Devetnaesti i dvadeseti vek u Kumanu

Nastanjenost prostora Banata, pa i šire. datira još od IV veka p.n.e. Prilikom izgradnje pruge Kikinda - Veliki Bečkerek, u peskari nedaleko od sadašnjeg kumanačkog silosa, 1883. godini pronađena su dva paralelna groblјa po visini i utvrđeno je da vode poreklo iz neolitskog - novokamenog doba (trajalo u Evropi od 10.000 - 3000 godine p.n.e.). a za gornje grobove da su iz VI - VII veka naše ere i da, verovatno, pripadaju Avarima i Slovenima. U ataru sela još 1341. godine spominju se naselјa VANJ. a 1660. i 1666. godine. u Pećkom katastigu, zabeležena su naselјa Šanac Kumani. Sentkralј, Borđoš, Vanj i Okruglica. Naselјe Šanac Kumani bilo je na samoj obali reke Tise, a lokacija toga sela sada se naziva staro selo. Pomenuta naselјa bila su vrlo mala, 10-15 zemunica – trščara, dok je Šanac Kumani imao znatno više domaćinstava. U svim ovim, pa i drugim naselјima, lјudi su stanovali u zemunicama, trščarama i poluzemunicama. Ulice nisu bile ušorene, kuće su bile razbacane, a između njih je bilo i većih bara i trske vrlo teško prohodne. Kuća je bilo najviše ka obali reke Tise. Staro selo Kumane je počelo da se urbanizuje već posle 1716. godine dolaskom prvog guvernera Banata grofa Klari Florimunda Mercija. Postojale su ulice nejednakih širina i krivudavih pravaca. Otok vode iz postojećih bara po ulicama je regulisan jendecima. Pravlјenjem kuća novih pridošlica su ispravlјane ulice, a trska je uništavana. Otvarale su se i poprečne ulice - stvoren je prvi prsten oko centra sela. Ipak, u centru sela bio je nekakav slobodan prostor gde su se održavale pijace. Sve ulice su se slivale ka centru sela (zvezdast oblik). U centru je bila pravoslavna crkva i opštinska zgrada, a posle 1778. godine i školska, mala zgrada.

Od 1752. godine počinju da se podižu kuće od naboja pokrivene trskom. Selo već ima preko 100 kuća i značajno je urbanizovano. Pored prostorije za stanovanje, Kumančani su imali i prostorije - štale za stoku (za sve vrste stoke samo zimi). Štale su od pletera i obleplјene blatom, a posle 1760. godine bilo je par i od naboja. Sve su pokrivene trskom. Evo nekoliko podataka o Kumanu dok je bilo na lokaciji Staro selo:

- 1717. godine 13 tj. 17 kuća

- 1736. godine 28 poreskih obveznika

- 1740. godine 26 stanovnika

- 1758. godine 142 kuće i 2 sveštenika

- 1768. godine 949 stanovnika i 3 sveštenika

- 1771. godine 133 kuća tj. 1000 stanovnika

- 1774. godine 140 kuća

- 1776. godine 141 kuća

- 1781. godine 141 kuća tj. 180 domaćinstava.

U odnosu na lokaciju sela kumanački atar je bio nesrazmerno i nesimetrično razuđen. Neke njive i pašnjaci su bili jako daleko i trebalo je dosta vremena da se do njih dođe ili kući vrati. Broj kuća i stanovnika se naglo povećavao, pa i postojeća crkva prostorno ne zadovolјava svoju namenu. Takođe i sam prostor za dalјe širenje sela je nedovolјan, pa i zahtevi za urbanizacijom sela po propisima grofa Mercija. Sve je to ukazivalo da ideju o preselјenju sela treba prihvatiti. U 1800. godini (odobrenjem od 1. marta) je traženo odobrenje, preko Magistrata Dištrikta od Regularnog odbora u Beču da se Kumančani presele na novu lokaciju tzv. "crni pesak" - 4 km. istočno od postojećeg sela.

