuje se za trgovinu. Svoje školovanje nastavlja na studijama u Londonu da bi kasnije bio Mađarski konzul u Holandiji, a više  godina je bio i konzul za trgovinu u Beogradu.

U svakoj akciji i pokretu kod Ladislava-Lasloa Kostovića videlo se da je čovek sportskog duha. Kao veliki ljubitelj prirode proputovao je celu Evropu, od Norveške do Siciliji i od Škotske do Moskve. Pored svog rodnog mesta u Švajcarskoj je boravio najradije. Planinario je po Mont Blanku i osvajo je više planinskih vrhova u alpama. Dalmatinsko priobalje je smatrao jednim od najlepših morskih obala u Evropi. Fotoaparat je bio nerazdvojni inventar pri njegovim putovanjima i avanturama. Veliki album pun slika svedoči o veoma interesantnom i dinaičnom životnom putu našeg sugrađana.

1 Stevan Kostović rođen je u Vranjevu.

2 Ognjeslav Kostović rođen je u Vizburgu 1851, a umro u Rusiji 1916. godine.

 

Prvi bicikl u Budimpešti

Ladislav-Laslo Kostović posle školovanja nekoliko godina je radio u jednoj velikoj firmi u Engleskoj kao korespondent. Prilikom povratka u Budimpeštu 1879. godine doneo je sa sobom i svoj bicikl koji se u to vreme zvao velosiped. U Engleskoj se već tada serijski proizvodio, u promet je ušao pod nazivom bicikl ili „kengur”, u Americi „Star-bickl”, a zvali su ga i „gvozdeni konj”. Dosta se razlikovao od ovog današnjeg; prvi točak je bio prečnika oko 1 metar, na njemu su se nalazile pedale, a iznad točka je bilo sedlo. Drugi točak je bio znatno manjeg prečnika, tu negde oko 25 do 30 santimetara. U početku su točkovi bili od drveta (na kome je i Ladislav učio), kasnije je točak bio od pune gume da bi se konačno koristio toček sa unutrašnjom-spoljnom gumom. U međuvremenu direktni prenos pedala-točak se usavršava, tako da se između pedale i točka ubacuje lanac. Paralelno sa tim se i prečnik prednjeg točka smanjuje, a zadnji se povećava.

Za Vojvođanski časopis „Dnevnik” (Napló) na mađarskom jeziku od 25. decembra 1939. godine o svojoj prvoj promotivnoj vožnji ulicama Budimpešte, Vladislav-Laslo kaže eledeće:

„Kada sam se prvi put prokotrljao Andraši putem prema Gradskom parku (Város liget) nisu me, trčeći, samo deca pratila, nego i odrasli. Bilo je i takvih koji su pokazujući noževe pitali; čiko da li je dozvoljeno oštrenje? Naime, bicikl sa tim velikim točkovima podsećao ih je na oštrač za noževe”. Kasnije, 1881. godine na Uskrs, Ladislav-Laslo organizovao je prvu bicilčistišku turu do obližnjeg naselja. Okupljaje i pokret je bilo kod Graskog parka ujutru u 6 časova, a vratili su se popodne posle 14 časova. U tom društvu su se nalazili i tri člana porodice Vermeš iz Subotice.

Predsednik prvog Budimpeštanskog biciklističkog kluba bio je Ladislav-Laslo Kostović, a udruženja „gvozdenog konja” Lajoš Vermeš iz Subotice.

O tome kako su se učesnici u saobraćaju ophodili prema biciklistima Ladislav-Laslo kaže:

„U početku smo sa našim biciklovima prouzrokovali veliku pometnju. Skoro su nam zabranili vožnju biciklova ulicama Budimpešte, i tek posle teških muka smo dobili odobrenje od gradskihvlasti za korišćenje naših dvotočkaša i to samo za osobe koji su posedovali članske knjižice. Da bi prebrodili te naše početničke teškoće veliku podršku smo imalali Gedeona Rohoncija4 i grofa Telekija”.

