Vranjevo i Turski Bečej 1918.

Današnji Novi Bečej činila su 1918. dve posebne administrativne opštine: Vranjevo i Turski Bečej. Njih je i tada razdvajao samo jedan manji kanal, ili jendek, kako ga mi Banaćani nazivamo. Dok je u Turskom Bečeju većinsko stanovništvo bilo mađarsko, dotle je u Vranjevu u apsolutnoj većini bilo srpsko, i to naseljeno graničarima iz nekadašnje razvojačene Potisko-pomoriške granice. Vranjevčani kao vredni i bogati domaćini su živeli ceo vek u okviru Velikokikindskog dištrikta, ali bili su i trgovci najznačajnijeg žitarskog izvoznog centra Banata na obali Tise. Oni su svojom ekonomskom snagom uspevali da odole mađarizaciji i sačuvaju svoj nacionalni identitet, gde im je posebno smetalo da se njihovo mesto mađarski naziva Aracs.Za razliku od Vranjeva, u Turskom Bečeju najveći deo stanovništva činili su Mađari i to agrarna sirotinja koja je radila na imanjima Rohoncija, Šoljmošija i Ivanovića, ali je bilo i dosta uspešnih i bogatih zanatlija.

Prvi svetski rat i njegov završetak, baš zbog ove nacionalne raznolikosti, stanovnici ova dva naselja različito su doživljavali završetak Prvog svetskog rata. Dok su vranjevački i turskobečejski Srbi euforično dočekali srpsku vojsku na čelu sa brigadirom Ristićem, dotle su Mađari bili zaplašeni, ne samo za sudbinu Monarhije, već i svoju. Jedan hroničar toga vremena zabeležio je da „Mađari kukaju za svojom propalom otadžbinom, dok Sloveni pevaju svom oslobođenju i ostvarenju sna o ujedinjenju“. Dolaskom srpske vojske u Banat prethodili su socijalni nemiri i anarhično stanje koje nije mimoišlo ni ova dva naselja. I srpska i mađarska sirotinja iskoristila je ovu situaciju i vreme izvesnog bezvlašća za pljačku trgovačkih radnji i imanja veleposednika. Tako je 3. novembra 1918. opljačkana i zapaljena radnja trgovca gvožđarskom robom Jevrejina Huga Rihtera u centru T. Bečeja. Kolike je razmere poprimila ova pobuna svedoči podatak da je jedna kaznena ekspedicija sa stotinak nemačkih vojnika iz Temišvara došla u grad da je uguši. Organizatore nemira, njih pet, streljali su 16. novembra 1918. ispred vranjevačke pravoslavne crkve, a sledećeg dana, ista sudbina zadesila je i trojicu Novobečejaca.

Da bi sprečili haotično stanje sami građani u ova dva mesta izabrali su tzv. Narodna veća na čijem čelu je u T. Bečeju bio Giga Jovano vić, a u Vranjevu Bogoljub Malešev. Zanimljivo je istaći da je i pored toga što je u Vranjevu mađarsko stanovništvo bilo manjinsko da je u Veću bilo, od 26 članova, čak 9 Mađara. Oslobodilačka srpska vojska pod komandom kapetana Milačića, a pod zapovedništvom Dragutina Ristića ušla je u Vranjevo 21. novembra 1918. u 16 časova, a u T. Bečej sat kasnije. Srpsko stanovništvo,u oba naselja, razdragano je pozdravilo srpsku vojsku, a brigadira Ristića vezenom košuljom darivala je Draginja Josimović. Za tu priliku u centru T. Bečeja podignuta je svečana tribina sa koje je meštane oba naselja pozdravio sam Ristić. Zahvalnost srpskoj vojsci, za oslobođenje, izrazio je Giga Jovanović, a brigadir Ristić je šaljivo prokomentarisao da su meštani trebali upaliti voz slame jer je počelo da se smrkava, a u selu, u to vreme, nije bilo struje. Ishranu i smeštaj srpske vojske prihvatilo je stanovništvo oba naselja, a ekonom Rada Lucić, koji je bio na čelu Narodne garde u mestu ispekao je vola za oslobodioce. On je svojim novcem i prilozima građana izdržavao oko stotinak srpskih vojnika. Dvadeset godina kasnije, u svojim sećanjima na te dane zabeležio je da „ prihvatanje te dužnosti 1918, na kojoj se nalazio, nije bilo ni malo bezazleno. Malo ko se toga želeo prihvatati. Stvar je bila prilično tugaljiva, jer u slučaju da se vratila mađarska vojska odosmo mi u .., ali ja sam se primio ove dužnosti pa šta mi Bog da".

Na Velikoj narodnoj skupštini 25. novembra u Novom Sadu, kada su se oblasti Banata, Bačke i Baranje priključile Kraljevini Srbiji, učestvovalo je osam Vranjevčana i dvojica Turskobečejaca. Jedna od prvih posleratnih mera bilo je uklanjanje spomenika koji su simbolizovali vreme Austro-Ugarske. Tako je srušen i uklonjen spomenik slobode podignut 1903, ali i spomenik grofu Lejningenu-Vesterburgu, novobečejskom zetu, jednom od aradskih žrtava iz revolucije 1848/49. Međutim ovde ipak treba istaći da je sačuvan spomenik mađarskim žrtvama i branocima T. Bečeja u događajima iz 1848/49. koji se i danas nalazi na katoličkom groblju u N. Bečeju, zahvaljujući, pre svega, Gigi Jovanoviću i Miloradu Vlaškaliću, poslednjem banu Dunavske banovine koji je bio naš sugrađanin.

Pišite nam...