Već 1801. godine počinje preselјenje na novu lokaciju gde se Kumane i sada nalazi. Punih 10-ak godina seoba se odvijala i trajala sve do 1812. godine. Na novoj lokaciji ustanovlјena su nova, moderna pravila parcelisanja, pravci i širina ulica, a rezervisan je i prostor centralnog trga. Dve glavne ulice su šire od ostalih, a pravci pružanja ulica su istok - zapad i sever-jug. Sve kuće su tada građene nabojem, a tip kuća je bio sa najmanje dve prostorije, sa obaveznim krovom i tavanom. Kuće su nabijali i krov postavlјali i pokrivali domaćini mobom - i komšijama, rođacima i tako jedno drugom pomagali. Krov se u to vreme pokrivao trskom. Kuće su bile na brazdi dužine - od ulice ka dvorištu. Ispred prostorija - soba obavezno se gradio otvoreni i uski gonk - hodnik, a pod istim krovom koji se u tom delu držao na par drvenih stubova na 3—4 metara jedan od drugog. Jedna ulazna vrata u kuću, a iz ove se ulazilo u drugu prostoriju koja je bila prema ulici. Sa ulice obavezno 1-2 prozora, a iz dvorišta po potrebi. U prvo vreme u jednoj prostoriji se gradilo ognjište, i ona se koristila i kao kuhinja. Pod u sobama je bio od nabijene zemlјe. Tek po koja, imućnija porodica gradila je i staje za svu stoku. To su ustvari više bile šupe. Par ukopanih drvenih stubova visine oko 2 m. U kvadratnom ili pravougaonom obliku, povezanih u gornjem delu oblicama. Građa takođe od oblica sa padom na jednu vodu, a ređe na dve vode, i pokrivena trskom, ševarom, rogozom, sitom ili pucaćem. Okolni zidovi su bili od pruća, trske ili pak od kolјa.

Pravoslavna crkva je građena od 1823 - 1834. godine, dok je ikonostas završen 1854. godine. Broj kuća i stanovnika u novom selu se brzo povećavao, a od 1936. godine smanjivao. Evo kako je to bilo:

- 1809. g. 236 kuća

- 1821. g. 357 kuća

- 1825. g. 398 kuća tj. 2.934

- 1843. g. 401 kuća

- 1863. g. 3.642 stanovnika tj. 4.616.

- 1870. g. 316 birača

- 1910. g. 6.136 stanovnika

- 1921. g. 6.211 stanovnika tj. 1.360 domaćinstava

- 1936. g. 6.537 stanovnika tj. 1.500 domaćinstava-domova

- 1946. g. 5.757 stanovnika

- 1956. g. 5.234 stanovnika tj. 1.600 domova

- 1962. g. 4.650 stanovnika

- 1991. g. 4.521 stanovnika

- 2002. g. 3.841 stanovnika

- 2012. g. 3.291 stanovnika

Nakon 1850. godine nastaje druga generacija u izgradnji kuća i pomoćnih objekata, na novoj lokaciji sela. To su kuće sa najmanje tri prostorije (dve sobe i kuhinja). Kuće se grade od naboja i čerpića. Tavan je od trske preko koje je sloj zemlјe. Krov se pokriva, u većini slučajeva, sitnim crepom. I ove kuće imaju uski gonk - hodnik, ali sada su oni zatvoreni prema dvorištu zidom visine do 1,2 metra, a sa njega su stubovi, drveni ili od čerpića, do krova u razmaku od 2 - 3 metara jedan od drugog, itd. po volјi. Već 1890. godine počinje treća generacija gradnje kuća i pomoćnih objekata. Ove kuće grade se od naboja, u kombinaciji sa čerpićem i pečenom ciglom. Tavan je od trske ili valјaka, prekriven slojem zemlјe. Krov je od drvene, rezane građe koja se donosila sa Erdelјa /Rumunija/, a pokriven sitnim ili krupnim crepom proizveden u Kikindi, a od 1907. godine i u Novom Bečeju /Bonove fabrike/. Posle Prvog svetskog rata ciglu su donosili i sa Stančićeve ciglane /kumanska ciglana/. Kuće su bile masivnije, veće sa najmanje tri prostorije - sobe. Uglavnom je prisutan tip uzdužnih kuća, i ni u jednoj nema ognjišta. Po neko gradi i „preku kuću“. Pored dve sobe i kuhinje gradi se i „Ajat“ špajz i kuhinja, a pod gonka se postavlјa pločama raznih geometrijskih oblika, a u sobama je zemlјa, a kod imućnijih i patos. Pojedine kuće imaju potpuno zatvoren hodnik, a neke su imale i podrum ipod neke sobe. Mnoge kuće su podignute 50 - 70 cm. pa se u njih ulazi uz 3-5 stepenica.

Već 2003. godine u Kumanu ima 110 spratnih kuća, P + 1, koje su građene od 1970. godine. To je četvrta generacija gradnje kuća. To su kuće koje u osnovi imaju od 20 pa do 100 m2, tj. sa najmanje 40 pa do 200 m2. Ima ih dve vrste: sa potkrovlјem i klasične sa spratom. Sve imaju krov pokriven crepom - veliki format M333, 444 ili 222, itd. Po volјi i mogćnostima.

Evo nekih najvažnijih podataka iz razvoja Kumana na novoj lokaciji:

- 1883 -1887. godine izgradnja železničke pruge Zrenjanin - Kikinda.

