Kolonizacija Nemaca

Naselјavanje Nemaca na prostore Vojvodine počinje krajem XVII veka, nakon pobede kod Sente i oslobađanja teritorija Ugarske od Turaka. Tada, vrlo slabo naselјene oblasti današnje Vojvodine, otvorile su mogućnost planskog naselјavanja Nemaca iz Svetog rimskog carstva.

Princ Eugen SavojskiKolonizacija Nemaca u Vojvodinu, u XVIII veku je izvršena u ne- koliko faza, i to: (1) Kolonizacija za vreme Karla VI; (2) Terezijanska kolonizacija Nemaca sa više kraćih intervala: a) Rana terezijanska kolonizacija (1740-1749), b) Srednja terezijanska kolonizacija (1749-1772) i v) Pozna terezijanska kolonizacija (1772-1780) i (3) Jozefinsko-leopoldinska kolonizacija Nemaca. Pre početka planske kolonizacije Nemaca na prostore Vojvodine, zabeležena su prva naselјavanja, a počeo ih je princ Eugen Savojski naselјavajući svoja dobra u Baranji.

Ubrzo posle proterivanja Turaka iz Ugarske naselјavaju se Nemci duž Dunava. Kako je posle pobede kod Sente Baranja dobrim delom podelјena Savojskom i njegovim generalima Veteraniju Brajeru (Breueru), Baćaniju, Palfiju, Kaprari, to su i ovi naselјavali „Švabe", kao Savojski na svom imanju od dvadeset sela oko Belјa, tzv. Schwabische Türkei, ?a Promontoru i ostrvu Čepelu severno od Budima.

Najslabije naselјene teritorije su bile u Banatu, koji je Požarevačkim mirom (1718) pripao Austriji. Planska kolonizacija u Banatu po Mersijevom planu, a i sporazumu sa princom Eugenom počinje, međutim, tek posle Požarevačkog mira. Mersi po poreklu Francuz, po vaspitanju Nemac, a po državničkoj kulturi Italijan, bio je prototip austrijskog državnika.

Prema Mersijevom planu (Einrichtungsprojeckt) za Temišvarski Banat od 1718, kolonizacija je preporučena kao opšti faktor razvoja zemlјe, jer je jedino kulturno i privredno razvijeno stanovništvo moglo doneti koristi zemlјi i državi. Zbog toga je Dvorska komora u Beču, kao vrhovna vlast za Banat, izradila uputstvo za Temišvarsku administraciju (Zemalјska komorska administracija).

Strategijski razlog nalagao je da se Nemci što pre uklone i stvore tampon zonu između saveznika, Turaka i Mađara, te da se tako stvori i privredna podloga za vođenje dalјih ratova protiv Turaka i za prodiranje Austrije preko Balkana, na istok. Koristeći se svim sredstvima propagande trebalo je nagovoriti Nemce katoličke veroispovesti da se nasele u ove krajeve i onemogućiti ih da odu bilo gde, pa i da im se ne dozvoli poseta rođacima u starom kraju.

Prva vrbovanja Nemaca za kolonizaciju u Banat počinju 1712, a zatim intenzivnije 1716. godine. O prvim Nemcima, naselјenim u Banat (1713) ne zna se ništa, njima se gubi svaki trag, a o drugoj grupi tek toliko da su u zimu 1716-1717. godine i došli u Pančevo, gde se prvi sveštenik Hajdinger pominje 1718. godine, i matice Nemaca se vode od 1718. godine. Iako nije bila poznata sudbina prvih grupa kolonista, još za vreme rata sa Turcima, pouzdano se može tvrditi da su prvi naselјenici bili vojnici iz oslobodilačke vojske, veterani, činovnici, vojne zanatlije i trgovci torbari. Uglavnom, svi naselјenici su bili iz gradske sredine ili iz vojnih struktura.

