Jovan Knežević

Darivanje života pozorištu

Pozorišni rad Jovana Kneževića uglavnom je fragmentarno poznat naročito od vremena kada je osnovao sopstveno glasovito teatarsko društvo u jesen 1860. Tada se pramenom političke klime u Ugarskoj i dobijanjem veće političke slobode i samostalnosti (tzv. Oktobarska diploma 1860.), ponovo uspostavlja aktivan pozorišni život među Srbima nakon desetogodišnje Bahove apsolutističke torture.

Taj novi talas pozorišnog života među Srbima prati i srpska štampa poput Danice i naročito Srbskog dnevnika u kome njegov urednik Jovan Đorđević, počev od 1. decembra 1860. godine, a u povodu gostovanja Kneževićeve trupe u Novom Sadu, piše nekoliko fundamentalnih, programskih članaka o važnosti pozorišta za unapređenje i očuvanje nacionalne kulture i identiteta, pridajući srpskom pozorištu kvalitativno nov značaj u razvoju srpske samobitnosti u okviru Habzburške monarhije.

Povećanom aktivnošću malobrojnih putujućih srpskih pozorišnih društava, kao i napisima u štampi, sličnim onima koje je pisao Đorđević, u srpskom narodu u Ugarskoj jača svest o potrebi konstituisanja srpskog teatra kao nacionalne, društvene institucije kulture, čemu upravo prethodi privatno profesionalno Srpsko teatarsko društvo Jovana Kneževića, a iz koga je iznedreno prvo glumačko jezgro SNP u Novom Sadu.

Celovitiji i sistematičniji pregled života i rada Jovana Kneževića, koliko je meni poznato, do sada nije učinjen, ako se izuzmu nešto širi fragmenti o Kneževićevom radu uoči dobijanja pozorišne dozvole i radu njegove družine u vreme osnivanja SNP, objavljeni u navedenoj literaturi.

Čini se, međutim, da je Mečkić govoreći o ulozi i značaji Kneževićevog pozorišnog rada bio možda i nehotice pristrastan precenjujući njegovu ulogu i to verovatno iz dva razloga. Onaj, verovatno važniji razlog tome, proistekao je iz nedovoljno dobro sagledane etape razvoja srpskog teatra nakon Oktobarske diplome 1860, kada pozorište u kulturno-istorijskom smislu, koncepcijski dobija kvalitativno nov smisao i značaj u okviru Miletićevog nacionalnog pokreta u kome se osvešćuje i konsoliduje srpska politička, kulturna i svekolika druga samobitnost Srba u Habzburškoj monarhiji. Upravo na te ključne momente u novoj fazi razvoja srpskog pozorišta razložno i ukazuje prof. dr Božidar Kovaček u navedenoj knjizi o Jovanu Đorđeviću.

Drugi razlog pomalo pristrastnog Mečkićevog sagledavanja značaja Jovana Kneževića za istoriju srpskog pozorišta, mogao je proisteći iz lokal patriotizma. Lazar Mečkić i sam vuče korene iz srednjeg Banata. Rodom je iz Kumana, a od ranog detinjstva je živeo u susednom selu Novom Bečeju - Vranjevu odakle je i Knežević.

Ne umanjujući nesumnjivo veliki značaj Jovana Knečevića u embrionalnoj fazi razvoja srpskog pozorišta sredinom 19. veka, neophodno je istaći da su pomenute Mečkićeve ocene i procene o Kneževiću rezultirale negativnim konotacijama o Jovanu Đorđeviću, neosnovano mu osporavajući reputaciju oca srpskog pozorišta, a favorizujući u tom smislu Kneževića.

U radu je dat i hronološki pregled bitnih citata iz novinskih recenzija o velikom broju predstava koje je Kneževićeva pozorišna družina prikazivala na mnogobrojnim gostovanjima, mahom po Vojvodini.

Ovde su izloženi i neki novi, do sada nepoznati biografski podaci o Jovanu Kneževiću iz do sada nekorišćenog izvora, poslovnog pisma Atanasija fon Rajića, vranjevačkog opštinskog načelnika, upućenog Derfelu, okružnom načelniku u Velikom Bečkereku. Tim pismom bolje su osvetljeni detalji Kneževićeve buntovne epizode iz 1848, kao i neposredne posledice za njegov potonji pozorišni rad. Jasniji su i neki drugi biografski podaci, kao i razlozi zbog kojih je, na neki način, Knežević učestvovao u razbijanju čanadske srpske pozorišne družine da bi napokon došao do sopstvene.

Jovan Knežević je, neosporno, u istoriji pozorišnog života vojvođanskih Srba ostavio važan trag. Postoje mišljenja da, sticajem raznih okolnosti, njegov značaj možda nije dovoljno ni uočen, ni istaknut.

Potpunijom rekonstrukciom Kneževićevog pozorišnog rada u kontekstu društvenih prilika sredinom 19. veka, na osnovu komparativne analize pomenute literature i još nekorišćene građe, učinjen je pokušaj da se doprinese boljem sagledavanju njegove uloge i pozicije u razvoju srpskog pozorišta, posebno u Vojvodini kada ono od diletantskog i poluprofesionalnog prerasta u profesionalni, a ubrzo potom i u novi kvalitet, u nacionalno institucionalizovan teatar, ali, pri tome, ne umanjujući nesumnjivo ogroman značaj Jovana Đordevića u konstituisanju srpskog nacionalnog teatarskog bića i prvog nacionalnog teatra kod Srba.

 

Sofija Košničar, POZORIŠNA SUDBINA JOVANA KNEŽEVIĆA

Tags:
paypal PNG24
ako želite da podržite razvoj sajta donacijom

Da li ste znali...

da se Brodogradilište »Tisa« od svog osnivanja 1957. godine, samo dvadesetak godina nalazilo na obali Tise, između bivše skele i sadašnje  plaže?