Kratak istoriski prikaz razvoja Vranjeva

Na severoistočnom delu sadašnjeg hatara sela Vrenjeva, iznad Kerekto-a, izdvajao se jedan ogranak Tise, koji je krivudao prema jugu, da bi se is­pred velikog magazina, verovatno gde su današnji ostaci bare "Venecije" ulio u matični tok Tise. Nekada je taj rukavac bio plovan. Ostaci tog rukavca se na­zivaju Mali Begej. Na levoj strani Malog Begeja prostirala se pustara Vran, taj se deo danas naziva Vranjak. Tu je postojalo naselje još iz bronzanog doba, a za vreme Turaka tu su živeli Srbi pastiri. Vranova je 1771. godine u periodu požarevačkog mira imala trinaest domova.

Prema predanju Vranjevo je dobilo naziv po vranama, kojih je u tom području bilo mnogo. U arhivskom materijalu smo našli pismo kojim sreski načelnik 1782. godine izveštava županiju da je u bečejsko - vranjevačkoj šumi ubijeno 9623 vrana.

Kako je naselje bilo udaljeno od Tise, to je pokrajinska vlada za Tamiški Banat naložila preseljenje oberkapetanije sa pustare Vranova (Vranjak) na uzvišicu - greben koji se prostirao od ruševina bečejske tvrđave pa do jezera Bakto (Pakto) u blizini pristaništa na Tisi Gustoš, nešto severnije od današnjeg velikog magazina na dolmi. Tu se kasnije izgradilo selo Vranjevo.

Posle razvojačenja Potisko - Pomoriške granice 1751 - 1752. godine baron Engeshofen, guverner za Tamiški Banat, je pozvao raspuštene graničare, koji žele da ostanu pod oružjem, da se presele u šanac na levoj obali Tise. Ovom pozivu su se odazvali mnogi Srbi graničari iz Starog (Srpskog) Bečeja, Bačkog Petrovog Sela i Mola. Sa ovim doseljenicima broj stanovnika se toliko povećao da je Vranjevo 1752. godine imalo 578 stanovni­ka, a 1758. godine 140 porodica, koje su tada brojale po sedam do osam čla­nova.

Prvobitno nastanjivanje Vranjeva, prema predanju je bilo od ugla današnjih ulica Josifa Marinkovića i Ivana Milutinovića pa do ugla ulice 7. jula i Josifa Marinkovića, duž glavne ulice Vranjeva, a kasnije, južno prema Novom Bečeju i severno prema Malom Begeju.

Novobečejski vlastelin Šišanji 1786. godine naseljava šezdesetak Mađara u Vranjevu, a kasnije, u periodu 1820 - 1840. godine, naseljavaju se Mađari uglavnom zanatlije (brodograditelji za popravku dereglija i mlinari), zatim povrtari i kubikaši, za čijim se radovima osećala velika potreba. To su uglavnom Mađari iz okoline Segedina, Hodmezevašarhelja i iz pokrajina Jazšaga i Kunšaga. Zahvaljujući njima ovde su reke brzo ukroćene i njihovi rukavci vraćeni u korita, a kanalima su isušeni mnogi prostrani baroviti tereni.

Osnivanjem Velikokikindskog Dištrikta 1776. godine Vranjevo je pripo­jeno Dištriktu, sa još devet srpskih (graničarima naseljenih) sela u Severnom Banatu. Središte Dištrikta je bilo u Velikoj Kikindi.

Vranjevo je postalo takmac Kikindi, pa se vrlo brzo postavio zahtev, od strane samog Magistrata Dištrikta, da se središte Dištrikta premesti iz Kikinde u Vranjevo. U obrazloženju zahteva se navodi pogodniji položaj Vranjeva - nalazi se na samoj reci Tisi i zauzima centralni položaj Dištrikta. Taj predlog je odbijen i Kikinda je ostala središte Dištrikta sve do njegovog uki­danja 1876. godine.

Bez obzira što je središte dištrikta ostalo u Kikindi Vranjevo je zahval­jujući svom položaju na reci Tisi i njenim rukavcima, brzo napredovalo i podi­glo se iznad ostalih mesta u okviru dištrikta. Vranjevu se, kao i Velikoj Kikin­di, dozvoljava da drži dva vašara godišnje, a Senat dištrikta je objavio da je selo Vranjevo, oktobra 1806. godine podignuto na stepen varošice.

Vranjevo je postalo glavno trgovačko mesto za promet žitarica u dištriktu. Tu je (1778 - 1780. godine) izgrađen uz samu dolmu glavni ambar (magazin), koji i danas postoji pod nazivom "veliki magazin". Tu su dolazili trgovci iz Zemuna, Karlovca, Siska i sa drugih strana da kupuju i preuzimaju žitarice.

Istorija Novog Bečeja i Vranjeva, s obzirom da se radi o izrazito pol­joprivrednom području, je bogata pobunama seljaka i ustancima. Izgleda da su Vrenjevčani teže podnosili ekspolataciju, nego seljaci u okolnim mestima, i bili dovoljno odvažni da među prvima u svojoj okolini, dignu buntovni glas protiv ugnjetavanja i eksploatacije.