Podataka o tome da li je, i kada, Ladislav-Laslo Kostović protutnjao bicklom svojom ulicom u Turskom (Novom) Bečeju, koja se početkom XX veke takođe zvala Andrašijeva, nemamo, ali pisac ovih redova ne isključuje tu mogućnost. U svakom slučaju Novobečejci i Vranjevčani sa ponosom mogu reći da je njihov sugrađanin prvi doneo bicikl u Budimpeštu i postao prvi predsednik prvog biciklističkog kluba u državi.

4 Kao što znamo Gedeon Rohonci je u to vreme predstavljao građane Turskog Bečeja u Mađarskom parlamentu. 

 

Promocija fudbalske lopte

Ladislav-Laslo Kostović pri povratku iz Engleske 1879. godine, pored već pomenutog bicikla doneo je i fudbalsku loptu. To je bio drugi pokušaj5 da se fudbal prihvati i odomaći u Budimpešti. Kostović je tada u Sentandreji (mesto na Dunavu, neposrednom u blizini Budimpešte) organizovao promotivnu utakmicu radi popularisanja faudbala. Na njegovu žalost ovaj pokušaj je ostao bez uspeha, pošto su akteri u igri ocenili da je ta igra previše gruba, a peovladalo je opšte mišljenje gledalaca, da ova igra „nije za ljude”! Inače u Engleskoj ovu igru su zvali „igra grubijana”.  Po rečima Ladislava-Lasla, Tek posle 10-15 godina je fudbalska igra bila prihvaćena u mađarskoj prestonici.

Po predanju Milorada Vlaškalina, našeg sugrađana i poslednjeg bana Dunavske banovine, fudbalsku loptu je Ladislav-Laslo doneo u Turski (Novi) Bečej krajem XIX veka, a prvu registrovanu utakmicu su naši odigrali 1909. godine sa fudbalerima iz Velikog Bečkereka6.

5 Prvu fudbalsku loptu u Budimpeštu je doneo Esterhazi Mikša 1875. godine (Fudbalki arhiv Mađarske).

6 Iz knjige Novi Bečej i Vranjevo kroz istoriju od Lazara Mečkića.

 

Motornim čamacem do Novog Bečeja

Kao Mađarski konzul za trgovinu, Ladislav-Laslo Kostović je više godina boravio u Srpskoj prestonici – Beogradu. Dane je često provodio sa društvom veslajući Dunavom. Pošto su Dunav i Sava bile granične reke, a čamcem se moglo kretati samo danju, i to na određenim mestima, odlučio je da kupi motorni čamac. Na jednom putu u Veneciju 1900. godine našao je sebi motorni čamac, kupio ga je i železnicom transportovao za Beograd. Sa motornim čamcem se moglo ploviti na duže relacije, a stiglo bi se pre mraka. Tada su još motorni čamci prodavani zajedno sa jedrom, za svaki slućaj, ako motor omane, koristitila bi se snaga vetra. Po njegovim rečima to je bio prvi motorni čamac u Beogradu.

„Dunavom smo organizovali više izleta do Pančeva, Smedereva i Slankamena. Savom smo išli do Obrenovca a Tisom čak do Turskog (Novog) Bečeja”, pričao je svoje plovidbene doživljaje Ladislav.

Vrlo rado, kada kod mu je vreme to dozvoljavalo dolazio je u Turski (Novi) Bečej da poseti svoju majku i sestre. To je bila ujedno i retka prilika ovog dinamičnog čoveka za kratak predah, a i da se podseti bezbrižnih dana detinjstva.

Napunivši osamdesetu godinu svog života, 1935. vraća se u Novi Bečej da bi ostatak života proveo u rodnoj kući sa sestrama, koje ga na njegovu žalost, vrlo brzo napuštaju, umiru, a Ladislav ostaje sam. Ipak, ni tih godina nije mirovao. Trgovaćki duh mu nije dao mira te se počeo baviti trgovinom lekovitog bilja, kojeg je na ovim prostorima bilo u izobilju.

U knjizi umrlih u Novom Bečeju ostalo je zapisano da je, Ladislav-Laslo Kostović umro 21.08.1942. godine u 87-oj godini života.