- 21. 11. 1903. godine osnovana Prva zemlјoradnička zadruga.

- 1912. godine prvi put prikazan film u kafani Petrović Nedelјka "Miloš Obilić" (zgrada na uglu). Selo je bilo poznato po bioskopu nazvanom „kumanački sinemaskop“, sa najširim bioskopskim platnom u Banatu.

- 20. 7. 1914. godine osnovano Prvo srpsko crkveno pevačko društvo.

- 1925. godine fotoaparat u Kumanu doneo Svetozar - Cveta Sekulić po povratku iz Rusije.

- 3/26. juna 1926. godine postavlјeni na tornju Crkve novi satovi, kuplјeni u Zemunu.

- 14. 6. 1931. godine Srpsko narodno pozorište iz Novog sada priređuje "Zulumćare“ od Ćorovića.

- 17. 4. 1941. godine nemačka vojska ušla u Kumane.

- 2. 10. 1944. godine oslobođeno Kumane, ušla Ruska vojska.

- 5. 3. 1948. godine počelo rušenje parohijskog doma (gde je sada Zadružni dom).

- Oktobra 1951. godine srušen Crkveni veliki krst u centru sela i prenet u portu crkve.

- 1. juna 1952. godine otkriven spomenik palim borcima i otvoren Zadružni dom.

- 1954. godine završena izgradnja druma do Novog Bečeja.

- 26. 9. 1955. godine u 19 časova puštena struja u električnu mrežu Kumana.

- 1956. godine počinje flasterisanje ulica ciglom - opekom.

- 1959. godine Stara pošta premeštena u deo popovske kuće (i sada se Pošta tu nalazi).

- 20. 5. 1961. godine poslata plaštanica U spomen svojim roditelјima - rad Teodora Ilić Češlјara, na konzervaciju u Zavod za zaštitu spomenika kulture Novi Sad. Tamo se nalaze još 3 ikone iz Kumanačke crkvene opštine takođe rad istog umetnika, dok je plaštanica darivana Vladičanskom dvoru u Vršcu.

- Aprila 1961. godine počeli radovi na drumu Kumane - Melenci, a 15. oktobra 1961. g. ovaj drum pušten u saobraćaj, kao i put - turska kaldrma na relaciji centar sela - železnička stanica Kumane.

- Do kraja 1961. godine postavlјeno oko 6 km. trotoara od cigala - pored kuća, sunčanom stranom.

- 1963. godine u okviru proslave sela organizovana emisija Mikrofon je vaš.

- 1963 - 1965. godina porušena stara i izgrađena nova, sadašnja škola.

- 1965. početkom jula meseca počelo izvođenje radova na flasterisanju druge, nesunčane strane Kumana.

- 1965. g. izgrađena poslovno - stambena zgrada /sadašnja Zem. zadruga/.

- 1966. g. maja meseca oko nove Osnovne škole postavlјena betonska staza sa prelazima u dužini oko 500 metara. Zasađen ligustrum - ukrasno šiblјe i zasejana trava. Završavali su se radovi na fontani ispre glavnog ulaza u školu.

- Juna 1969. g. u okviru proslave organizovana emisija Mikrofon je vaš.

- 1970 - 1971. g. godine izgrađen je vodovod.

- 1974. godine izgrađena je Benzinska pumpa.

- Decembra 1976. godine počela izgradnja Zdravstvene stanice sa stanovima.

- 1977. godine izvršena komasacija zemlјe.

- 1974 - 1982. godine izgrađeni su putevi po ulicama i izvršena rekonstrukcija električne mreže.

- 1978 - 1979. godine izgrađena je robna kuća, dom penzionera, zdravstvena stanica, apoteka i stanovi na toj lokaciji.

- 1978 - 1980. godine izgrađen je „Biser“ industrija hemije i kozmetike.

- 1979 - 1985. godine sprovedene su telefonske linije - uvedeni telefoni po kućama.

- 1980 - 1981. godine izgrađen je silos.

- 15. maja 1988. godine snimlјena je TV emisija Znanje-imanje i održano takmičenje sa meštanima zbratimlјenog sela Vodnjani iz Istre.

- 1987 - 1989. godine izgrađena je klanica Drina Loznica.

- 1991. godine počeo postupak vraćanja zemlјe koja je konfiskovana 1946. g. ili oduzeta 1953. g.

- 1991 - 1993. godine izgrađena plinska instalacija kroz selo i priklјučci za domaćinstva.

- 7. 1. 1992. godine prvi dan Božića se slavi kao državni svetac, a Svetog Savu škola proslavlјa kao svog svetitelјa. To je nakon 48 godina od oslobođenja.