Marija TerezijaPosle 1720. godine započelo je pridobijanje nemačkih selјaka na zapadu Nemačke u svrhu naselјavanja u Banatu. Za vreme Karla VI u Banatu su osnovana 52 nova nemačka sela ili su dotadašnja srpska i rumunska bila povećana nemačkim naselјenicima. Za vreme austro-turskog rata 1737-1739. godine izbila je kuga, a mnogi kolonisti zbog straha od Turaka povukli su se uz Dunav prema Budimu. Od 1741. do 1744. godine mirovala je nemačka kolonizacija u Banatu, ali tada je započela deportacija kriminalaca, prostitutki i protivnika carevine, asocijalnih elemenata i sl., tako da je od 1744. do 1768. svake godine stizalo u Banat oko 100 takvih lica. Godine 1744. započeto je i plansko pridobijanje nemačkih kolonista uz pomoć samih naselјenika. Naselјavanje Nemaca iz Lotaringije bilo je najveće od 1748. do 1752. godine i to u Bokšanu, Temišvaru, Lipi, Beloj Crkvi, Bešenovu i Bečkereku.

Terezijansko naselјavanje Nemaca od 1744 do 1757. bilo je koncentrisano na sever Banata, istočno od močvara Tise, sa težištem u Temišvaru. Izuzetak je činilo naselјavanje Bele Crkve.

Sedmogodišnji rat (1756-1763) ponovo je zaustavio kolonizaciju Nemaca, ali po njegovom završetku, izdat je kolonizacioni patent iz 1763. g. na osnovu koga je izvršeno veliko naselјavanje od 1763. do 1772. godine u Bačkoj, severozapadnom Banatu i dalјoj okolini Temišvara.

Do ove kolonizacije izbegavalo se osnivanje novih sela, pa su naselјavana ona koja su već postojala da bi se, na taj način, izbegli troškovi oko premeravanja, melioracije zemlјišta, gradnje kuća itd. Da bi se, pak, pribavila mesta za naselјavanje novih nemačkih kolonista, preselјavani Srbi i Vlasi u krajeve oskudne šumom i vodom, a u njihova sela smešteni su Nemci (1767). Naselјenička komisija pridržavala se načela da se u selima ne mešaju razne narodnosti, pa kako su u Banatu bila potpuno posednuta naselјenička sela, zbog nestašice terena nije bilo moguće da se broj mesta poveća.

Ipak, može se konstatovati da je kolonizacija u vreme Karla VI, po planu Mersija, bila neuspešna, jer za realizaciju strateških, političkih i privrednih cilјeva guvernera Mersija bili su neophodni kvalitetniji naselјenici, a ne avanturisti, beskućnici i sl. Pored toga, bilo je i objektivnih teškoća (relјef, klimatski uslovi, razne bolesti i zaraze, loši i nezdravi stambeni uslovi, slaba ishrana i naročito „loša voda plitkih bunara"), koje su uništavale zdrave naselјenike iz, uglavnom, brdskih krajeva, te za zdrav njihov telesni razvoj nije bilo elementarnih uslova.

Dolaskom na presto Marija Terezija je kao jedan od prioriteta svoje strategije i politike razvoja Carevine postavila pitanje naselјavanja današnje Vojvodine Nemcima. Svoju politiku naselјavanjaje realizovala uvažavajući plan koji je ponudio baron Anton Kotman (Cothmann). Izuzetnu pažnju je posvetila naselјavanju Nemaca u Banat, tim pre, što je u Banatu zemlјa bila vlasništvo cara, s regulisanim pravom nasledstva. Pored toga, kolonizacijom Nemaca želela je da se otuđi i ova pokrajina od Ugarske, jer su Nemci bili potčinjeni neposredno Dvoru, Ratnom savetu i Komori. Kolonizacijom se sprečavala repatrijacija Mađara u ove pokrajine južne Ugarske.

Prvi kolonisti Nemci u Banatu bili su iz Tirola, Kranjske Češke, Šlezije, s prostora gornjeg Dunava i srednje Rajne. Po zanimanju su bili, uglavnom, rudari i zanatlije, a manje zemlјoradnici.

Pedesetih godina XVIII veka, Nemci kolonisti se regrutuju najčešće iz raznih krajeva Švarcvalda, Virtenberga, Frankena (Vicburg, Bamberg), Nasaua, Tirola, Švajcarske i dr. Naselјenici su okuplјeni u Ulmu, odakle su brodovima, niz Dunav, prevezeni do Beča, a odatle za Banat organizovano Dunavom do krajnjih odredišta.