 

Tekst napisao Andre Karolj na osnovu teksta objavljenom u časopisu „Napló” od 25. decembra 1939. godine

Povodom 100 godišnjice rođenja naše akademske slikarke

Pulina Pava Sudarski rođena je 12. jula 1914. godine na dan venčanja svojih roditelja Relje Sudarski1 – trgovca (od oca Radovana i majke Leposave Kovačev) i Jovanke Kovačev2 (od oca Atanasije Kovačev i majke Juliane Perin). U nekom vremenu između jula 1914. i 1916. godine Relja biva regrutovan u Veliki rat. Po završetku Prvog svetskog rata se nije vratio kući te je proglašen nestalim. Njegova smrt je ubeležena (kao 08.01.1917. godina) na osnovu pravosnažne odluke Kraljevskog Sreskog suda u Novom Bečeju Br. Pr. 1665/2-1925/2937/25 nestao u ratu3.

Paulina Pava Sudarski

Paulinina majka Jovanka se između dva svetska rata, a najverovatnije posle 1925. godine, u Beogradu upoznaje sa Vladimirom Vrbaškim, fabrikantom košulja za koga se i udaje4.  Vrbaški je prihvatio Pavu, starao se o njoj i iškolovao je, da bi po završetku školovanja postala akademska slikarka. Posle studijskog putovanja po Italiji i drugim evropskim državama, vraća se u domovinu da bi predavala likovnu umetnost u nekoliko škola Kraljevine Jugoslavije.

Po izbijanju Drugog svetskog rata priključuje se partizanskom pokretu. Paulina Pava Sudarski je poginula 13. juna 1943. godine sa grupom od sedam bolničarki koje su pratile teške ranjenike sa Sutjeske. Poginula je na istom mestu na kojem je poginuo i legendarni heroj Sava Kovačević. O herojskom držanju i smrti Pauline govori i Bilten Crne Gore iz 1943. godine5. Proglašena je umrlim rešenjem Opštinskog Suda u Cetinju Br. R – 129/63 od 22.12.1964. godine i kao dan smrti ustanovljeno je 15. Maj 1945. godina MKU Tek. Br. 114/19656

Kao njen otac u Prvom i Paulina nestaje u vihorima Drugog svetskog rata, a grobovi im ostaju zauvek neobeleženi. Ipak, Vladimir Vrbaški je za vreme svog života podigao spomenik na vranjevačkom pravoslavnom groblju za sebe, Paulininu majku Jovanku, za Danicu Vrbaški rođenu Dujin – čiji su potomci nasledili posle njegove smrti sve što je još ostalo od slika i stvari Pave Sudarski7. U spomenik je dao uklesati ime Pauline Đuričić rođene Sudarski8.

Krajem četrdesetih godina XX veka Paulinina majka Jovanka poklanja preko stotinak (155) radova, crteža i ulja na platnu Zrenjaninskom gradskom muzeju, a 1955. godine prilikom dodeljivanja imena zabavištu na „Pava Sudarski” toj ustanovi poklanja tri akvarela i četiri ulja na platnu.

Građani Novog Bečeja su 1955. godine, iz poštovanja, a u znak sećanja na darovitu i hrabru Novobečejku, Predškolsku ustanovu – „zabavište” nazvali PU „Pava Sudarski”. Prva izložba slika Pauline-Pave Sudarski u Novom Bečeju organizovana je 1958. godine. Kasnije 1961. godine je bila izložba radova Pauline Sudarski u Narodnom muzeju Zrenjanin, priređena u čast dvadesetogodišnjice ustanka naroda Jugoslavije. Ista izložba je bila postavljena u prostorijama tadašnjeg Omladinskom doma u Novom Bečeju u organizaciji Branislava-Bate Kiseličkog. Sredinom šezdesetih godina XX veka, 1965. godine izložba „Pejsaž i mrtva priroda u vojvođanskom slikarstvu” Dom kulture Novi Bečej. Izložena i „Mrtva priroda” Pauline Sudarski. 1979. godine izložba „Paulina Sudarski, slikar, revoluvionar i borac” u Narodnom muzeju Zrenjanin, organizovana je povodom 8. Marta, dana žena. Ta izložba je  gostovala i u Radničkom domu u Novom Bečeju9. Izložbu povodom 100 godišnjice rođenja Pauline Pave Sudarski 12.06.2014. godine u Domu kulture Novi Bečej su realizovali Dom kulture, Predškolska ustanova „Pava Sudarski”, Karolj Andre, a u saradnji sa Oliverom Skoko kustosom Muzeja grada Zrenjenin.