Pobuna seljaka u Vranjevu, 20. februara 1777. godine je prva u tek formiramom Velikokikindskom dištriktu. Pobunjeni Vranjevčani su zbacili vlast u svojoj opštini i učinili su sve da to urade i seljaci u susednim opštinama: Kumanu, Melencima, Tarašu, Karlovu (deo današnjeg Novog Miloševa), i sva druga mesta u okviru Velikokikindskog dištrikta. Ovaj poduhvat skoro da ne zaostaje za mnogo poznatijom Timočkom bunom u Srbiji, koja se odi­grala čitavih 106 godina kasnije.

Zbacivanje vlasti proteklo je uz punu podršku celokupnog stanovništva Vranjeva. Pobunjenici su izdali i pismeni proglas kojim se pozivaju stanovnici ostalih mesta u Velikokikindskom dištriktu da im se pridruže.

Vranjevčani su rano shvatili da su prošla vremena kada se govorilo: "bolje je šest vranaca u karuce, nego šest škola u glavi", pa svoju decu uveli­ko upućuju na školovanje, kada se u malo kojem selu pomišljalo na ozbiljnije poduhvate u školskom obrazovanju. Ta deca, vranjevačkih seljaka, su u novoj sredini postala nosioci narodne misli i prosvete. Bili su najbliži saradnici istak­nutim Srbima u kulturnoj i političkoj misiji. Našli su se uz Svetozara Miletića, Jovana Jovanovića - Zmaja i druge. To prijateljstvo se održalo i posle završetka školovanja i studija, te su tako u Vranjevo kod Vladimira Glavaša i Mije Vlaškalina navraćali Svetozar Miletić, Zmaj Jova Jovanović, Đura Jakšić i drugi najistaknutiji Srbi tog vremena u Austougarskoj.

Iz Vranjeva je potekao naučnik i akademik dr. Jene Sentklaraji (Evgenije Nedić), paroh u Novom Bečeju a bio je urednik i dnevnog lista "To­rontal", koji je izlazio u Zrenjaninu, istovremeno je bio i docent na peštanskom univerzitetu. Jedan je od najpoznatijih istoričara i istoriografa Banata. U Vranjevu se rodio i tu naučio prve muzičke tonove na tamburi, harmonici i još nekim instrumentima, poznati srpski kompozitor i dirigent i profesor mu­zike u Beogradu, Josif Marinković.

Vranjevo je dalo još mnogo drugih viđenih ljudi svoga vremena među kojima je Avram Branković, književnik i pravnik u Budimpešti, rođen u Vranj­evu 1799. godine, koji je 1830. godine prešao da pomogne skoro oslobođenoj Srbiji, gde ga - na žalost - nemilosrdna birokratija plašeći se njegove učenosti šalje za opštinskog ćatu u malo selo Brusnicu (inače rodno selo Miloša Obrenovića) gde ubrzo 1831. godine umire.

Priličan je broj vranjevačkih učitelja i sveštenika koji su izašli iz klasičnih okvira svoga poziva i vinuli se u sfere lepe reči i publicistike uopšte. Tako je Jovan Nikolić, učitelj vranjevački bio pisac školskih knjiga; Jovan Gavrilović, paroh u Vranjevu, bio i publicista, a to je bio i, nešto mladi Miloš Vlaškalin, rođen 1862. godine u Vranjevu koji je objavio nekoliko in­teresantnih napisa o prošlosti sela Vranjeva u listovima između dva svetska rata; Milivoj Jovanović, rođen 1874. godine u Vranjevu, bio je katiheta i književnik; Damaskin Branković, arhimandrit krušedolski, rektor bogoslovije u Sremskim Karlovcima, rođen 1834. godine u Vranjevu. Pored bogoslovije je završio i prava i napisao knjige: "O bračnom pravu'', ''O srodstvu kao smetnji u braku", i dr.; Vladimir Tordanski, učitelj rođen 1871. godine u Vranjevu, pisac školskih knjiga. Tu se može uvrstiti i Vladimir Boberić koji je doduše rođen u Srpskoj Klariji, ali čiji su roditelji iz Vranjeva i gde je Vladimir proveo svoje detinjstvo i svoje školovanje, jer mu je otac ubrzo postao paroh u Vranjevu. U Vranjevu je i sahranjen u porodičnoj grobnici. On je bio vladi­ka Boko - Kotorski i kompozitor. Pored sakralnih ima i više svetovnih kompo­zicija. Napisao je nekoliko pripovedaka čiji se rukopisi nalaze u Matici Srpskoj u Novom Sadu.

Taj plam nije ugašen ni kasnije. Imalo je Vranjevo u vreme na koje se podsećamo nekoliko divnih učitelja, koji su pored svog poziva bili u pravom smislu nosioci kulture i kao takvi cenjeni i od naroda poštovani.

Sve ovo govori da su koreni kulturne tradicije Vranjeva duboki i da se to danas ne bi smelo gubiti iz vida pri razvoju Novog Bečeja, sastavljenog iz ova dva mesta.

Pišite nam...