- 1993. godine izvršeno delimično pošumlјavanje atara topolama i borićima, kao i pored puta Novi Bečej - Melenci.

- 1993/1994. godine završeno proširenje i postavlјanje novog sloja druma kroz ulicu Svetozara Čolića - do „Bisera" - investitor „Biser“ Kumane. Kroz plinsku instalaciju sela pušten plin - gas i počelo korišćenje istog.

- 1994. godine u glavnim ulicama i centru sela posečena i prodata stabla jablanova stara oko 35 -40 godina.

- 1991/1995. godine Kumane prihvata izbeglice, prognane Srbe iz BIH i Srpske Krajine.

- 1995. godine u proleće, glavnim ulicama zasađene sadnice lipe i javora, a u samom centru i oko crkve lipe, javor i breze.

- 19. 4. 2002. godine poseta princeze Jelisavete Karađorđević.

- 14. 9. 2002. godine u Kumanu održano Ravničarenje (KID „PČESA“ Novi Sad).

Selo Kumane se sastoji od 4 kvarta - četvrti i svaki ima svoje ulice sa nazivom, a u tim kvartovima postoje delovi sa svojim nazivima.

- U PRVOM kvartu istok - zapad su ulice: Maršala Tita-hladna strana, Matije Gupca, Partizanska, Žikice Jovanović - sever - jug: Ljubice Odadžić-sunčana strana, Jovana Trajkovića, Vuka Karadžića, Vojvođanska, Maksima Gorkog

- U DRUGOM kvartu istok - zapad su ulice: Maršala Tita-hladna strana, Svetozara Čolić, I. L. Ribara, Proleterska, Livade sever - jug: Ljubice Odadžić-hladna strana, Toze Marković, Stevice Jovanovića, Zmaj Jovina.

- U TREĆEM kvartu Istok-zapad Maršala Tita- sunčana strana, JNA, Žarka Turinskog, Radnička, Žarka Zrenjanina, Železnička sever - jugLjubice Odadžić-hladna strana, Makse Kovačev, 7 jula, Žarka Milankovog.

- U ČETVRTOM kvartu istok-zapad su ulice: Maršala Tita-sunčana strana, Borisa Kidriča tj. Laze Telečkog, Svetozara Markovića, Georgi Dimitrova sever - jug Ljubice Odadžić, Nikole Tesle, Balkanska, 1. maja, Ritska i Laze Blažića.

U Kumanu ima ukupno 40 ulica. Neki kvartovi - četvrti imaju nazive - nadimke za neki svoj deo, i to u:

- Prvoj četvrti: „Karine jamure", „Papište", „Petroman".

- Drugoj četvrti: „Radišćanci".

- Trećoj četvrti „Dudara“, „Semijaj".

- Četvrtoj četvrti: „Sokačić".

Uglavnom su ulice dobile naziv po skojevcima - a kasnije članovi komunističke partije, po partizanima, kao i našim narodnim herojima, drugim poznatim ličnostima iz ranije istorije lokalnog ili šireg značaja (Zmaj Jovina i Laze Telečkog). Očito se vidi da su nazivi ulica politički obojeni. Ulice su osnovno tkanje tj. krvotok sela ili grada. Svaka ulica predstavlјa šareni izlog materijalnog stanja svojih stanovnika, daje prikaz građevinskog stila, kulture svojih meštana. Što se više udalјavamo iz šireg centra sve su kuće više zbijene - češće, manje po svojim razmerama, pa čak i nedovolјno održavane. U Kumanu ima 110 spratnih kuća i 10 nedovršenih, kao i 10 kuća poluspratnih. Najviše se gradilo do 1990. godine, ali su neke izgrađene 2001 - 2004. godine. Po selu postoji ulična - atmosferska kanalizacija i septičke jame u dvorištima mnogih kuća. To je, za sada, dovolјno jer Kumane leži na tzv. Crnom pesku. Ali Kumančani ne smeju da zanemare postojeće stanje, već moraju da planiraju revitalizaciju postojeće kanalizacije u obimu i rešenjima koji će biti zadovolјavajući. Ovo se odnosi, pre svega, na vodovod kao i na plinsku mrežu u selu. Kumančani moraju više da neguju zelenilo i da zasade razno ukrasno šiblјe i drveće na javnim površinama, posebno parkovskim, kao i kolovoze po ulicama sa pešačkim stazama, parkinzima, javnu rasvetu, groblјe i polјske puteve — lenije i kanalsku mrežu sa ćuprijama. Na ovome treba stalno raditi i ne dozvoliti da postanu problem, jer Kumane je jedno od najlepših sela. Zato je potrebno ulagati u njega, i ne dozvoliti da se zapusti.

Tags: ,