Verujem da će  dogodine, 2015. godine, prilikom obeležavanja 60. godišnjice Predškolske ustanove „Pava Sudarski”, biti postavljena spomen ploča na rodnoj kući naše uvažene slikarke, u ulici Slobodana Perića broj 47.

Iz priča starih ljudi u Novom Bečeju znano je da je otac Relja imao rođenog brata Tomu (1884 – 1953) koji je živeo u kući pored „Zoli” diskonta, na ćošku Slobodana Perića pod brojem 47. Upravo je ta kuća bila rodna kuća Pauline Pave Sudarski10. Toma Sudarski je imao sina Veljka, koji je bio pukovnik JNA posle Drugog svetskog rata. Živeo je u Beogradu, a dugo godina je često dolazio u Novi Bečej da bi prisustvovao na razne proslave, zajedno sa majkom Pauline Pave Sudarski.


1 Relja Sudarski rođen u Vranjevu 20. marta 1896. godine – MKR Novi Bečej

2 Jovanka Kovačev rođena u Vranjevu 05. aprila 1892. godine – MKR Novi Bečej

3 MKU Novi Bečej

4 Vladimir Vrbaški (1892 – 1987)

Posle Drugog svetskog rata fabrika je nacionalizovana te Vrbaški sa ženom Jovankom dolazi u Novi Bečej da živi. Stanovali su u kući bana Milorada Vlaškalina (sa ulazom od strane parka – Trg Oslobođenja i sa strane ulice Žarka Zrenjanina) gde su sada banke NLB i Intesa. Vrbaški je bio zaposlen u Hotel „Jadran” kao komercijalista. To mu je bilo zadanje radno mesto.

5 Vukica Popović – Godišnjica Predškolske Ustanove Pava Sudarski Novi Bečej

6 Iz izvoda Matične knjige umrlih za Paulinu Pavu Sudarski – izdate u Novom Bečeju

7 Prilikom prikupljanja materijala za izložbu povodom 100 godišnjice od rođenja Pauline Pave Sudarski kod naslednika je pronađeno sledeće: tri akvarela A3 formata, četiri crteža iz srednje škole, drveni koferčić za boje i četkice, dve gipsane biste glave, jedna gipsana bista nage žene, uramljena fotografija Pauline Peve Sudarski iz mlađih dana, stručne knjige iz slikarstva, jedan album sa slikama majke Jovanke, jedan album sa slikama Pauline sa raznih slikarskih kolonija.

8 Paulina je bila udata za Crnogorca Đuričića.

9 Podatke o ovim izložbama dostavila je istoričar umetnosti Olivera Skoko kustos Zrenjaninskog muzeja.

10 Kopija 381/a iz gruntovnice sudske ispostave u Novom Beceju od kraje XIX veka do 1969. godine.

Podržite sajt

Ukoliko želite, donacijom, da pomognete razvoj sajta.

Podržite...

Sakupljanje kulturno-istorijske građe Novog Bečeja smatramo izuzetno važnim i velikim poslom. Za nove naraštaje... sa novom tehnologijom... da vide prošlost... drugačije će ostati zaboravljena.

Već 10 godina se bavimo time, uporno i vredno a ipak je ostalo još mnogo toga da se uradi, mnogo posla je pred nama.

Dobru...

Ako posedujete neki materijal ili saznanja za koje smatrate da bi dopunile sajt, uključite se... Možete komentarisati članke ili nam slati materijale, fotografije na salevidak@gmail.com. Ili prosto svoje predloge, ideje, komentare kako da poboljšamo sajt iznesite Ovde

Ideju...

Za one imućnije Novobečejce koji mogu i žele materijalno da pomognu razvoj ove ideje, daju vetar u leđa, koji žele da budu dobrotvori, sponzori, donatori...

...stojimo na raspolaganju na broju 060 013 01 01

© 2016 Novi Bečej - Online. All Rights Reserved. Designed By SaleVidak