Već 1763-65. godine, u Banat dolazi po hilјadu kolonista iz Bamberga, Vircburga, Majnca, Hauenštajna, Kelna, Trijera i Lotaringije. Ovi kolonisti su zajedno sa domaćim stanovništvom (Srbi, Rumuni, Mađari) bili najviše angažovani na uređenju vodoplovnog terena Banata (naročito južnog), koji je bio pun mijazmatičkih baruština npr. ilandžansko i alibunarsko blato.

Car Josif II, sin carice Marije Terezije, dolaskom na presto uspostavlјa red u državnoj upravi (činovništvu), a teritorije za naselјavanje je podelio prema prirodi zemlјišta, tako da tzv. Temišvarski dikstrikt deli na planinski deo istočnog Banata kao pretežno vinogradarsku, stočarsku, rudarsku i industrijsku zonu, i ravni deo kao pretežno polјoprivrednu, uglavnom žitarsku zonu. Ovakva podela teritorije uslovila je raspored kolonista prema njihovoj stručnosti i sposobnostima. On se zalagao za stvaranje tzv. zemlјoradničkog staleža, koji će činiti snažnu narodnu zajednicu kao temelј celokupne Carevine. Car je izvršio novu kolonizaciju Banata (Veliki Bečkerek, Vršac i dr.) u periodu 1784-1789. godine, kada je naselјeno u ove krajeve oko 3000 porodica iz Hesena, Falačke, Cvajbrikena i Frankfurta na Majni.

Nakon smrti Josifa II njegov naslednik Leopold II je nastavio ostvarenje zamisli cara Josifa II, tako da je krajem XVIII veka naselio Švabe evangelističke veroispovesti iz Virtenberga, Badena, Durlaha, Brajsgada, Švajcarske, Elzasa, i Lotaringije u novosagrađenom selu Francfeld kod Pančeva, na mestu gde je pre bilo srpsko selo Stari Zeldoš.

Značajno je pomenuti da je administracija pripojena Ugarskoj 1779. godine i Banat je postao deo prostora Torontalske županije. Obnavlјanjem županija u Banatu, Srbi, Rumuni, Nemci i dr. potpadaju pod županijsku vlast i postaju kmetovi feudalaca (spahija). Tada je počelo iselјavanje s ovih prostora u Bačku i druge krajeve i to, ne samo Srba, nego i Rumuna, Nemaca, pa i Mađara.

Početkom XIX veka počinje intenzivnije naselјavanje Nemaca, naročito na prostoru srednjeg i severnog Banata. Naselјavanje kolonista vrše zemlјoposednici (spahije) na svoje posede. Suštinu kolonizacije srednjeg, a posle i severnog Banata, čini prepoznatlјiva politika slablјenja ovog, do tada etnički kompaktnog i ekonomski naprednog i jakog srpskog kraja, tzv. Paorija. U tom kraju spahije: grofovi Jožef Hertelendi, Josif Čekonić, Josif Petrović, - Betler, Lazar, Franja Ziči Molidorf, Ladislav Karačonji, Vilma Tajnaji i dr. planski i organizovano preduzimaju aktivnosti i ubrzano naselјavaju Nemce.

Početkom XIX veka izvršena je najmasovnija kolonizacija Bočara, naselјavanjem nemačkih porodica. U dostupnim dokumentima piše da je ova kolonizacija izvršena 1814. godine i da su rimokatolici gradili crkvu oko 1840. godine. Međutim, prema drugim pisanim izvorima Josif Hertelendi dovodi 1820. i 1821. godine Nemce u Bočar. U oba izvora se navodi da su ove nemačke porodice dovedene iz Žombolјe i Velikog Bečkereka (Zrenjanin) i da je njihov broj ubrzo prevazišao brojno stanje Srba. Ostalo je nepoznato koliko je bilo ovih porodica.

U Letopisu Pravoslavne crkvene opštine navodi se podatak da je u Bočaru još u XVIII veku bilo Jevreja, ali da su, kolonizacijom Nemaca, ubrzo nestali. Međutim, na jevrejskom („čivutskom") groblјu u Bočaru postoje nadgrobni spomenici iz druge polovine XIX veka što potvrđuje da je Jevreja bilo u Bočaru i kad su Nemci politički i ekonomski ojačali.

Tags: ,

O gradu