Jovan Knežević

Darivanje života pozorištu

Pozorišni rad Jovana Kneževića uglavnom je fragmentarno poznat naročito od vremena kada je osnovao sopstveno glasovito teatarsko društvo u jesen 1860. Tada se pramenom političke klime u Ugarskoj i dobijanjem veće političke slobode i samostalnosti (tzv. Oktobarska diploma 1860.), ponovo uspostavlja aktivan pozorišni život među Srbima nakon desetogodišnje Bahove apsolutističke torture.

Taj novi talas pozorišnog života među Srbima prati i srpska štampa poput Danice i naročito Srbskog dnevnika u kome njegov urednik Jovan Đorđević, počev od 1. decembra 1860. godine, a u povodu gostovanja Kneževićeve trupe u Novom Sadu, piše nekoliko fundamentalnih, programskih članaka o važnosti pozorišta za unapređenje i očuvanje nacionalne kulture i identiteta, pridajući srpskom pozorištu kvalitativno nov značaj u razvoju srpske samobitnosti u okviru Habzburške monarhije.

Povećanom aktivnošću malobrojnih putujućih srpskih pozorišnih društava, kao i napisima u štampi, sličnim onima koje je pisao Đorđević, u srpskom narodu u Ugarskoj jača svest o potrebi konstituisanja srpskog teatra kao nacionalne, društvene institucije kulture, čemu upravo prethodi privatno profesionalno Srpsko teatarsko društvo Jovana Kneževića, a iz koga je iznedreno prvo glumačko jezgro SNP u Novom Sadu.

Celovitiji i sistematičniji pregled života i rada Jovana Kneževića, koliko je meni poznato, do sada nije učinjen, ako se izuzmu nešto širi fragmenti o Kneževićevom radu uoči dobijanja pozorišne dozvole i radu njegove družine u vreme osnivanja SNP, objavljeni u navedenoj literaturi.

Čini se, međutim, da je Mečkić govoreći o ulozi i značaji Kneževićevog pozorišnog rada bio možda i nehotice pristrastan precenjujući njegovu ulogu i to verovatno iz dva razloga. Onaj, verovatno važniji razlog tome, proistekao je iz nedovoljno dobro sagledane etape razvoja srpskog teatra nakon Oktobarske diplome 1860, kada pozorište u kulturno-istorijskom smislu, koncepcijski dobija kvalitativno nov smisao i značaj u okviru Miletićevog nacionalnog pokreta u kome se osvešćuje i konsoliduje srpska politička, kulturna i svekolika druga samobitnost Srba u Habzburškoj monarhiji. Upravo na te ključne momente u novoj fazi razvoja srpskog pozorišta razložno i ukazuje prof. dr Božidar Kovaček u navedenoj knjizi o Jovanu Đorđeviću.

Drugi razlog pomalo pristrastnog Mečkićevog sagledavanja značaja Jovana Kneževića za istoriju srpskog pozorišta, mogao je proisteći iz lokal patriotizma. Lazar Mečkić i sam vuče korene iz srednjeg Banata. Rodom je iz Kumana, a od ranog detinjstva je živeo u susednom selu Novom Bečeju - Vranjevu odakle je i Knežević.

Ne umanjujući nesumnjivo veliki značaj Jovana Knečevića u embrionalnoj fazi razvoja srpskog pozorišta sredinom 19. veka, neophodno je istaći da su pomenute Mečkićeve ocene i procene o Kneževiću rezultirale negativnim konotacijama o Jovanu Đorđeviću, neosnovano mu osporavajući reputaciju oca srpskog pozorišta, a favorizujući u tom smislu Kneževića.

U radu je dat i hronološki pregled bitnih citata iz novinskih recenzija o velikom broju predstava koje je Kneževićeva pozorišna družina prikazivala na mnogobrojnim gostovanjima, mahom po Vojvodini.

Ovde su izloženi i neki novi, do sada nepoznati biografski podaci o Jovanu Kneževiću iz do sada nekorišćenog izvora, poslovnog pisma Atanasija fon Rajića, vranjevačkog opštinskog načelnika, upućenog Derfelu, okružnom načelniku u Velikom Bečkereku. Tim pismom bolje su osvetljeni detalji Kneževićeve buntovne epizode iz 1848, kao i neposredne posledice za njegov potonji pozorišni rad. Jasniji su i neki drugi biografski podaci, kao i razlozi zbog kojih je, na neki način, Knežević učestvovao u razbijanju čanadske srpske pozorišne družine da bi napokon došao do sopstvene.

Jovan Knežević je, neosporno, u istoriji pozorišnog života vojvođanskih Srba ostavio važan trag. Postoje mišljenja da, sticajem raznih okolnosti, njegov značaj možda nije dovoljno ni uočen, ni istaknut.

Potpunijom rekonstrukciom Kneževićevog pozorišnog rada u kontekstu društvenih prilika sredinom 19. veka, na osnovu komparativne analize pomenute literature i još nekorišćene građe, učinjen je pokušaj da se doprinese boljem sagledavanju njegove uloge i pozicije u razvoju srpskog pozorišta, posebno u Vojvodini kada ono od diletantskog i poluprofesionalnog prerasta u profesionalni, a ubrzo potom i u novi kvalitet, u nacionalno institucionalizovan teatar, ali, pri tome, ne umanjujući nesumnjivo ogroman značaj Jovana Đordevića u konstituisanju srpskog nacionalnog teatarskog bića i prvog nacionalnog teatra kod Srba.

 

Sofija Košničar, POZORIŠNA SUDBINA JOVANA KNEŽEVIĆA

Tags:

Pišite nam...